Parbangon

ANIA, MAUDIN A BARO A TAWENTAYO?

2012-01-23T21:07:00.000-08:00

SAAN a kas kadagitisimmangsangbay a tawen, naisabsabali man ti panangur-uray ti adu a tattao ititawen 2012 uray pay kadagiti agnaed kadagiti nararang-ay a pagilian a kas itiEstados Unidos ta dagiti agamakda a sumangbay daytoy. Ala, adda met ketdidagiti agganat unay a dumtengen daytoy tapno maputeden dayta a panagamak.

Timan maibagbaga a kanibusananen ti lubong iti agsasabali a wagas ti kayatko asawen. Adda ngamin dagiti padto a naibatay kano iti Biblia, dadduma adokumento, ken garaw dagiti planeta a mapasamak ti maysa a dakkel a didigra itidaytoy a tawen. Ket no ti kalendario ti Maya (maysa a duduogan a puli itiCentral America) ti pagibasaran, mapasamak daytoy inton Desiembre 21, 2012. Wen,iti daytoy a tawen.

Ketno bilang nga agpayso dayta, daytoy kadin ti maudi a tawentayo ditoy lubong?Ngem pudno kadi met ti panangipadto ti nasao a kalendario iti nakaal-alingget apaggibusan ti lubong iti nadakamat a petsa?

Aggaputi Maya calendar manipud iti naduktalanda a tableta a bato a karaman dagiti banaga nabati ti nagpukawen a sibilisasion dagiti Maya a masarakan iti rehion tiTortuguero, Mexico. Nailanad kano iti nasao a kalendario ti paggibusan itinaatiddog a panagbilang dagiti aldaw iti maysa a panawen (Mesoamerican LongCount calendar) dagiti Maya nga agngudo iti kada 5,125 a tawen. Segun kadagitinangsumar iti daytoy, mapasamak daytoy iti 2012.

Nairanranaiti 2012?

Addangarud dagiti agkuna a kasla nairanrana a maigiddan ditoy ti panagsisimpa met dagitiplaneta iti law-ang ket no sumaren wenno anagen dagiti astrologo babaen dagitipormulario dagiti numero nga us-usarenda, agtinnag met daytoy iti 2012. Addapay ibagbagada a maysa a planeta, ti Planet X wenno Niburu, nga agturong itidireksion ti planetatayo ngem padaplisanna laeng daytoy no mabatoganna daytoyiti isu met laeng a tawen. Makalisi ti planetatayo ngem agresulta met daytoyiti panagtinnag dagiti dadakkel a bato a paset ti planeta ken ti panagsuek ti “pole”ti Daga, wenno ti masasao a pagungtuan ti planeta iti Amianan ken Abagatan akasla nakaisulbongan ti nalinteg a banag a pagrikusanna (“axis”), ngem buyogandaytoy ti nakaam-amak a panagbaliw ti klima, kas koma ti pannakatunaw dagitidadakkel a yelo iti North Pole.

Inaramatni Frank Waters daytoy a kapanunotan manipud iti pammadto dagiti Maya iti naglatakidi dekada 70 a librona a MexicoMystique: The Coming Sixth World of Consciousness. Ditoy nga inlanadna timaysa a dakkel a didigra a mangdadael ti daan a lubong, ket maysa a baro alubong ti tumpuar manipud iti lugarna.

Ngemno ni Anthony Aveni (autor ti The End ofTime; The Maya Mystery of 2012) ti patientayo, saan ketdi a ti pannakarunawti daga ti maipdpadto no di ket ti panaggibus ti maysa a panagsirkulo ti maysaa panawen a nailanad ti kalendario (kas koma iti Maya calendar). Kayatna asawen, mangrugi manen ti umuna nga aldaw (Day One) apaman nga agserrra ti daana kalendario. Awan dumana daytoy ti idadateng ti Baro a Tawen kalpasan tipanagpaso met manen ti maysa a tawen.

Sabagay,masapul ti nauneg a panammatitayo iti nailanad iti Maya calendar. Ngem daytamet ti rigatna iti pammati, uray saanen a pudno wenno awan ti nabatad apannakailawlawagna ken ebidensia, maawat latta dayta a banag iti panunottayo.No ngarud pudno wenno saan ti ibagbaga ti kalendario, wenno nairanrana laeng dagitididigra a mapasamak iti aglawlawtayo ken iti law-ang, dayta ti rumbeng amapaneknekan iti daytoy a tawen.

Kasla Pelikula

Ngemti nakaay-ayat ketdi ditoy, nagadu ti mamati. Nangruna laeng unay idi maipabuyakadagiti pagsinean idi 2009 ti pelikula a “2012”nga indirhe ni Roland Emmerich. Ad-addan a nariing ti interes dagiti tattao itiapokalipto wenno paggibusan ti lubong. Nailanad ngamin iti pelikula tipannakapasamak ti dakkel a didigra a manggibus ti lubong. Ngem nupay naadaw tiestoria iti Maya calendar, makuna a science fiction laeng daytoy wenno partuatlaeng ti imahinasion dagiti nagsurat.

Ngemnagbunga met daytoy ti ad-adu pay a kapanunotan ken teoria mainaig itiapokalipto a nagwaras iti media ken ti Internet, kaaduanna iti masarakan kadagitimanangallilaw a panid kadagiti website; sabali pay dagiti mano ditan a bideo anaipaskil iti YouTube. Adda pay dagiti nabukel kano a Survival Group itiEuropa, Canada ken Estados Unidos a mangisagana iti bagbagida tapnomaisalakanda para iti sumangbay a dakkel a didigra.

Malaksidpay iti direkta nga ibagbaga ti Maya calendar a paggibusan ti lubong, adu paydagiti kapadana a padto a kaaduanna nga inturongda ti pannakapasamakna itidaytoy met laeng a tawen tapno maipasurot iti naglataken a padto dagiti Maya.Kas koma iti panagbettak ti higante a nalabaga a bituen a Betelgeuse a kunaendagiti sientipiko nga umadanin ti panagpaso ti biagna, ket dumanon ditoy dagitipasetna a manggabur kadatayo. Ngem segun met laeng dagiti eksperto, saan ketdia bumtak daytoy no di ket aglaned a kas dagiti natayen a bituen wenno planeta.

Pagamkanpay ti panagdisso ti dakkel nga asteroid a kas iti napasamak idi panawen dagitidinosaur. Ngem agingga a saan nga ibaga ti NationalAeronautics and Space Administration (NASA) wenno dagiti eksperto adumanon daytoy iti sakuptayo a law-ang, awan ti kasta a mapasamak. Segun itinaudi a pakdaar ti ahensia, awan a pulos ti makitada uray bassit a bato ngaagturong iti direksion ti daga. Sabali pay ti ibagbagada a solar storm, wennoti nakaro a panagpudot ti darang ti init, kas iti nailanad iti maysa a reportti National Academy of Sciences idi 2008. Mangdadael kano daytoy iti amin apagtaudan ti enerhia iti daga. Wenno ti panaggaraw ti bugas (core) wennokaunegan a paset ti daga ken ti kasla nayabungot nga ules iti rabawna (mantle)a pagtaudan ti nakaro a gravity. Mapapati a mangbaliw daytoy iti rupa tiplanetatayo a kas iti nadakamat iti pelikula a “2012.” Mabalin a pagtaudan daytoy iti dakkel a ginggined, tipanagsasaruno a panagbettak dagiti bulkan, ken layus nga agpaut iti 100 ngaaldaw.

Panangsakup DagitiAlien

Addapay mangibagbaga a sumangpet kano dagiti intelihente a parsua nga aggapu itisabali a planeta, wenno alien, nga umay mangsakup kadatayo. Dayta, a, noagbataytayo kadagiti ladawan nga imparang ti maysa a diario a mangipakpakita tidakkel nga spaceship a nasalaw ti higante a teleskopio. Mapasamak kano pay itaa tawen ti Gubat a Nuklear. Ngem malaksid iti ikarkarit ti North Korea kenIran, awan pay met makita a rason dagiti nabibileg a pagilian nga aramatendaytoy kadagiti kalabanda. Sumangbayto kano pay ti dakkel a peste wennoepidemia a nakarkaro pay ngem iti SARS wenno bird flu.

Uraypay ngarud dagiti astrologo a Tsino, rimmaman metten ti panangiladawan ti 2012a kas nalidem a tawen. Kunada man a ti 12-a-bulan a panawen a mangrugi inton Enero23 (Chinese New Year) ket pamungayanan met ti panagturay ti nangisit a waterdragon a mangitunda kadatayo kadagiti nakabutbuteng ken di mapakpakadaan apasamak.

Ngemketdi, awan laeng dumana dagitoy a padto iti napasamak a panagsukat ti milenioidi 2000 wenno Y2K. Adda agkuna a kanibusananen daytoy ti lubong ta panangrugikano metten daytoy iti panagturay ti Anticristo. Wenno ti idadateng ti Haley’sComet idi 1910 a nangipagarupanda a pagilasinan daytoy iti panaggibusen tilubong. Ken adu pay dagiti damag a dagiti lider dagiti kulto a mangipadto itipanaggibus ti lubong iti partikular a petsa iti ania ditan a tawen, ngem awanmet napasamak a kasta a nakadismayaan la unay dagiti kamengda.

Napartakti NASA a nanguyaw dagitoy a padto mainaig iti panaggibus tilubong, partikular dagiti naitumpong a mapasamak iti daytoy a tawen. Kaspagarigan, iti kunkunada a planeta a Niburu a mangsalbag itiDaga, awan kano ti kasta a planeta a masarakan ti kabibilegan a teleskopio tiahensia iti law-ang. Ket no bilang ta agbaliw ti polarity, wenno direksion tiNorth Pole ken South Pole, mapasamak laeng daytoy maysa a daras iti uneg ti 400,000 a tawen, ken saankano pay a mapasamak daytoy iti kaasitgan a masakbayan, ken saan kano met adelikado iti Daga ti kastoy a senario. Ken kamaudiananna, eksaherasion wenno manaynayonanlaeng kano ti report mainaig iti solar storm.

Awan tiPagbatbatayanna

Keniti laksid ti panaglatak ti Maya calendar, ad-adu ketdi dagiti eksperto amangkontra iti daytoy. Segun ken ni Stephen Houston, propesor ti antropolohiaiti Brown University ken espesialista iti Maya hieroglyphics, awan ti nabatadnga ibagbaga dagiti sinurat dagiti Maya a panaggibus ti lubong. Wenno awanketdi ti pagbatbatayanna dagitoy a padto ti apokalipto iti Disiembre 21, 2012.Nalawag ngarud nga opinion laeng daytoy dagiti nagadal met kadagiti kalendarioa kas panangiparangda daytoy kadagiti sinuratda a libro, ngem iti rigatna,segun met laeng ken ni Houston, inaramat metten dagiti tattao dagiti senarionga agtaud iti mitolohia wenno saosao a pangidalananda iti riknada iti agdama anarikut a panawen.

Nairuruamngamin dagiti dadduma a mamati iti kinasirib iti sariugma a mangipadto tisumangbay a panawen, ken nangnangruna nga interesadoda iti panaggibus ti lubonga paggargarawanda. Ket dagitoy met makunkuna a padto ti kaay-ayo a pagpiestaandagiti kameng ti media ken ti lubong ti pelikula. Kasla napudot a bibingka amalako no daytoy ti topikoda, ta adda rekadona a pammutbuteng, aglalaok apilosopia ken pammati wenno relihion.

Ngemapay ngarud a nawaras latta dagiti kakastoy a kapanunotan no kaaduanna met tipalso? Kaaduanna ketdi dagitoy a padto iti mapagkakatawaan laeng gapu itikinaimposibleda. Nalabit daytoy ti rason nga adu la unay ti mairayo a mangtutopdagiti kastoy nga estoria.

Ngemsegun ken ni Kathryn Reese-Taylor, propesor ken direktor ti Department ofArchaeology iti University of Calgary (Canada), paseten ti kultura iti adu apuli ti agipadto iti apokalipto nga adda pakainaiganna iti relihion, politika,ekonomia ken nakaparsuaan. Kayatna a sawen, saan a ti kaadanan a sibilisasiondagiti Maya ti pudpudno a nagipadto laeng ti apokalipto iti 2012 no di ketdagiti met laeng tattao iti agdama.

No adda man ketdi pudno apanaggibus ti lubong, dayta, a, no agbataytayo kadagiti panagukisok kenpanagadal dagiti sientipiko, daytoy ti karit iti nakaparsuaan gapu iti climatechange wenno panagbaliw ti panawen, a pagtaudan ti nakaro a panagbara ti lubong(global warming). Daytoy ti rumbeng a pakaseknantayo, ta marikna kenmaimatangantayo ti epekto daytoy, ket gapu ta ti tao met laeng ti kangrunaan a makaigapuiti daytoy, adda ngarud kabaelan ti asino man nga indibidual, institusion kengobierno a manglapped iti daytoy.

Iti agdama, ti krisis tinakaparsuaan ti makuna a pudno a pagtaudan ti paggibusan ti lubong. Ken siertola ketdi a di mapasamak daytoy ita a 2012.

ANIA DAGITI KARBENGAN DAGITI ANNAK ITI RUAR

2011-12-31T02:51:00.000-08:00

KITAENTAYO man noania dagiti karbengan dagiti annak iti ruar. Gapu ta adda linteg mainaig itidaytoy (partikular ti Family Code, Kodigo Sibil ken dagiti espesial a linteg anangamendar iti sumagmamano a probision ken nangsupusop iti nagkurkurangandagiti immun-una a linteg mainaig iti pamilia). Dagitoy ngarud a paglintegan tirumbeng a masurot, ken manamnama a mangilisi koma dagiti kameng iti pamilia itinadara a risiris.

Umuna, ammuentayo no asino dagiti makunkuna nga anak itiruar (illegitimate children). Segun iti Family Code, dagitoy dagiti naisikogken nayanak iti ruar ti matrimonio ti kasar, malaksid no saan nga ibaga tilinteg a kasta.

Makunangarud nga annak iti ruar dagiti sumaganad: dagiti ubbing a nayanak kadagitiagkasimpungalan a saan a sikakasar wenno dagiti ag-live-in; dagiti nayanak abunga ti panangliput ti lalaki wenno babai iti asawana (bigamous ken adulterousa relasion); ken dagiti nayanak a bunga dagiti maiparit a panagdenna ti maysa alalaki ken maysa a babai gapu ta naalas a makita ti publiko wenno kontra itimoralidadtayo iti panagkanaigda (a kas koma no agina/agama wenno agkabsatdagitoy).

Iti gimongtayo, nabayag metten anaawat ti publiko ti kaadda dagiti ubbing a kas annak iti ruar. Idi un-unana, narigat ti agbalin nga anak itiruar wenno bastardo. Iti awag pay laeng, saanen a nasayaat a denggen: anak itiruar, a kayatna a sawen di rumbeng a mairaman iti uneg ti normal a pamilia.Naawagan pay ngarud dagitoy a “nayanak iti ig-igid ti alad.” Kanayon amaikuskuspilda. Ngem iti laksid ti pannakailaklaksid dagitoy nga annak itiruar, adu latta met ti mayanak a kasta.

Ti pudno ketdi, awan ti basol tiubing, ta awanan met iti kabaelan nga agpili iti agbalin a nagannak kenkuana.Dagiti ngarud ama wenno ina ti mababalaw no apay nga adda dagiti annak itiruar. Iti agdama, mabalin a misuotantayoti kakasta a relasion, ngem ti anak a bunga dayta a relasion iti ruar timatrimonio ti kasar, ipaayan met ti lintegtayo iti naan-anay a karbengan, a kasdagiti sumaganad:

Karbengana manigpaneknek nga isu ti anak ti amana.

Segun iti linteg, no ania tiwagas ti pudpudno nga anak (nagkasar dagiti dadakkelna) a mangipaneknek itikinalehitimo ti estadona, dayta met ti wagas tapno mapaneknekan ti maysa ngaanak iti ruar iti estadona a kasta. Mabalin ngarud a mapaneknekanna agingga asibibiag daytoy babaen ti birth certificate nga agparang iti civil registerwenno babaen ti pangngeddeng iti korte, wenno panangako ti nagannak nga anaknati ubing babaen ti maysa a public document (a kas koma no adda notariona) wennobabaen ti kasuratan nga isu a mismo ti nangikur-it ken nagpirma. Mabalin met tipanangipaneknekna babaen ti naparang wenno dina panangilimlimed ti estadona,ken ti agtultuloy iti panagimetna iti estadona a kas anak iti ruar, wennobabaen ti wagas a palubosan iti pagalagadan ti korte (Rules of Court), kaspagarigan iti baro a pagalagadan mainaig iti DNA testing. Ngem iti naudi a duaa wagas, rumbeng a sibibiag ti tuduenna nga ama wenno ina.

No ngarud bilang ta saan ngaakuen ti ama nga anakna ti ubing, mangidatag iti korte ti ubing, babaen tiinana, iti maysa a kaso (wenno Action for Recognition and Support); iti kasta,no mapaneknekan ti ukom babaen kadagiti ebidensia a maidatag nga isu ti ama tiubing, ti mismo met laeng a korte ti mangibilin iti panangaklon ti ama ngaanakna daytoy.

Karbengan a panagusar ti apeliedo ti amana.

Idi, ti laeng apeliedo ti ina tiusaren ti maysa nga anak iti ruar. Kasurot laeng daytoy ti ibilbilin ti linteg ati ina laeng ti ubing iti addaan iti karbengan a mangaywan iti ubing. Ngembabaen ti Akta Republika 9255 (maam-ammo daytoy a kas “Revilla Law” babaen tikangrunaan nga autorna a ni Senador Ramon Revilla Sr.), naamendaran dayta alinteg. Manipud ngarud idi 2004, mabalinen nga usaren ti ubing ti apeliedo tiamana, ngem iti kondision nga akuen nga umuna ti ama nga anakna ti ubing babaenti nailanad iti birth certificate wenno dagiti dokumento a nakailanadan itipanangaklonna, babaen ti panagpirmana.

Kasta met a no di akuen ti amanga anakna ti ubing, ti apeliedo ti ina ti maaramat ngem agbalin a blanko titengnga-a-naganna wenno middle name.

Karbengana maipaayan iti sustento (“right of support”)

Apaman nga akuen ti ama ngaanakna iti ruar ti nasao nga ubing, maaddaan daytoy iti karbengan a maipaayaniti sustento a pinansial wenno material. Segun iti Family Code, buklen daytoydagiti kasapulan unay ti ubing tapno agbiag ken dumakkel a kas iti pagtaengan,aruaten, panagpaagas, panagadal ken ania man a banag a kasapulan ti maysa apamilia. No anianto dayta a gatad, rumbeng nga agbatay daytoy iti kabaelan tipinansial nga estado ti ama.

Saan a kas iti pagalagadan itipanagtitinnawid, awan ti masasao a rumbeng a bingay dagiti annak iti ruar kendagiti pudpudno nga anak, ta kas ibilbilin ti linteg, rumbeng nga agpapadadaytoy. Malaksid no sibibiag pay ti pudpudno nga asawa ti lalaki, ta aggapu tisustento iti bukodna a bolsa ta awan ngarud ti pagrebbengan ti legal ngaasawana iti anak daytoy iti ruar.

Iti biang ti maysa a ka-live-in,saan a sustento ti awagda iti daytoy no di ket kas karbenganna a kas partnerken ina dagiti annakna, kas sagudayen ti probision ti linteg mainaig kadagitiagdendenna a saan a sikakasar (kitaen ti Art. 147 iti Family Code). Adda ngarudkarbenganna a kas agtagibalay.

Karbengan nga agtawid iti sanikua ti amana.

Napategmet ti panangaklon ti ama (boluntario man wenno pinilit ti korte) nga anakna tiubing tapno maaddaan daytoy iti karbengan nga agtawid iti sanikuakenkuana. Ngem rumbeng a saan nga ad-adudaytoy ngem iti kagudua ti rumbeng a tawiden ti maysa a pudpudno nga anak. Gapungarud ta ibilbilinen ti linteg ti panagtawid iti sanimuka uray ti maysa ngaanak ti ruar, awan ngarud ti sabali a rason tapno mapukaw kenkuana dayta a karbengan ngaagtawid malaksid iti ibagbaga met laeng ti linteg a rason. Saan ngarud a kastalattan ti kadarasna nga ilaksid ti pudpudno a pamilia dagitoy nga annak itiruar inton pagbibingayanda ti sanikuada. Rumbeng nga adda pagbatbatayanna a lintegiti dayta nga addangda.

Agtawidamin a maaklon nga annak iti ruar, ngem rumbeng nga agpatingga laeng daytoy itikagudua iti maawid a bingay ti maysa a pudpudno nga anak. Ngem iti biang ti inati ubing nga anak ti ruar, awan ti matawidna iti sanikua ti ama, malaksid itiibagbaga ti Artikulo 147 iti Family Code a panagbingayda iti ania man anaiserrekda a sanikua iti panagdennada. Ti laeng ngarud pudpudno nga ti rumbengnga agtawid kenkuana a kas met laeng iti kaadu ti bingay dagiti pudpudno ngaanakna.

Kamaudiananna,ti ina ti ubing nga anak ti ruar ti addaan laeng iti karbengan nga agaywan itidaytoy. Uray pay adda iti abrod ti ina ti ubing, di rumbeng nga awiden ti amanano la ketdi adda nangitalkanna a sabali a kabagian ti ubing a mangaywan itidaytoy, ta saan a makuna a panangbaybay-a ti kastoy a situasion. Malaksid noibilin iti korte ti pannakaikkat kenkuana dayta a karbengan no kasapulan unay,kas koma no binaybay-anna ti ubing nga awan ti agaywan a sabali a tao,pannakaperdi ti ulona, panangmaltrato iti nakaro iti anakna, ken addaan itimakaakar a sakit.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Disiembre 5, 2011.)

MISA DE GALLO WENNO MISA DE AGUINALDO?

2011-12-17T00:24:00.000-08:00

ITI maika-16 ti Disiembre,sakbay ti panangrugi ti nasalemsem nga agsapa, mangrugi manen a mapatit dagitikampana kadagiti simbaan. Panangrugi dayta ti simbang gabi, wenno umuna iti siama nobena a sakbay ti Paskua.

Nairamutendayta nga aramid nga adda pakainaigan ti pammati wenno kultura dagiti Katoliko.Simbang gabi, kayatna a sawen “misa iti rabii” wenno iti naipakadawyanen ngaaramid dagiti Katoliko nga agtitipon iti Nasantuan a Misa iti parbangon iti unegti siam nga aldaw sakbay ti Pakua. Mayannatup ngarud ti awag daytoy a misa de gallo (wenno “misa dagitikawitan,” kas panangiladawan iti pananglukag dagiti agtaraok a kawitan itisumangbay a baro nga aldaw).

Ngemania kadi met ti misa de aguinaldo? Kapada kadi daytoy ti misa de gallo, wennoadda paggidiatanda?

Misade Gallo

Noidiay Ilocos a dimmakkelak, aggidiat dagiti dua a misa. Kas iti nailanaditayen, misa de gallo ti awagda iti siam nga aldaw a nobena a mapasamak itikada parbangon sakbay ti Paskua. Maselebraran met ti misa de aguinaldo (“misaiti sagut ti Paskua,” ta regalo ti kayat a sawen ti aguinaldo iti Espaniol) iti mismo nga aldaw ti Paskua (Disiembre 25),wenno kadagiti dadduma a lugar, maselebraran daytoy iti manipud iti alas diesagingga iti alas dose iti tengnga iti rabii wenno bisperas (Disiembre 24),sakbay man a mapasamak ti noche buena a pagsasanguan dagiti pamilia. Kayatnangarud a sawen, pangragup a selebrasion ti misa de aguinaldo kalpasan ti siamnga aldaw a nobena.

Mapaneknekanti paggidiatan dagiti dua a misa babaen ti maysa nga artikulo mainaig itiIlocos Norte a naipablaak iti FilipinoHeritage: Lahing Filipino Vol. 5 (1978) ken ti artikulo a sinurat ni DoreenG. Fernandez a napauluan iti “A Filipino Christmas” a naipablaak iti Kasaysayan: The Story of the Filipino PeopleVol. 10.

Segunmet ken ni Mario I. Miclat babaen ti artikulona a naipablaak iti Philippine Almanac 2^nd edition (1991), iti umuna nga aldawkadagiti misa iti parbangon, maisab-it dagiti pagsilawan wenno parol kadagititawa tapno adda mangsilnag kadagiti mapan makimisa. Ket iti Aldaw ti Paskua,panawen daytoy iti panagdedenna manen dagiti amin a kameng ti pamilia, ketkalpasan ti misa iti tengnga iti rabii (wenno misa de aguinaldo), agsasango metlaeng ti pamilia para kadagiti agkakaimas a makan (noche Buena).

Kastoymet ti ibagbaga ni Nita Umali Berselsen iti artikulonaa “The Longest Christmas” a naiposte iti website a Living in the Philippines, iti pannakaipatarusna iti Iluko: “Timisa para iti Bisperas ti Paskua, maawagan pay iti misa de aguinaldo (“giftmass”), ket mangrugi sakbay ti tengnga ti rabii, wenno nasapsapa ti orasna ngemiti misa de gallo.”

Agpareho LaengDagiti Dua a Misa

Ngemgayam kadagiti dadduma nga artikulo kadagiti magasin, diario wenno libro,agpareho laeng dagiti dua a misa. Iti maysa a libro nga usaren dagiti para iti publikoa pagadalan nga impa-edit kaniak ti maysa nga agimalmaldit kadagiti libro,nailanad nga agpada a misa de gallo ti awagda iti siam nga aldaw a nobena kenti pangragup a misa iti bisperas ti Paskua. Inaturko daytoy babaen tipanangiserrekko iti misa de aguinaldo para iti naud-udi a nadakamat a misa.Ngem idi nagsubli kaniak ti libro para iti maikadua a pannakaeditna, insubli ketditi evaluator manipud iti Department of Education ti dati a parapo, wennoinikkatna ti balikas a misa de aguinaldonga innayonko. Binilin ngarud ti boss-konga i-stet wenno diak ipagaraw ti inaturko no adda la ketdi pammaneknekko ngaagsabali ti misa de aguinaldo ken misa de aguinaldo.

Ditoyngarud nga inrugik ti nagsukisok, ket naduktalak nga aglalaok tipannakaawattayo kadagiti dua a misa. Malaksid iti nailanaden a paggidiatan tidua a misa, adda agibagbaga nga agpareho laeng daytoy, ket adda met dagitiagkuna a baliktad ketdi, wenno ti misa de aguinaldo ti masasao a simbang gabiwenno siam nga aladaw a nobena ket ti maudi a misa iti kaaldawan ti Paskua timasasao met a misa de gallo.

ItiUP Diksiyonariong Filipino (BagongEdisyon 2010) nga opisial a reference bookmi iti publishing, nailanad itikastoy: Misa de Aginaldo png [Espmisa de Aguinaldo]: Simbang-Gabi / Misade Galyo png [Esp misa de Gallo]. Daytoy ngarud tinagibasaran ti taga-DepEd tapno iwalinna ti panangaturko nga agasabli dagitidua a misa. Diakon ginaraw pay ti kayat ti evaluator, nupay iti panagkunak addamet kamali ti nasao a diksionario ket amangan no maysa met a kamali daytoy.

Ngemiti maysa a website a nairanta laeng para iti selebrasion ti Paskua, (christmas-celebrations.org),nailanad ti kastoy, iti pannakaipatarusna iti Iluko:Iti Filipinas, ti nobena ti Paskua ket maawagan iti simbang gabi, balikas itiTagalog a kayatna a sawen “misa iti rabii.” Us-saren pay dagiti Filipino dagitibalikas nga Espaniol para kadagitoy a misa, kas iti panangibagada daytoy a kasmisa de gallo, “misa dagiti kawitan,” wenno misa de aguinaldo, kayatna a sawen“misa iti Sagut ti Paskua.”

Misade Aguinaldo

Ibagbaga met ti The Filipinas Heritage Library, akukua ti Ayala Foundation, a misa de gallo ketdi ti pudno nga awagda iti misaiti pagpatinggan ti siam nga aldaw a nobena. Ngem nupay kasta, kunada met laengiti maysa nga artikulo a naiposte iti website-da (filipinas.library.org.ph), mabalinenkadagitoy a panawen a pagsinnukaten ti kaipapanan wenno panggep dagiti dua a misa.

Itimet biang dagiti pagilian dagiti Katoliko iti Latin America a kas iti Venezuelaken Puerto Rico, awaganda iti misa de aguinaldo ti misa ti parbangon wennonobena iti siam nga aldaw para ken ni Birhen Maria (manipud iti Disiembre 16agingga iti 24), idinto a misa de gallo ti kaudian a misa iti Bisperas tiPaskua.

Itidaytoy met a pannakaaramat dagiti termino ti kayat a masurot daydi Alejandro R.Roces babaen ti kolumna a “Roses & Thorns” iti Philippine Star. Iti sinuratna a napetsaan iti December 16, 2008, imbaganaiti kastoy, kas iti pannakaitarusna:

“Nodadduma biddut ti panagusar dagiti Filipino iti misa de gallo a maiturongkadagiti misa iti parbangon, wenno misa de aguinaldo. Gapu ngamin ta ti kayat asawen ti misa de gallo iti Espaniol ket Misa iti Tengnga ti Rabii, nga ad-addaa maawatan iti literal apannakaipatarusna a “Misa Dagiti Kawitan”; nga agtaud iti kapanunotan a tikawitan ti immuna a nakasaksi iti pannakayanak ni Jesus, ket isu ngarud tinagtaraok tapno maipakdaar daytoy. Kinapudnona, misa de gallo ti mangserra timisa de aguinaldo iti bisperas ti Paskua, ta kalpasan daytoy, agsasango amangan dagiti pamilia iti pannangan iti tengnga ti rabii a maawagan iti nochebuena sadanto agsisinnukat kadagiti regalo.”

Maisurotlaeng daytoy iti naiposte iti website ti Archdiocese of Manila (rcam.org), anagkunaanda a maawagan a simbang gabi (misa iti parbangon) ti siam nga aldaw anobena para ken ni Birhen Maria, a mangrugi iti alas kuatro iti parbangon kenagserra babaen ti misa de gallo iti mismo a bisperas ti Paskua tapnopasangbayenda ti pannakayanak ni Jesucristo a Mannubbot.

Awan iti Libro

Segunken ni Fidel Villaroel, O.P. babaen ti artikulona a “TheAguinaldo Masses: Origins, Setbacks and Survival” (naipablaak iti Philippiniana Sacra, Vol. 34, No.102),maawagan iti misa de gallo ti misa iti karabiyan ti Disiembre 24, idinto a misade aguinaldo met dagiti misa iti parbangon iti siam nga aldaw sakbay ti Paskua.Ngem segun met laeng kenkuana, awan ti panagsusurot dagiti eksperto iti pudpudnoa rason no apay nga inawaganda a misa de aguinaldo dagiti misa itiparbangon. No apay a kastoy, kunana,maibilang ngamin a votive mass ti misa de aguinaldo, a kayatna a sawen, ti padia mangmisa ti mangpili ti surotenna a naisangsangayan a teksto iti liturhia ketmangidaton iti misa para iti partikular a panggep wenno intension. Maysa ngaruda votive mass ti misa de aguinaldo para iti pannakaidaydayaw ni Ina Maria ngainyam-ammo dagiti simbaan iti nadumaduma a paset ti Espania ken Mehiko, aginggaa nagun-od daytoy ti agdama nga awagda a kas aginaldaw a misa para iti adbiento.

Itipakasaritaan ti simbaan, awan ti masisinuo a pudpduno a nagtaudan ti misa de aguinaldoiti Espania. Nupay kasta, adda kano dagiti dokumento a mangipaay iti ebidensiaa mapaspasamaken daytoy a misa iti kaudian a dekada iti maika-16 a siglo.

Awanmet ti umusi a dokumento a makaitudo no kasano a nagbalin met a paset timisatayo iti Filipinas ti misa de aguinaldo (ken/wenno misa de gallo). Ngemnalawag ketdi a dimmanon ditoy iti Filipinas idi maika-16 a siglo babaen dagitimisionario nga aggapu iti Mehiko.

Kadagitidadduma a sinurat mainaig iti misa de aguinaldo, ibagbagada a nangrugi daytoyiti Mehiko idi 1587 babaen ken ni Padre Diego de Soria, dadaulo dagiti monghaiti kombento ti San Agustin Acolman. Segun dagiti istoria, dinawat kano ti paditi pammalubos ti Santo Papa nga angayen ti misa iti ruar ti simbaan gapu tasaanen a makaanay daytoy para kadagiti adu a timmabuno kadagiti pangrabii amisa. Iti Pilipinas, nangrugi kano ti tradision para iti misa de aguinaldo idi1669, kalpasan nga insayangkat dagiti padi dagiti misada iti parbangon tapnomakadar-ay kano dagiti mannalon a kayatda met ti tumabuno kadagiti misa apangrambak iti Paskua; iti kasta, dida panawen dagiti obrada iti taltalon. Nikano mismo a Papa Sixtus V ti nangibilin a Disiembre 16 ti panangrugi dagitimisa iti parbangon ditoy Filipinas a kas maipasurot iti naipakadawyanen ngaaramid dagiti Filipino nga agselebrar iti siam nga aldaw kadagiti napapateg ngaokasion.

Masublian tiRumbeng a Kaipapananna

Ngemiti panagbaliw ti panawen, saan a napukaw ti pudpudno a kaipapanan ti simbanggabi nupay agsabasabali iti awagtayo ken ti pannakaselebrarna. Napateg ngaruddaytoy a tradision iti kina-Katoliko dagiti mamati, ngem napateg met atradision tapno mapabileg ti relasiondagiti kameng ti pamilia ken dagiti agkakabagian ken aggagayyem; kenkangrunaanna, nairanta daytoy apakariknaan iti kaadda iti Dios iti biagtayo, ta babaen ti panagsagana para itiPaskua, maparegta metten iti pammatida iti Ubing a Mannubbot.

Kenuray pay ania ti naganna, ti simbang gabi ket maysa laeng met a panangiparangarangiti panagsakripisio gapu iti ayat ta kasapulan met ti dedikasion ken disiplina tipanagriing a masapa tapno laeng maaramid ti pagrebbengan iti Simbaan. Ngem nosabali ti panggep dagiti mapan makimisa malaksid iti panangdaydayaw ti pannakaipasngayni Jesukristo, kas koma tapno makadenna laeng dagiti barkadada, wenno tapno masirpatdadagiti sabsabongenda wenno mapanda laeng agiinnarem, ay, sabalin a saritaandayta.

Malaksidkadagitoy nga aramid nangruna dagiti agtutubo, saan pay a kayat ti Simbaan tipannakayakar ti oras ken lugar iti simbang gabi. Itay Oktubre, inruar ti Simbaanbabaen ti maysa a surat para iti panakaiparit ti misa de gallo kadagiti mallwenno shopping center iti bukodda nga oras nga awan pammalubos ti Simbaan. Naalaskano a kitaen nga agmisada kadagiti pasilio a mabuybuya dagiti aggatgatang ngaawan met ti ammoda wenno dida kayat iti kastoy a selebrasion iti pammati dagitiKatoliko.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Disiembre 19, 2011.)

NAPUSKOL MET TI PANAGRUPRUPADA, AYA?

2011-12-09T19:47:00.001-08:00

NABAYAGEN dagitoy a mulmulagatak itiinaldaw iti Metro Manila. Malaksid iti naginad a trapiko, ken ti makasael nga angotiti aglawlaw ken asuk kadagiti lugan, dagitoy a ladawan ken nagan dagitipolitiko a naibaskag kadagiti poste, pagurayan iti lugan, puon dagiti kayo, kenparupa dagiti pasdek ti pakasursuronak—ken patiek a kasta met ti kaririknadagiti padak nga agan-anus a makitegtegged iti Kamanilaan.

Sabali paydagiti naitarpaulin a pangkablaaw a nakasab-it kadagiti waya wenno kable tikoriente wenno uray ania la ditan a lugar ken iti no ania la ditan arason—panagturpos, piesta, Paskua, Semana Santa, Valentine’s Day—apuonayen,dakamatem amin nga okasion, adda latta pangkablaaw dagitoy a politiko. Agdudumaiti rukod dagiti iplastarda a panangilatak iti nagan, ladawan ken gapuananda.Dagitoy man ti rason ti pannakadadael ti nasayaat koma a buya iti aglawlawtayo.

Adda dita ti maysaa babai a diputado ti maysa a distrito iti Manila nga arigna naiwaras kadagitiposte iti sakupna a lugar ti napuskol unay a rupana. Aglalaok dagiti rason: pangkablaaw,palagip iti panagannad iti salun-at, ken uray pay panagisuro kadagiti numero amaawagan no adda uram ken krimen, ken anunsio iti libre a panagpakugit (adda laket ngarud angaw a pati “bird” ni Boy ket maibatek sadiay nga isu ti nangipaayiti libre a pannakakugitna).

Iti met QuezonCity, no nagum-umaanen dagiti umili ti nakakitkita iti SB a naimaldit itiaglawlaw (Serbiyong Bayan ti kayat a sawen kano daytoy, ngem dagiti letra ketdidaytoy iti pangrugian ti nagan ken apeliedo ti dati a mayorda a ni SonnyBelmonte), simmublat met ni Herbert Bautista a nangsukat kenkuana iti puesto anangiwaras ti bukodna nga HB. Di met agpaudi dagiti konsehal iti isu met laenga siudad, ta uray sadino ditan a suli adda impatakderda nga street sign wennowelcome sign a dakdakkel pay ti naganda ngem ti nairanta nga impormasion.

Adda pay maysapasdek a malablabsak nga inaldaw iti Quezon City a naibaskag iti parupa daytoydagiti nagdadakkel-ti-letra a nagan ti babai a diputado. Diak pay napugtuan noania ti serbi daytoy a pasdek. Kukuana ngata dayta a pasdek ta impanaganna itibagina?

Kaaduanna dagitioverpass wenno pagballasiwan dagiti tattao iti Kamanilaan ti nakaisuraten met tisibubukel a nagan dagiti mayor (no maminsan karaman ti anakda wenno asawada amanamnama a mangsukat kadakuada iti puesto). Uray dagiti lugan a kukua timunisipio wenno kapitolio, kasta met dagiti ambulansia, saan a mapakawandagitoy a politiko a pangiparangan kadagiti naganda. A kasla man isudan tiakinkukua kadagitoy wenno ginatangda manipud iti bukodda a bulsa.

Indonar ni Apo Mayor

Adda met dagitikunam la no managbabain a di mangibaga iti naganda. Ngem ibidada met ti letra apangrugian iti apeliedoda. Iti Pasig, naiplastar ti nagdakkel a letra nga Ekadagiti lamp post iti siudad, a mangipalagip iti pangrugian met ti nagan tisitutugaw a mayorda. Iti dadduma a lugar, kas iti Baguio, makita met dagitiinitial wenno pangrugian ti nagan dagiti politiko kadagiti waiting shed,welcome arch, lamp post ken uray pagbasuraan.

Adda met dagitimangitandudo iti naganda ta adda met rasonda a mangaramid iti dayta. Mabalinnga isuda ti naggastos para kadagiti babassit a banag nga ipapaayda itipubliko, ngem ketdi naalas a kitaen no donasion dayta kadagiti agkasapulan.Maipalagip nga idi mapasamak ti layus a gapuanan ni Onday, adda dagiti politikoa nangisurat iti naganda kadgaiti styrofoam a nakailaonan dagiti makan wennokarton dagiti delata ken dadduma pay a kasapulan dagiti biktima ti didigra.Malagipko idi addaak iti haiskul, dimmayo iti eskuelami ti delegasion dagitiatleta iti maysa a sekundaria iti probinsia para iti provincial meet. Naisuratkadagiti jogging pants dagiti atleta, iti tengnga iti kutit wenno itimatugawanda, ti kastoy: “Donated by Mayor _____________.” Nagalas man a kitaen.

Uso ngata tikastoy nga aramid ta arigna amin a lokal a lider adda mapanunotna a letra, logowenno ania la ditan a mangitandudo iti naganna ken ti pamiliana. Agiinnunada amakapanunot iti kabaruan ken maisabsabali a wagas.

Golezeum ken Dadduma Pay

Iti Parañaque, saan met apaatiw ni Rep. Roilo Golez a nangibida iti bagina. Nangipatakder daytoykadagiti multi-purpose hall a napanaganan iti Golezeum. Nagtipon a nagan daytaiti coliseum (stadium) ken ti naganna.Kukuana ngata ti pasdek, wenno bukodna a ginastosan ti pannakaipatakder dagitoy?

Masaludsodtayomet daytoy kadagiti naiplastar a pakaammo kadagiti maar-aramid a kalsada wennopasdek a nakaisuratan ti kastoy: “THIS ROAD/BUILDING WAS CONSTRUCTED COURTESYOF _________” wenno iti daytoy “SALAMATPO, _______, PARA SA KALSADA/TULAY NA ITO.” Aggapu kadi ti bulsa dagitoy a politiko ti nagastos iti pannakaipatakderdagitoy?

Ngem ti nalawagketdi, inuulbod dagitoy a pakdaar, pakaammo wenno palagip. Ta uray pay awandagitoy a politiko a nainagan, maaramid latta met dagitoy nga impraestruktura,ta pagrebbengan ti asino man nga opisial ti gobierno nga aramiden dagitoy paraiti pagimbagan ti sapasap. Ken maysa, dagiti buis a nagrigrigatan a binayadandagiti umili ti nagtaudan dagiti pundo a naaramat kadagitoy a proyekto, saanket a manipud iti bulsa dagiti opisial.

Di rumbeng ngaibida ti maysa a politiko ti nagapuananna ta dayta met ti rumbeng ngaaramidenna a kas naipabaklay kenkuana a pagrebbengan. Awan duma ti maysa apolitiko ti maysa a doktor wenno mangisursuro nga agserserbi met kadagiti umili. Ngem dagiti doktor kenmangisursuro, a sipupudno nga agserbi iti sinapataanda a pagrebbengan, didaipasaw a kasla naidumduma a pasamak ti pannakaaagas iti maysa a pasiente, itibiang iti doktor, wenno iti panangisurona iti maysa nga ubing, iti biang timangisursuro. Rumbeng met wenno pagrebbenganda nga aramiden dagitoy.

Dagiti ngarudpolitiko a nangpabangon kadagiti rangtay, kalsada, pasdek wenno kapadana aproyekto, saanda a nagaramid iti banag pagyamyamanantayo unay iti tumukno’tlangit. Ta rumbeng nga aramiden dagiti politko dagitoy a proyekto a kasnamnamaentayo iti panangibutostayo kadakuada.

Nabatad ketdi tirason dagitoy a politiko a mangitandudo kadagiti naganda. Adda dagiti mangibagaa paset laeng dayta iti panangipakaammoda nga aktiboda nga agtrabtrabaho.Nasayaat unay no kasta, ngem iti wagas a panangipakaammoda kadagitoy, saan amayannatup iti panggepda a mangibinglay iti impormasion manipud iti opisinada.Nabatad ketdi a ti panangilatlatakda iti naganda ket paset ti nabileg ngaestratehiada para iti sumaruno nga eleksion, iti biangda a kas reeleksionista,wenno dagiti assawa ken annakda a sumukat kadakuada. Kasla man ngarudibagbagada: “Ne, nakaaramid kami iti naimbag ket rumbeng a mabutosankami maneniti sumaruno a panagpipili.”

Napuskol ketdi dagiti Rupada

Iti ababa apannao, maar-aramat ngarud dagiti pundo ti gobierno para iti panggepda itipolitika ken iti pannakarubrob iti ambision ti pamiliada nga agtalinaed itipuesto iti agnanayon. Segun ken ni Senador Miriam Defensor Santiago, saan akasapulan dagitoy a panangidaydayaw dagiti politiko kadagiti bagbagida tanabatad ketdi a salungasingenna ti moralidad, ken ad-adda laeng nga ital-ona tikultura iti panagkakadua iti narugit a politika ken korupsion.

Mayannatup laengti awagda ita kadagitoy a politiko nga “epal,” wenno panglais nga awag kadagititattao a naayat a pumapel (“mapapel”) wen umeksena iti di rumbeng a pagparanganda.Kaaweng laeng unay ti panglais met a balikas iti Tagalog a “kapal” wennonapuskol ti rupana (“makapal ang mukha”).

Ammotayo anaalas dagitoy nga aramid, ngem apay nga awan mababaelantayo a mangpasardengkadagitoy? Paset kadi daytoy ti kulturatayo a Filipino? Siwawaya latta ngamindagiti politiko a mangaramid iti kaykayatda, ta ania ngarud, awan met timangipawil kadakuada wenno awan pay met linteg a mangibilin iti pannkaisardengenti nabayagen a panangal-allilawda kadatayo.

Pagsayaatanna,iti biang ni Senador Santiago, adda solusion daytoy a parikut. Babaen daytoy timaysa a linteg a mangdusa kadagiti opisial nga agiplastar lattan kadagiti naganwenno ladawanda kadagiti tarpaulin, poster wenno billboard kadagiti proyekto tigobierno, wenno dagiti awan kaes-eskanna a pangkablaaw iti publiko iti ania laditan nga okasion nga awan ti nalawag a panggepna no di ti mangpalatak laengiti naganda.

Inawagan ngarudni Santiago ti gakatna nga Anti-Epal Bill (wenno An Act Prohibiting Public Officers from ClaimingCredit through Signage Announcing a Public Works Project), a kas kasamayan asolusion tapno sumardengen dagiti abusado nga opisial. Idi rimmuar daytoy adamag, adu ti naayatan iti senadora ken iti gakatna, ket napagpapatangan paykadagiti blog, forum ken dadduma pay a site iti Internet. Makita nga adukadagiti kailiantayo ti nauman kadagiti “epal” a politiko, ket sidadaanda amangkanunong iti gakat. No agbalin daytoy a linteg, dagiti laeng karatula wennobillboard a nakailanadan ti nagan, imahe, wenno logo iti lokal wenno nasional agobierno a mangisaysayangkat iti proyekto ti mapalubosan a maiplastar kadagitipakaammo.

Manamnama a mapagpapatangantoti nasao a gakat iti maysa a session inton umay a tawen, kas panangipatalged niMajority Leader Sen. Vicente Sotto III. Maragsakan met ti Malakanyang iti nasaoa gakat, ta kasurot laeng kano daytoy ti personal a desision ni PresidenteBenigno S. Aquino III a di mangiplastar iti rupa wenno naganna kadagitiproyekto iti gobierno, wenno kapadana nga aramid.

Maikarsel Dagii Rumbeng a Maikarsel

Adda metten kapadana a gakat anaidatag iti Kamara. Daytoy ti House Bill 2309, a nagtinnulongan a sinurat da TeddyCasiñoken Neri Colmenares, agpada a diputado manipud iti Bayan Muna party-list.Kinapudnona, immun-una a naidatag daytoy ngem iti gakat ni Santiago. Saan apulos napalubosan a mapagpapatangan iti maseknan a komite iti Kamara. Segunngarud ken ni Casiño, narigat a makaluso iti komite dagitikakastoy a gakat, ta kaaduanna dagiti kameng ti Kamara, karamanen dagiti gobernador,mayor, bise mayor ken konsehal, ti nangnangruna a mangidaydayaw iti bagbagidawenno dagiti makunkuna nga epal.

Ngem no pudnomet laeng a kayat dagiti kapartiduan ni PNoy iti Kongreso a suroten ti nalintega dana (“daang matuwid” ), rumbeng a palubosandan a mataming ti gakat; itikasta, awan ti asino ditan a politiko a maipangpangruna la unay. No di kayatdagiti maseknan a diputado ti agkuti, wenno kontraenda ti gakat, addan madadaana solusion ni Santiago. Iplastarna kano ti nagan dagitoy a kontra ketnalaklakanton no kua a maammuan no asino ti epal kadakuada.

Ala, nasayaatunay no makitatayo iti pannakarisuten ti nabayagen a parikuttayo kadagitiabusado wenno epal a politiko. Ngem malaksid iti anti-epal bill, nasaysayaatkoma no agaramid met ti Kongreso kadagiti linteg a mangibilin kadagiti nasikennga addang para iti agtultuloyen a pannakaisardeng ti korupsion iti pagilian,kas koma iti pannakaipataw ti nadagdagsen a pannusa kadagiti mapaneknekan nganagbasol, ken nasiksiken a mekanismo tapno mabantayan ti garaw dagiti opisial tigobierno.

No agballigidagitoy a gakat, maysa laeng ti makitatayo a parikut ditoy. Mapusek laketdi dagiti pagbaludan kadagitipolitiko a matiliwan nga agsukir iti linteg. Ket no agpayso a maikarseldagitoy, ibaskagtayo met, uray iti maudi a gundaway, ti pakaammo a: “SALAMAT, MAHALNAMING PANGULO, SA PAGPAPATAYO NINYO NG MARAMING BILANGGUAN PARA SA MGATIWALING OPISIAL.”

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 21, 2011.)

APAY, MAESTRA, A NAGRIKEP METTEN TI ESKUELATAYO?

2011-11-23T06:43:00.001-08:00

ZERO. Bokya. Itbong. Buhaw. Urayania kadagitoy a balikas, saan a nasayaat a denggen—aglalo no iti tay-ak tiedukasion ti pagsasaritaan.

Ti nagtimbukel nga iskorti kaam-amak la unay a mapasamak kadagiti nailian nga eksamen nga ituytuyang tiProfessional Regulatory Commission (PRC) para kadagiti kurso nga agkasapulaniti lisensia. Ngem mayannatup dayta a panagamak kadagiti kolehio wennounibersidad a nangpaturpos kadakuada, saan ket a kadagiti ageksamen. Ta no awanti makapasa iti board exam kadagiti nagturpos kadakuada, dita a maiparangarangenti kinababa ti kalidad ti pagadalanda.

Malaksid ngarud itipanagiinnuna dagiti kolehio wenno unibersidad a makaragpat iti kangatuan apassing rate iti board exam, agiinnuna met dagiti dadduma a kumalab uray itimaysa a tukad laeng tapno saan a mapanawan iti kutit.

Iti ngarudpanangrugi ti bar exam, wenno nailian nga eksamen kadagiti nagturpos itiabogasia itoy a bulan, saan laeng a dagiti ageksamen ti dakkel ti baklayenna a panagdanag,no di pay ket dagiti mismo kolehio wenno unibersidad a nagturposanda.

Sumagmamano metngamin kadagitoy a pagadalan ti agngangabiten a maikkatan iti lisensia amangipaay iti kurso a Bachelor of Laws no awan latta ti makapasa kadagiti pinagturposda,aglalo la unay kadagiti no manon a tawen a zero ti nagund-odda a passing rateiti nasao nga eksamen.

Idi 2009, innem apagadalan para iti abogasia ti rinikpan ti Commission on Higher Education(CHED) gapu iti kinababa ti nagun-odda a passing rate iti uneg ti 10 a tawen. Sabalipay ti lima a pagadalan a boluntario a nangirikep metten kadagiti bukodda a programaiti abogasia a kas panangaklonda metten a didan kabaelan a matun-oy tikidkiddawen ti CHED a kalidad para iti kurso.

Aglaplapusananen Dagiti Agturpos

Saan laeng met adagiti kolehio para iti abogasia ti sipsiputan dagiti opisial ti CHED. Naigetpay ita a bambantayanda dagiti higher education institute (HEI), wenno dagitikolehio ken unibersidad, a mangipapaay kadagiti programa a makasapul itieksamen nga ituytuyang ti PRC. Malaksid iti panangital-o ti kalidad tiedukasion iti pagilian, panggep pay ti ahensia a kissayan ti dakkel la unayen abilang dagiti HEI (umaboten daytoy iti 1,726 iti intero a pagilian), a sumagmamanokadagitoy iti makunkuna a nababa ti kalidad dagiti pagturturposenda ngaestudiante.

Segunken ni Edilberto de Jesus, agdama a presidente Asian Institute of Management, kasapulanlaeng a marikpan metten dagiti nababa ti kalidadna nga HEI, iti kasta maliklikanmetten iti aglaplapusananen a bilang dagiti agturpos kadagiti kurso a narigatena maisapul iti trabaho gapu iti kaadun dagiti naggraduar iti daytoy.

Ipangpangruna ngarudita ti CHED a bantayan dagiti HEI a mangipapaay iti kurso a Nursing. Adu ngaminkadagitoy ti saanen a makaragragpat iti kalidad wenno pagrukodan para kadagitiagturpos iti nasao a kurso. Maibatay iti maysa a report, addan 20 nga HEI ti nairikepenti nursing program nga ipapaayda gapu iti kinakapuy ti gapuanan dagiti nagturposkadakuada kadagiti nailian nga eksamen. Awan kadagiti napaturposda ti makapaspasaiti board exam para iti Nursing, wenno agingga laeng iti 10 a porsiento ti gradodaiti agsasaruno a tallo a tawen.

Nangipaulog metten ti CHED, babaen ti maysa amemorandum, iti ballaag iti nasurok a 100 a nursing school, 47 kadagitoy tiadda iti Metro Manila, tapno urnosenda dagiti bagbagida. Ta no di latta agkutidagitoy tapno sumayaat ti kalidad ti panagsiruoda, wenno dagiti paggraduarendanga estudiante, mapilitan ti ahensia a rikpan dagitoy. Awanton ti makalapped itiahensia nga agikandado kadagiti saanen a makaragpat iti pagrukodanda apaman adumteng iti 2013.

Moratorium Kadagiti Lima a Kurso

Kinapudnona, ti Nursingti maysa kadagiti lima a programa wenno kurso nga impaisardeng pay laeng tiCHED a baro a mailukat a programa kadagiti HEI. Kayatna a sawen, saanen amanayonan ti bilang pay dagiti HEI a mangipapaayen iti daytoy a kurso. Malaksiditi Nursing, adda met moratorium iti pananglukat iti baro a programa para iti businessadministration, teacher education, hotel and restaurant management (HRM), keninformation technology (IT).

Saan met a pinakawanti CHED dagiti HEI a mangipapaay iti programa a para marino. Sakbay ti agtaposti Oktubre, rinikpan ti ahensia ti dua a programa nga ipapaay ti PhilippineMarine Institute (PMI), ti BS Marine Transportation (BSMT) ken BS MarineEngineering (BSMarE). Segun iti CHED, saan nga impangag ti administrador tipagadalan ti bilin kadakuada a sumurotda iti standard wenno kalidad a kidkiddawenti ahensia para kadagiti dua a programa.

Ken itay laeng nabiit,inrikep metten ti CHED ti Harvardian College iti San Fernando City, Pampanga, kalpasaniti kagudua ti tawen a panangibilin daytoy nga isardengdan iti agipaay kadagitiprogramada iti kolehio a nababa unayen ti kalidadna. Nakaro laeng kano unay tipanaglabsing ti pagadalan kadagiti pagalagadan ti CHED ken iti kasapulan ngastandard iti panagisuro.

Sakbay ti pannakarikepti Harvardian College, imbilin ni Education Secretary Armin Luistro tipanagannad dagiti mangisursuro ken opisial ti ahensia nga agpili kadagitipagadalan nga agipapaay iti masteral ken doctoral program a pagbasaanda. Rumbenga pilienda laeng dagiti pagadalan a bigbigen ti CHED.

Kitaen ti Listaan ti CHED

Dagiti ketdi agad-adal nga apektado iti pannakairikep dagitikurso ti nakakaasi iti kastoy a situasion. Ta saan laeng a madisturbo tikonsentrasionda nga agadal gapu iti dinadaras a yaakarda no di pay ket agsagabadaiti kaawan pannakasiguradona a kabaelanda ti matrikula kadagiti pagadalan ngaakaranda.

Naiget ngarud tibilin ni Patricia Licuanan, hepe ti CHED, kadagiti agenrol itoy a semestre kenkadagiti sumaruno a semestre a pilienda laeng dagiti kurso a nairaman itiopisial a listaan iti CHED a makunkuna dakkel ti gundawayda a makaala ititrabaho apaman a makaturposda. Ken kangrunaanna, pilienda dagiti pagadalan asumursurot iti pagalagadan ti ahensia wenno makaragpat iti kalidad akidkiddawenda para kadagiti kurso nga ipapaayda. Adda dagitoy a listaan itiwebsite ti CHED, wenno mabalin ti agsalusod kadagiti regional office ti ahensiatapno mapaneknekan ti pudpudno nga estado dagiti HEI.

Saan nga isyu daytoyno ania ti inaramat a pagalagadan wenno proseso ti ahensia a nangirikep kadagitimaseknan nga HEI. Naipabaklay iti CHED ti pagrebbengan a mangbantay iti kalidadti kangatuan a tukad ti edukasion, kas sagudayen iti Republic Act 7722 (HigherEducation Act of 1994). Addaan daytoy iti bileg ken kasapulan a pundo, isu ngaawan la ketdi ti makalapped pay tapno akmenna iti napateg a pagrebbenganna.

Daldalusan laeng ngarudita ti ahensia ti dakes nga epekto ti napaut metten a panawen a kinalukay tiima dagiti napalpalabas nga administrasion kadagiti asino latta ditan anegosiante wenno politiko a manglukat kadagiti pagadalan a pamastrekanda. Dida manlaeng kitaen a nasayaat no kasapulan dagitoy ti sibubukel a panggep ti gobiernopara iti panagdur-as ti pagilian, wenno makaragpat met laeng dagitoy itikasapulan nga standard iti dekalidad nga edukasion para kadagiti umili. Ti adatna,kaaduanna kadagitoy a pagadalan ti awanan iti permit wenno lisensia.

Segun iti maysa a report, umabotiti 600 dagiti HEI a nabangon iti uneg laeng ti 14 a tawen. Nalawag ketdi ngainaramidda laeng a negosio dagitoy nga HEI, gapu iti kangina ti matrikula asingsingerenda. Ngem no ilaklakada met, ti laeng agawat kadagiti agenrol ti inar-aramidda,a dida met kitaenen no magebgebanda met laeng a suruan dagitoy. Nagangayanna,manipud iti impampannakkeltayo idi a nangato a grado ti edukasion ti Filipinas ididekada 70, nagsueken daytoy. Arigna kapadatayon iti kalidad ti edukasion dagitinapapanglawngem datayo a pagilian iti rehiontayo ditoy Asia.

No madamagtayo ngarudti pannakarikepen dagiti HEI a kasapulan a marikpanen gapu iti isyu ti kalidadti edukasion, amen kunatayo iti dayta. Ket no naan-anayen a maiwalin dagitimanagbaybay-a nga HEI, awanton ti mailaw-an nga estudiante nga agsagaba pay kadagitoy.Ken kangrunaanna, manamnama nga awanton ti makagun-od iti zero wenno nababa apassing rate kadagiti nailian nga eksamen.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 14, 2011.)

AGAT-SINUSO PAY LAENG, AGMAMANOKEN?

2011-11-05T14:02:00.000-07:00

MABUYAiti maysa nga espesial a report ti telebision dagiti grupo dagiti menor de edada lallaki a nangholdap iti maysa a taksi bayat a nakasardeng daytoy itikatengngaan ti trapik.

Kadagiti diario, mabasa met dagiti gapuanan dagitidadduma pay a menor de edad: Adda dita ti tallo a babbarito a nanglugob timaysa a nataengan a lalaki. Ti 13 ti tawenna a nangpaltog iti gayyemna a menorde edad met laeng iti maysa a mall. Ti nangbekkel iti kaay-ayamna. Dagiti nagtakawiti maysa a pagtaengan a nakatayan ti agad-adal iti UP idi naduktalan dagitiagtutubo nga adda iti uneg. Dagiti nangikurimed iti cable wire ti maysa a kompaniati radio iti Navotas. Ti barito a mangilaklako iti tinakawna a motorbike itilugarda idiay North Cotabato.

Kaudian ditoy ti nakaam-ames a napasamak idi Agostoiti Cebu. Pinatay babaen ti panagbagsol, ti 16 ti tawenna a barito ti inana amasikog, kalpasan a tinakawanna daytoy iti P600 ken selpon nga agbalor laengiti P800. Inramanna pay a pinatay ti agtawen ti lima a kabsatna a kadua tiinana. Katulongan ti barito ti 19 ti tawenna a gayyemna a nangisayangkat iti krimen.

Ken sabali pay dagiti nairaman kadagiti sindikato itidroga ken panaghold-ap, dagiti nangrames kadagiti kapatadanna, wenno dagitipumatay gapu iti bukodda a gang wenno fraternity.

Agtawen dagitoy nga agtutubo iti 18 ken agpababa.Makuna kadi a kriminal metten dagitoy?

Iti mata ti linteg, saan a kriminal dagitoy. Ngarud,awan iti sungsungbatanda iti linteg, ken saanda a mabalud ken madusa kas dagitinataenganen a kriminal. Tulungan pay ket ida ti gobierno tapno agbalbaliwdagitoy.

Mayannatup laeng ngarud iti naipalag-an a pangawagkadakuada a “children in conflict with the law” (CICL wenno ubbing a naglabsingiti linteg). Dayta ngamin tiibagbaga ti Republic Act (RA) 9344, wenno Juvenile Justice and Welfare Act anapirmaan idi 2006.

Babaen ti RA 9334, naingatngaton iti 15 manipud itidati a 9 ti pagpatinggaan ti edad ti ubing nga awan responsibilidadna itilinteg (absolute irresponsibility). Nagbalin metten a 15 agingga iti 18 (dati 9agingga iti 15) ti edad ti ubing a madusa laeng no mapaneknekan nga ammo wennonaawatanna ti inaramidna (conditional responsibility). Ngem imbes a mabalud kasiti daan a pagalagadan, aglasat daytoy iti diversion program, maysa a ramen tilinteg a tumulong iti pannakaurnos ti kasona. Wenno saan, mayawat daytoykadagiti rehabilitation center. Ditoy nga aglasat kadagiti naurnos apammagbaga, edukasion, livelihood training babaen ti intervention program apagtinnulongan nga iwayat ti lokal a gobierno ken Department of Social Welfareand Development (DSWD).

Babalawendati Linteg

Ti ngarud pannakaingato ti edad ti ubing nga awansungsungbatanna iti linteg ti mababbabalaw no apay nga umad-adu ita ti kasodagiti menor de edad a nairaman kadagiti krimen. Gapu ngamin ta saanen amaibalud dagitoy a kas ordinario a kriminal, awanen ti ania a mabuteng ngaagaramid, no di man ketdi nadurdursokda payen. Pagay-ayat met dagiti nataengana kameng ti sindikato nga agrekrut kadagiti mendor de edad a maaramatda amangisayangkat kadagiti operasionda. Malaksid ta naalibtak ken saan unay a nasukirdagitoy nga ubbing, kasla kuddot laeng met ti pannusa kadagitoy a menor de edadno matiliwda.

Add ngarud dagiti singasing ita a mangisubli iti datia linteg. Iti daan a probision iti Revised Penal Code, saan a madusa ken awansungsungbatanna a kriminal ti ubing nga agtawen iti 9 ken agpababa. Awan metsungsungbatan ti ubing nga agtawen iti 9 agingga iti 15 malaksid no mapaneknekannga ammo wenno maawatanna ti inaramidna. Kadagiti agtawen ti 15 agingga iti 18,addan karbengan ti linteg a mangdusa kadagitoy, ngem makurangan laeng ti dusadagapu met laeng iti kinaganusda.

Iti Kongreso addandagiti addang tapno maamendar wenno mangisardeng pay laeng ti pannakaipakat tiRA 9334. Itay napan a tawen, indatag ni Dip. Pablo Garcia ti House Bill 2894wenno gakat a mangibaba met laeng ti edad dagiti ubbing nga addasungsungbatanna iti linteg iti 12 manipud iti 18 nga ibagbaga ti agdama alinteg. Umanamong ditoy ni Senador Vicente Sotto, ken no mabalin, kunana pay,ibabada pay daytoy iti agingga iti edad a 9.

Iti biang ni Senador Francis Escudero, a no kasta metlaeng nga awan ti maaramidan ti linteg a mangibaba ti bilang dagiti menor deedad nga agaramid iti krimen, nasaysayaat no isardengdan ti pannakaipakat paylaeng ti linteg. Kayatna a sawen isublida ti dati a pagalagadan nga ibilbilinti nawaswas a probision ti RPC.

Gaputa Awan ti Pundo ti Linteg

Ngem saan nga umanamong ditoy ni Senador FrancisPangilinan, ti kangrunaan nga autor ti linteg. No mabalin, kunana, palubosandakoma ti linteg nga aggaraw a kas iti nakaisangratanna. Kangrunaan kano apanggep ti linteg ti mangtulong kadagiti ubbing a naglabsing iti linteg,partikular dagiti edad 15 agingga iti 18, a mangbaliw iti bagbagida babaen tinaan-anay a rehabilitasion, wenno panangibaon kadagitoy nga agnaed itidormitorio babaen ti superbision ti DSWD.

Ken saan met kano nga awan ti sungsungbatan iti lintegdagitoy nga agtutubo. Adda met obligasionda a bayadan dagiti biktima gapu itiinaramidda a krimen, babaen ti civil liability a maipataw kadakuada. Ti laengmaliklikan ditoy iti pannakaibalud dagitoy nga agtutubo. Kaamak ngamin dagitipabor iti linteg a maigamer dagiti ubbing kadagiti nataengan a kriminal itimaymaysa a pagbaludan ket sigurado la ketdi a maabuso dagitoy iti pisikal,sikolohikal ken seksual. Likliklikan ngarud ti linteg ti agtultuloy a pannakadadaelti biag dagitoy nga agtutubo wenno ti panagbalinda a natangkenan a kriminal nobilang ta makaruarda iti pagbaludan.

Kabayatan ngarud a naganus pay ti panunot dagitoy ngaagtutubo, ken babaen ti panaglasatda kadagiti kasapulan a pannarabay tigobierno, adda pay gundawayda nga agbalbaliw ken manglipat iti napalabasda; itikasta, agbalinda a natulnog ken maipagpampannakel nga umili iti masakbayan.

Ipagpampannakkel ngarud ti linteg ti ibilbilin daytoya “restorative justice,” wenno hustisiaa mangawid ken mangisubli dagiti kriminal iti sidong met laeng ti linteg, asaanen a madusa. Buklen daytoy a prinsipio ti histisia iti panangiraman ititallo a sektor tapno maagasan ti epekto ti krimen—ti nakabasol, ti biktima, kenti komunidad. Kanayon pay ditoy ti rehabilitasion dagiti kriminal kenpanangiramanda manen kadakuada iti gimong.

Babalawen laeng ngarud ni Pangilinan ti napalabas ngaadministrasion gapu ta manipud naipasa ti linteg, saan pay a pulos a naipaayaniti naan-anay a pundo. Saan ngarud unay a nakapagkuti ti Juvenile JusticeWelfare Council a mangakem ti pagrebbenganna a kas sagudayen ti linteg.

Saana Solusion ti Panangbaliw iti Linteg?

Dayta ngarud ti rigatna. No palubosantayo ti lintegnga aganges latta, ngem awan met ti pundo para iti kasapulan a rehabilitasiondagiti agtutubo, ad-adunto latta dagiti agtutubo nga agaramid iti maikontra itilinteg ta makitada latta met ti kaaduanna kadagiti kapatadanda a nagaramid metti krimen ngem dida met gayam maibalbalud. Ngem no isublitayo met ti nababa ngaedad dagiti kriminal a rumbeng a mabalud, ad-adunto latta dagiti agtutubo amadadael laeng met ti biagda gapu iti pannakaparigatda iti pagbaludan ken tipananguyaw kadakuada ti gimong.

Napateg ngarud a kitaentayo ti dakdakkel a ladawan,wenno no ania ti akem dagiti nataengan wenno nagannak dagitoy nga ubbing. Addadagiti nagannak nga isuda a mismo ti mangisungsong kadagiti annakda ngaaglabsing iti linteg, wenno iti saan a direkta a wagas, a kas koma iti didapanangipaay iti naan-anay a pinansial a suporta kadagiti annakda, kas koma itidida panangpagadal dagitoy ken iti panangiduronda nga agtrabaho a nasapadagitoy gapu iti rigat ti biag.

Adda met ngarud pakababalawan ti gobierno, malaksiditi dina panangpundo ti nasao a linteg. Ta kasla man awan gaway daytoy amangabog dagiti ubbing nga agpalpalimos kadagiti kakalsada iti siudad, dagitiaglaklako iti sigarilio ken sampagita iti kapudotan iti init, wenno dagitiagwarawara iti tengnga ti rabii. Awan man laeng ti naan-anay a pundo daytoypara kadagiti programa a mangawis koma kadagitoy nga ubbing a sumrek itipagadalan, wenno mangipaay iti trabaho kadagiti nagannak kadakuada tapno adda metkoma pangpundo iti panagbasada.

Makita met ditoy ti kinakapuy dagiti lokal a gobiernoa mangdalus dagiti arubayanda kadagiti agwarawa ng agtutubo ta awan man laengti nasiken a programada a mangsaranay kadagitoy.

Ken mababalaw met ti media, babaen dagiti report,pabuya iti telebision, pelikula, ken dagiti website iti Internet a pakakitaankadagiti ladawan ti kinadangkok nga ad-adda laeng a mangpukaw iti kinainosente dagitiubbing, wenno mangimula iti kapanunotan a nataengan metten dagitoy ketmabalinen a maaramidda ti kaykayatda. Kas koma ti agaramid iti krimen.

LINTEG DITOY, LINTEG DITA!

2011-10-30T17:57:00.000-07:00

AMMOYO kadi ngaadda 184 a linteg a pinanday ti Kongreso kadagiti napalpalabas a tawen a di paynapunduan, wenno agkurang pay ti pundona, segun iti panagadal itay napan atawen ti Fiscal Planning Bureau ti Department of Budget and Management (DBM). Kaskuna ti DBM, umabot iti P187.1 bilion ti pagkurkurangan iti pundo

Aniati kayat a sawen daytoy wenno ibungana para kadatayo a gagangay nga umili? Saana kasapulan ti adu unay a kinasirib tapno maanag ti nadekket a koneksion ti mapandaya linteg ken ti kasapulan a pundo tapno maipakat daytoy. Kaarigna man daytoy ‘taymaysa a pamilia a mapagsasaritaanda la aminen a pangpasayaatda koma iti balaydangem awan met ti maar-aramidanda ta awan met pundo wenno kuartada apangpatarimaanda iti balayda.

Adda MetNagapuananda

Kalpasana maaprobaran iti Kongreso ti maysa a gakat, sigaganat dagiti lehislador (diputadoken senador) nga idanon daytoy iti Malakanyang. No ti naaprobaran a gakat ketmaysa kadagiti priority bills wenno maysa kadagiti gakat a supsuportaran tiPresidente, adda pay mapasamak a photo-ops, wenno ti panagparetratoda para itidiario, kabayatan iti panagpirma ti Presidente a kaduaen met dagiti autor kenesponsor manipud iti Kamara ken Senado.

“Kitaenyo,ne, natungpal met laeng dagiti inkarkarimi idi eleksion,” kasla kunkuna dagitinagpanday iti linteg.

Ala,nasayaat ngarud met no adda nagudilanda iti Kongreso. Ngem saan nga isyu tikaadu ti linteg a pandayenda iti tinawen, no di ket ti kalidad daytoy. Kayatnaa sawen, no pudpudno daytoy a kasapulan ken mangpalag-an iti sasaaden tipagilian. Ken kasilpo ti kalidad, masaludsod pay no maipatungpal met laeng tilinteg a kas iti umisu a panggep daytoy para iti sapasap. Dayta, no adda metlaeng pundona.

Tiehekutibo ti napusgan nga agipatungpal ti linteg. Ti panagpirma ti Presidenteti mangiparangarang nga ayonanna ti gakat, ken awanen ti mangbangen pay tapnoagbalinen daytoy a linteg, ngem kasla met ngarud sumrek metten ti ehekutibo itikontrata a nasken a tungpalenna ti obligasionna a mangipakat iti daytoy. Tingarud ehekutibo ti mababalaw no saan a maipakat dagiti linteg nga aggapu itilehislatura.

Gaputa ti ehekutibo ngarud ti napusgan nga agsingir iti buis a kangrunaan apagtaudan ti pundo ti gobierno, ken ti agbirok iti pamastrekan tapno makaur-orpay iti ad-adu pay a pundo, mababalaw ngarud daytoy no saan a maipakat tilinteg gapu iti kaawan ti nailatang a badyet. Ti ehekutibo laeng ti kangrunaana mapabasol no nababa ti masingir a buis iti kada tawen. Simple laeng ti panagsumarditoy: No awan ti buis, awan ti pundo. No awan ti pundo, awan serbi dagiti lintegnga agkasapulan iti pundo a pagangsanda.

Ti Ehekutibo tiMababalaw

Tinawena mapan ti Malakanyang, babaen dagiti dadaulo dagiti ahensia ken departamento,iti Kongreso para kadagiti panagdengngeg iti pannakaibunong ti pundo tigobierno. Ti ehekutibo ti mangaramid kadagiti plano iti pannakagastos ti pundo;ti met Kongeso ti mangikeddeng no mayannatup ti badyet a nailatang kadagitoy aplano

Addangarud dagiti gundaway a kasla agpakpakaasi ti Malakanyang iti Kongreso tapnomangipasa daytoy kadagiti linteg a pagtaudan ti pannakaingato ti masingir a buis(kas iti E-VAT, ken ti pannakaingato ti toll fee kadagiti expressway), wennolinteg a pagibasaran kadagiti addangda nga agbirok iti nadaras a pamastrekanda(kas pagarigan, ti linteg ti privatization). Para iti daytoy a tawen, manamnamanga agtaud ti badyet ti gobierno iti masingir a buis nga umabot iti P1.41trilion ken dagiti mabulod daytoy a gatad kadagiti agpapautang.

Naurnoskoman ti amin no adda dayta a plano, ken adda madadaan a pundo para iti daytoy.Ngem iti tinawen a panagplano ti ehekutibo, tinawen met a mangipasa iti ad-adupay a linteg ti Kongreso a kaaduanna ti agkasapulan iti pundo no di man ketngarud mangliksab manen daytoy iti dakkel paset ti agdama a badyet.

Ammomet dagiti lehislador dagiti obligasionda a sakbay nga agaramidda iti linteg,kitaenda a nasayaat no makasapul daytoy iti pundo. Rumbeng nga ammuenda ngaumuna no adda madadaan a pundo; ngem no awan, itudoda no sadino ti pagtaudandayta.

Kaspagarigan laengen ti RH bill, saan laeng met a dagiti probision ti nasao agakat ti kasapulan a tamingen ti Kongreso tapno makapudno daytoy kadagiti umili,no di pay ket dagiti mabalin a magastos ti gobierno no agbalinton a linteg tigakat. No maipatungpal ti probision daytoy a mangipaay iti mobile health clinickadagiti amin a distrito iti pagilian, mabalin nga agpanayonto met dagitidiputado para kadagiti pork barrel-da, wenno ingato dagiti lokal a gobierno itimasingir a buis iti masakupanda, tapno adda pagtaudan ti gastuenda nga igatangiti van ken health supply. Saan ngarud nga umanay ti P3 bilion nga ibagbagada dagitiesponsor ti RH Bill a maawidda manipud iti badyet ti Department of Health kenPopulation Commission.

Nagadu ti AwanPundona a Linteg

Seguniti report ti maysa a komite ti Kamara a rimmuar idi 2008, arigna kagudua laengiti 87 a nagbalin a linteg manipud iti 1991 agingga iti 2007 ti naipaayan itipundo. Mapan a 13 kadagitoy ti kagudua laeng wenno nakurkurang pay ti naipaay apundoda, ken 33 met ti awan a pulos iti pundoda. Mapan met ngarud a P101.2bilion ti kasapulan a pundo tapno masupusopan ti pagkuranganna itipannakaipatungpal koma dagitoy a linteg.

Mababalawti kadakkel ti pagkurkurangan ti pundo a kasapulan tapno maipatungpal komadagiti linteg a nangyatiddog iti panawen a panaggatang ti gobierno kadagiti dagaa talon ken pannakaiwaras dagitoy kadagiti benepisario ti agrario (kasibilbilin ti Akta Republika 9700 a makasapul pay iti P112.6 bilion) kenpannakaipaay ti low-cost housing kadagiti nakurapay ken mangmangged a nababaiti sueldoda (RA 7835 a makasapul iti P12.4 bilion).

Nairamanpay dagitoy a linteg nga awan wenno agkurang ti pundoda: National DairyDevelopment Act, ti Philippine Fisheries Code, Philippine Coast Guard Law, the BaselinesLaw, Climate Change Act, ti Tubbataha Reefs National Park, AFP ModernizationProgram, ken Agriculture and Fisheries Modernization Program.

Nairamanpay iti listaan ti RA 9003 (wenno ti Ecological Solid Waste Management Act of2002) nga itantandudo pay idi ti gobierno a kapapatgan a linteg a naipasa paraiti pagilian. Manamnama idi a ti pannakaipatungpal daytoy, marisut metten dagitiparikut iti basura ken makatulong la unay iti pannakataripato ti nakaparsuaanken iti sibubukel a salun-at ti publiko. Ngem gayam, kalpasan tipanangipampannakkel dagiti nangsurat iti gakat iti nagapuananda, saan met gayama kasta ti panangipangruna ti gobierno iti pannakaipakat daytoy.

Nonaipakat koma ti linteg (wenno napunduan daytoy), mabalin a naliklikan koma tipannakarissuod ti dumpsite iti Siudad ti Baguio gapu iti napigsa a tudo itaynabiit a nakakeltayan ti biag ken adu a sanikua. Nabayag metten a maibilbilinti pannakaserra koman dagiti kakastoy a dumpsite ken makaammo koma mettendagiti maseknan a lokal a gobierno a mangipamuspusan iti pannakaadda itibukodda a landfill ken mangipasnek ti pannakaipakat ti waste segregation. Ngemgapu ta awan pundo, naitantantan dayta a panggep agingga a napasamak ket ngarudti maysa a disgrasia.

PannakaibasuraDagiti Di Kasapulan a Linteg

Imbilinngarud itay napan a bulan ni House Speaker Sonny Belmonte ti panangpalutpot tiKongreso iti rason no apay nga awan pay laeng madadaan a pundo dagiti nadakamata linteg a sumagmamanon a tawen a naaprobaran. Paset ditoy ti panangibasuradametten, babaen ti aksion ti lehislatura met laeng, dagiti linteg a daan unayen,wenno saanen a mayannatup iti agdama a panawen wenno awanen serserbina para itisapasap, iti kasta makirkiran metten sibubukel a paglintegantayo kadagiti banaga makabangen iti panagdur-as ken modernisasion ti pagilian.

Nasayaatlaeng ngarud unay no ipasnekda a tamingen ti parikut, imbes nga ti laeng agpapaaduiti linteg ti aramidenda a dida met kitaenen no adda pangpundoda kadagitoy.Pudno la ketdi ti pammaliiw a saanen a kasapulan ti pagilian ti baro pay alinteg, no adu pay met ti saan a maipakpakat gapu iti agduduma a rason. Tirigatna, saan a kasta ti kalakana nga itallikud lattan dagiti kameng ti Kongresodagiti imada, ta dinto ket ibaga kano dagiti kailianda nga awan tiar-aramidenda wenno dida natungpal dagiti inkarkarida idi panawen ti kampania.

Segunken ni Cavite Rep. Joseph Emilio Abaya, masapulnga ipasnek metten ti Kongreso a tamingen tapno agbalinen a linteg ti FiscalResponsibility Bill, wenno gakat a manglimitar dagiti aprobaranda amaisingsingasing a programa wenno proyekto ti gobierno ket dagiti addan laengiti sierto a pagtaudan iti pundo ti anamonganda. Umuna nga addang ngarud tipanangliklikda nga agpanday kadagiti awan kae-eskanna a gakat.

Awan met ngata ti dakesna uraymanmano ti linteg a maipasada iti Kongreso no napateg met dagitoy ken siertonga adda pundona, wenno adda sangi dagitoy no kasapulan nga agari itigimongtayo.

HAY, ENDO MANEN!

2011-10-20T06:10:00.000-07:00

ENDO.Baro daytoy a balikas a partuat dagiti naubbing pay nga empleado a kayatna asawen, nalpasen ti kontratada. Manipud daytoy iti kunada iti Ingles nga “end ofcontract” wenno panagpaso ti kontrata a masansan a kalpasan ti lima wenno innema bulan.

Naglatak daytoy a balikas ta kanayon amaar-aramat, no di man ket nagadun a mangmangged ti agpaso iti kontratada itisumsumrekanda a trabaho. Mabalin maysa kadakuada ti kabsatmo, gayyem wenno kabagiam,ken nangnangngemo met ngatan daytoy kadakuada: “Endo-akon no umay a lawas isunga agbirokak manen iti sabali a trabaho.”

No ngarud mapanka iti Jollibee, McDowenno sadino ditan a fastfood a dumagasam a mangan, adu la ketdi kadagitiunipormado a kahera, serbidor, ken para luto nga adda iti edad 18 agingga iti23, ken nakais-isemda pay nga agtrabaho, ti ag-endo metten dagiti kontrata iti diunayen mabayag.

Agsawardanto manen iti sabali asumrekan, ta manmano met ti mapabaro dagiti kontratada. Mabalin nga agaplaydaiti sabali manen a fastfood, wenno maysa a pabrika, wenno uray paypaggasolinaanen dita. Kasta laeng ngarud ti biag dagiti empleado a kaskadakuada. Paseten iti biagda ti “endo” ket rumbeng nga awatenda ti kinapudno anarigaten a maungpot ti panagsublisublida iti trabaho a kas kontraktual.

Ngem ti rigatna, saan laeng a dagitifastfood a negosio ti pakasarakan kadagiti adu nga endo. Masarakan pay dagitoykadagiti opisina, pabrika, sektor iti serbisio, ken uray pay kadagiti kolehioken unibersidad.

Ad-adunti Kontraktual Ngem ti Regular

Segun kadagiti panagadal, 7 kadagiti 10a mangmangged iti pagilian ti makunkuna a kontraktual, wenno uray pay regularwenno napateg unay iti kompania ti klase ti trabahoda, nakababbaba met tisueldoda ken apagbiit laeng ti panagtalinaedda nga agtrabaho a kas maibatay itikontrata a sinerrekda. Masansan nga agingga iti innem a bulan ngem dayta met tikapautna nga agobrada nga awan ti benepisioda a kas iti holiday pay wenno sickleave nga awatenda koma no maregularda. Malaksid iti daytoy, awan tikarbenganda a mangbukel iti gungloda nga aramatenda koma a pangidalanan itiarungaingda iti kasasaadda iti trabaho. Ket kaaduanna kadagitoy a kontraktual tilumasat kadagiti job agency a mangibirok iti sumrekanda a trabaho, kenmangkissay pay iti nagbassit laengen a sueldoda.

Contractualization ti awagda itikastoy nga aramid dagiti kompania nga ipangpangrunada ti agawat kadagitiempleado nga agpirma kadagiti kontrata nga agtalinaedda laeng iti trabahoagingga iti innem a bulan wenno agingga iti kayat ti employer. Maawagan paydaytoy iti casualizationwenno flexibilization iti panggedan amangiparangarang la unay iti pudpudno a panggep daytoy—ti mangikabassit itigastuen dagiti kompania a mangsueldo kadagiti empleadoda.

Pagay-ayat met dagiti kompania ti kastoya patangan iti panagtrabaho tapno didan agbayad iti dakkel para kadagitibenepisio ken retirement pay a kas iti ipapaayda kadagiti regular. Ket nobilang ta adda pagkibaltangan dagitoy a kontraktual, nalaklaka no kuan akugtaran ida nga awanen ti labsingenda a linteg. Nasamay ngarud nga addang ticontractualization a pakainutan ti negosioda.

Saanngaruden a nakakasdaaw no apay a narigaten ti makaala iti regular a trabaho.Isu nga anusan laengen ti kaaduanna kadatayo ti sumrek kadagiti kontrata ititrabaho. Kalpasan ti endo, sumrek manen iti agtungpalto met laeng iti endo. Itimaysa nga opisial a datos idi 2005 manipud iti maysa nga ahensia ti gobierno,ibagbagana ditoy a sakupen dagiti kontraktual ti umaboten iti 78% iti agarup 12milion nga agdama nga agtratrabaho, karamanen dita dagiti adda iti sektor tiagrikultura.

DagitiDadaekkel a Kompania ti Aggan-ganar

Kaaduanna a dagiti dadakkel a kompaniati numero uno a mangipakpakaten iti contractualization. Segun dayta itiEcumenical Institute for Labor Education and Research (EILER), babaen ti inruardaytoy a report idi Hulio 2008. Nainaganan iti report ti SanMiguel Corporation, SM Shoemart, ken ti Philippine Long Distance TelephoneCompany (PLDT).

Kadagiti talloa kompania, ti SM ti tuduenda nga agganganarunay iti contractualization. Kunada nga umabot iti 60,000 ti kontraktual ngaempleado daytoy kadagiti adu a mall ken department store a naiwaras itinadumaduma a paset ti pagilian, idinto a mapan a sangaribu laeng ti regular ngaempleadoda. Dakkel ngarud a pagpupuonan ti SM dagiti kontraktual a madadaan ngaagtrabaho iti napasnek ken iti napaut nga oras uray iti nababa laeng a sueldoken awan pay unay benepisioda. Ken gapu ta dida agbayag iti trabaho, awanen tiagretiro. No awan ti agretiro, awan metten ti bayadanda iti retirement pay.Dakkel la ketdi dayta a pakain-inutan ni Henry Sy.

Inraman met ti Kilosang Mayo Uno (KMU)iti listaanda kadagiti kompania nga agganganar iti contractualization dagitidadakkel a banko. Babbabalawenda ngarud ti Malakanyang ta daytoy pay a mismo tikasla nangiduron kadagiti banko tapno ramananda met ti nanam ticontractualization. Kagurada la unay pay ti panangipalubos lattan ni PresidenteNoynoy Aquino a maipakat ti BSP Circular No. 268 a mangibilbilin ti panangiyawatiti sabali a kompania (outsourcing) kadagiti dadduma a proseso iti banko a kaskadagiti serbisio iti messenger ken koreo, pannakaproseso dagiti tseke, creditinvestigation ken uray pay ti koleksion.

Kaudian a kaso ditoy ti kasasaad dagitiempleado ti Philippine Airlines a mangbukel ti unionda a PAL EmployeesAssociation (PALEA). Itay nabiit, nangisayangkat dagitoy iti work stoppage,wenno insardengda ti agtrabaho kas panangipeksada iti panagtubngarda iti panggepti kompania a rikpan ti tallo a departamento; iti kasta, mayawat laengendagitoy kadagiti manpower supply agency, ngem pakaikkatan met daytoy iti 2,600a regular nga empleado. Ket no dida met awaten ti nasapa a retirement parakadakuada, mabalinda latta ti sumrek iti PAL ngem kas kontraktual laengen.

Awanenti Agkameng iti Union?

Gapu ngarud iti saanen a mapengdan apanagturay ti contractualization, adun dagiti nawaswasen nga union ta awanmetten iti agkameng kadagitoy. Nagangayanna, ad-addan a naibaddek ti karbengandagiti empleado ta awan metten ti kabaelanda a mangirupir iti daytoy, kas komano adda laeng iti likudda ti union a mangirupir ti pannakasurot dagiti nailanaditi collective bargaining agreement (CBA).

Maibatay iti datos ti Bureau of LaborRelations (BLR) idi Hunio 2007, umabot laengen iti 1.89 milion ti kameng dagitiunion wenno mapan a 5.68% iti kadagupan ti 33 milion a labor force ti pagilian.Ket matantia a bumaba pay daytoy a porsiento no agtultuloy ti pannakaipakat ticontractualization.

Maitudtudo pay ti contractualization arason ti panagadu metten dagiti mangged iti ballasiw-taaw. Nasaysayaat laengkano ngamin iti abrod ta agingga iti dua a tawen, saan ket nga innem laeng abulan, ti kontratada, malaksid pay a nangatngato ti sueldo ngem iti dati ngaaw-awatenda a kas kontraktual ditoy pagilian.

Iti administrasion ni Gloria MacapagalArroyo a nayalnag ti DOLE Order No. 18-02 a nangipasingked ti legalidad ticontractualization. Segun ngamin iti daytoy a bilin, mabalinen a mayababa ti panawenti panagtrabaho ti maysa a mangmangged babaen laeng ti kontrata. Paset daytoyti panggep ti gobierno a mangital-o ti pannakapabileg ken pannakapadaras tioperasion dagiti kompania; iti kasta, makalung-awada iti karit ti globalisasionken sumanikar ti kompetision, nangruna kadagiti pagtrabahuan iti probinsia

Ngem ibilbilin met laeng ti nasao a DOLEOrder ti pannakaipaay ti benepisio kadagiti kontraktual a kas met laeng dagitregular nga empleado, karamanen dagiti karbenganda a mangbukel iti gungloda, timakinegosasion para iti CBA, ken maipaayan iti seguridad iti panagtalinaed ititrabaho.

Ti rigatna,saan met a nasursurot daytoy. Ti pudno ketdi, apaman nga agpirma ti maysa amangmangged iti kontrata, ipaawatna metten daytoy a situtudio nga awatenna amina pagalagadan ken pagayatan ti kompania a nailanad iti kontrata, uray paysalungasingen daytoy ti probision iti Labor Code.

HouseBill 5110

Ti pudno nga interpretasion koma ticontractualization ket maiturong kadagiti kompania a makapadpadas iti saan ngaagtultuloy a panagadu ti trabaho wenno saan a regular a makaganganansiada itidakkel gapu iti panawen. Ad-adda a mayannatup daytoy kadagiti negosio itikonstruksion ken industria iti handicraft, ken iti panagtalon. Agawatda laeng itikontraktual a trabahador a kas katulongan iti panagkasapulanda maibatay itikasapulan ti panawen. Ngem ti rigatna, nagbalinen a pagalagadan ti contractualization,saan ket koma a kas panangisalsalumina laeng, kadagiti arigna amin a kompania.

Adda ngarud ita naidatag a gakat tapnomasalakniban ti seguridad ti trabaho dagiti mangmangged. Daytoy ti House Bill5110 (An Act Strengthening the Workers’ Security of Tenure) nga indatag niAnakpawis Rep. Rafael Mariano a kas kangrunaan nga autor. Panggep daytoy ngaamendaran ti sumagmamano a probision ti Labor Code tapno awanen ti lumusotandagiti kompania nga agipakpakat iti contractualization. Agbalinto ngaruden ngaillegal daytoy ken adda agur-uray a pannusa kadgiti aglabsing a kompania.

Panawen kano a maganar metten dagitimangmangged ti pudno a pagling-etanda saan ket a dagiti lattan kapitalista itibumbumsog iti tianda gapu kadagiti mangmangged nga al-allilawenda.

Ngem dakkel a saludsod ditoy no sadinoti pagturongan dayta a gakat iti Kongreso. Ta ammotayo met a kaaduanna kadagitisenador ken diputado ti agpapaay a consultant kadagiti dadakkel a kompania,wenno nakaawat ketdi iti dakkel a tulong pinansial idi panawen ti eleksion. Ngarud,salaknibanda dagiti interesda.

Kabayatanna, ti contractualization tiagbalin laeng a permanente wenno regular, saan ket a dagiti empleado.Agsasaruno latta ngarud dagiti mangmangged nga agbalin nga endo. Nasayaat launay no maigasatda ti makastrek a dagus iti sabali a trabaho. Uray bassit tisueldoda, wenno uray iti lima laeng a bulan, adda la ketdi pagtaudan itigastuenda iti umadanin a panawen ti Paskua.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 17, 2011.)

LAKAYTO UNAYEN NI ANGKUAN INTON AGRETIRO?

2011-10-07T22:44:00.000-07:00

NAPIGSA pay la ketdi ‘ta bagi, ken nalawag ‘ta panunot, aniat’ pagrasonan ni lelong ken lelang a sumardeng nga agtrabaho ken mangged? Adda pay met ketdi kabaelanda. Nuang laeng ti lumakay, kunada man.

No la ketdi bukodda ti orasda a mangged, awan ti rason dagitoy tapno sumardengda. Ngem no empleado dagitoy ti gobierno, ti panagretiro wenno panagpaso iti serbisioda ti kangrunaan a rason no apay a mapilitan nga isardengdan iti agtrabaho.

Kas sagudayen ti Seksion 13 ti Akta Republika 8291 (wenno Government Service Insurance System Act of 1997), mabilin amin nga empleado nga agretiro apaman a magtengda ti edad a 65. Kadagiti pribado a kompania, depende daytoy iti bukodda a retirement plan, ngem iti kaawan iti daytoy, ti “mandatory age” a 65 ti masurot a panagretiro ti maysa nga empleado.

Kaaduanna ngarud kadagiti empleado ti gobierno a mapilitan nga agretiro, dayta no awanen ti maurayda a pannakayatiddog ti serbisioda, kalpasan ti maika-65 a kasangayda. Ngem no isuda laeng ti masurot, kaykayatda nga agtultuloyda pay laeng iti panagtrabahoda. Sumagmamano kadagiti rasonda ti kaadda pay laeng ti anak wenno apoko a pagad-adalenda, isuda ti breadwinner ti pamilia, ken madukotanda la ketdi no addada laeng kadagiti pagtaenganda. Adda pay agkuna nga ad-adda a napartak kano ti panaglakay wenno panagbaketda no awan ti ar-aramidenda. Ta biroken latta ti bagida ti agtrabaho.

70 ti Edad para iti Mandatory Retirement?

Indatag ngarud ni Sen. Miriam Defensor-Santiago iti Senado Senate Bill No. 2797, nga agpanggep a mangamendar iti probision ti GSIS Act of 1997 ken ti panagbalinen a 70 ti edad ti mandatory retirement kadagiti empleado ti gobierno. Panangsubad daytoy ni Santiago iti arungaing ti sumagmamano a propesor iti Unibersidad ti Filipinas a mapalubosanda koma nga agtalinaed latta nga agisuro uray madanonda ti edad a 65. Ta awan kano met ti nagbaliwan ti kapasidad wenno bileg ken ganaygayda nga agisuro uray lumabas pay iti lima agingga iti 10 a tawen.

Adda met bukod a gakat ni Sen. Antonio Trillanes IV a mangyatiddog ti mandatory age a panagretiro dagiti polis ken soldado; manipud iti 56, agbalinto metten daytoy a 65.

Segun ken ni Santiago, nasuroken a 100 a tawen ti napalabas sipud pay immuna a naipalok ti 65 a tawen ti panagretiro dagiti empleado ti gobierno. Kadagidi a panawen, nagbaba ti panangtantiada iti kapaut ti biag (“life expectancy”) ti ordinario a Filipino. No maidilig iti agdama a panawen, kalpasan ti adun a dimmur-asan ti medisina, partikular iti panangsaluad iti salun-at dagiti nataengan, makuna nga adun ti pangatiwan iti pisikal ken mental a kapasidad dagiti agtawen iti 70 iti agdama ngem kadagiti kapadada iti edad kadagiti napalabas a dekada.

Makatulong ti uray lima a tawen a pannakayatiddog ti panagtrabaho dagiti empleado, saan laenga para iti bukodda a pagimbagan, no di pay met iti gobiernotayo. Kadagiti empleado, manayonan ti gundawayda a mangged para iti pamiliada, ket iti biang met ti gobierno, ad-adda no kuan a maaramatna ti di magatadan a padas ken kinasirib dagiti empleado a nabayagen nga adda iti serbisio publiko a sipapalubos pay laeng met a mangipaay iti serbisioda uray iti edad a 70 wenno nangatngato pay. Pudno la unay daytoy kadagiti opisina wenno industria a saan unay a makasapul iti pisikal a panagtrabaho dagiti empleado.

Naubing pay iti Agtawen iti 55 wenno 65

Segun kadagiti eksperto, kadawyan a mangrugi iti 55 ti panagbalin a senior citizen ti maysa a tao (iti Filipinas, 60 ti panangrugi ti estado a senior citizen). Ngem kunada met a dua ti pagturonganna ti pannakagteng ti maysa a tao iti daytoy nga estado. Makuna a naubing pay daytoy nga edad tapno agawat iti benepisio manipud iti GSIS wenno SSS, ngem makuna met a nalakay unayen tapno sumrek iti sabali pay a panggedan. Ngem no anagentayo ti kababaelan ti agtawen iti 55 wenno 65, karamanen ti kaadda metten ti nabaknang a padas ken siribda, nabiligda pay laeng no agpaay dagitoy a superbisor wenno manedier. Segun pay kadagiti panagadal, awan ti makita a panagbaba ti kalidad ti trabaho, ken uray iti attendance dagitoy a nataenganen nga empleado no idilig kadagiti katrabahuanda nga agtawen iti 45.

No maitantan ti panagretiro iti agingga iti lima a tawen, pabor kano daytoy iti GSIS ta ad-adun no kua ti orasda a mangisagana kadagiti retirement benefit ket apaman a matuloy met laengen ti panagretiro dagiti empleado iti naituding a tawen, addan sisasagana nga awatenda. Ket gapu ta manayonan ti tawenda nga agtinnag pay para iti bukodda a premium, dakdakkelto met ngarud ti agbalin a pensionda. No dakdakkel ti maawatda a pension, nanamnam-ayto metten ti panaginana wenno panaglang-ayda a mangaramat kadagiti naurnongda a benepisio. Iti Estados Unidos, segun iti report, saan kano nga inkapilitan ti panagretiro dagiti nataengan nga empleado, ta mabalinda latta iti agtrabaho iti kaykayatda.

Makatulong met iti dakkel iti agpang ti edukasion ti pannakayalud-od ti panagretiro dagiti mangisursuro. No mapengdan ti panagretiro dagitoy iti agingga a kabaelanda pay laeng ti agisuro wenno nalablabes pay ngem iti edad a 65, mabalin a marisut metten ti agtaltalinaed a parikut iti kinakirang dagiti mangisursuro iti publiko a pagadalan.

Kaykayatda ti Nasapa a Panagretiro

Ngem adda met dagiti madi a mayatiddog ti panagserbisio dagiti empleado babaen ti panangnayon iti inkapilitan a tawen ti panagretiro. No ngamin agtalinaed latta dagitoy a lallakay ken a babbaket kadagiti puestoda, maapektaran met dagiti naub-ubing nga empleado iti babaenda nga agur-uray piman a maital-oda met iti posision wenno dagiti katurturposna iti kolehio a sumrek met iti nasao nga ahensia wenno opisina. No di marikna ti maysa nga empleado a magaraw ti posisionna, gapu ta awan metten maurayna nga agretiro iti ngatuenna tapno adda koma umulianna, idinto a kualipikado metten daytoy ken addaan iti naan-anay a padas, panawanna ti opisina ket agsawar laengen iti mabalinna nga umakaran.

Daytoy met ti rason dagiti kameng ti PNP ken AFP a di pabor iti pannakayatiddog ti serbisio dagiti kamengda no bilang ta maiduron iti 65 ti edad para iti mandatory retirement. Adu dagiti agtutubo nga agganat a sumrek iti puersa ken siinanama dagitoy a maital-odanto met a kas opisial. Rumbeng ngarud a maipaayan met dagitoy iti gundaway nga agserbi iti pagilian.

Naubing pay no ar-arigen dagiti opisial nga agretiro iti edad a 56. Ngem segun iti liderato ti AFP, kalalainganna kano dayta nga edad tapno mananam met ti maysa a kameng ti buyot ti benepisio a katukad ti panagsakripisiona iti pagilian. Ken nasapa dayta a tawen tapno agsublida iti biag ti maysa a sibilian, ken agbirok iti sabali a panggedan. Kaaduanna ngarud kadakuada ti agsubli iti gobierno babaen ti pannakadutokda iti ania man a kapasidad wenno posision kadagiti ahensia wenno opisina nga agkasapulan iti serbisioda.

Adda agkuna a nasaysayaat no nasapsapa ti panagretiro dagiti empleado tapno napapaut met a ganarenda ti nagrigatanda a benepisio. Awan met la kano ti serbina no apaman nga agretiroda dagitoy, nakapsutda metten wenno nakaron ti sakitda ken iti ababa laengen a panawen, panawandan ti lubong.

Adu met kadagiti mangisursuro ti mayat nga agretiro a nasapsapa ta saanen a kabaelan ti salun-atda. Agretiro ngarud dagitoy no la ketdi adda napintas a benepisio nga ipaay ti gobierno kadakuada.

Nalungsot a Kamatis

Iti ania man ngarud nga addang a mangbaliw iti mandatory age ti panagretiro, rumbeng met nga adalen a nalaing ti gobierno ti epekto daytoy kadagiti maseknan.

Ta uray pay napateg met a maganar a nalaing ti gobiernotayo ti serbisio dagiti nataenganen nga empleado nga addanen iti nabaknang a padas ken kinasirib a kasapulan ti ahensia, di met rumbeng a makeltay ti ambision dagiti ubbing pay nga empleado nga addaan iti determinasion nga agserbi a sipupudno iti gobierno; iti kasta, maganar met ti gobierno iti idealismo iti kinaagkabannuagda.

Kasta met a saan nga amin nga empleado ti gobierno ket rumbeng a mayatiddog pay ti panagserbida, ta adda met dagiti makunkuna a nalungsot a kamatis a no mabalin, maibellengen a dagus dagitoy (agretiro a nasapsapa).

No bilang ngarud ta mayatiddog ti serbisio iti agingga iti lima pay a tawen, maipaay laeng koma daytoy kadagiti addaan iti nasayaat a galad. Iramanda ngarud iti probision iti agbalinto a linteg ti maysa a komite a mangsagat kadagiti rinet.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 10, 2011.)

KAANONTO A LUMAKA TI GASOLINA?

2011-09-30T18:45:00.000-07:00

ITAY napan a lawas, nangisayangkat iti Tigil Pasada dagiti transport group nga idauluan ti PISTON (Pinagkaisang Samahan ng mga Tsuper at Operator Nationwide) gapu iti tumaytayok manen a presio ti gasolina. Manipud ngamin iti panangrugi ti tawen, 25 a daras a ngimmina ti gasolina no maidilig iti 13 a daras laeng a panagbabana. Iti kadagupan, ngimmina daytoy iti P7.70 iti kada litro ken P7.05 met iti diesel.

Ngem kas met laeng dagiti immun-una a "tigil pasada," saan a makuna a nagballigi dagiti grupo a nangirupir iti karbenganda ta saan met a naparalisa ti panagbiahe dagiti para publiko a lugan iti sumagmamano a paset ti pagilian a nakaisayangkatanna.

Segun iti Malakanyang, saan unay a narikna ti epekto daytoy kadagiti motorista nga agbiahe a mapan kadagiti pagadalan wenno trabahoda. Ken kangrunaanna, bassit dagiti rimmaman iti rally. Ken kasla inranrana met a dua a kompania ti lana ti nangibaba iti presio ti lakoda sumagmamano laeng nga oras kalpasan iti welga.

Awan man laeng ngarud ti naganab dagiti kakastoy a grupo a mangilablaban iti karbenganda iti nalaka ti presiona a lana wenno gasolina.

Sadino kadi ti 'yan ti parikut da dida marisrisut iti isyu iti nangina a lana?

OIL CARTEL

Segun a mismo ken ni Transportation Secretary Mar Roxas, adda masisiimanda a panagkukumplot dagiti dadakkel a kompania ti petroleo wenno dagiti "Big Three" (Petron, Shell ken Chevron) tapno matengngelda ti presio iti merkado. Kasilpo ditoy ti madmadlaw met ti Trade Union Congress of the Philippines (TUCP) a panggep la unay dagitoy tallo a higante a korporasion a tenglen ti pannakapresio dagiti produkto iti petroleo babaen ti pananglappeda iti kompetision.

Maysa a maitudtudo a rason ditoy ti Oil Deregulation Law a naaprobaran idi 1998. Gapu iti linteg, inibbatan ti gobierno ti panangtengngelna iti pannakaituding ti presio ti lana iti merkado. Impasana daytoy nga obligasion kadagiti kompania ti lana tapno isuda laengen ti makaammo a mangingato wenno mangibaba iti presio iti kaykayatda tapno makaganansiada.

Panggep pay ti linteg ti mangiruangan iti nasanikar a kompetision tapno mabaelan met dagiti babassit a kompania ti lana kas ti Total ken Eastern Petroleum (wenno dagiti masasao nga "small player") a sumrek iti negosio. Kayatna a sawen, no awan ti napudpudno a kompetision, saan a kabaelan ti deregulasion nga ibaba ti presio a kas kidkiddawen ti PISTON.

Ngem nagangayanna, kaskasdi a nagkukumplot dagiti Big Three tapno matengngelda ti presio. Aramatenda amin a rason, kas koma iti panagngina ti presio iti sangalubongan a merkado wenno iti nakaro a kalamidad. No tumayok ti presio ti lana, ti la dardarasda a mangingato met iti daytoy idinto nga adda pay laeng met reserbada a dida nagatang iti agdama a presio. Ket no bumaba met ti presio daytoy, dida met a dagus nga ibaba ta ibagada no kua nga ilaklakoda pay laeng ti pempenda a nagatangda iti nanginngina a presio. Ket no mangibabada man, nakabasbassit met iti ikissayda, no maidilig iti ituonda. Adda pay karbenganda nga agreklamo a pakaluglugianda iti dakkel ti panagbaba ti presio.

Dagitoy ngarud ti rason no apay a kayat ti adu a sektor, nga idauluan dagiti transport group ken sumagmamano a politiko, a maamendaran ti Oil Deregulation Law. Kasapulan kano a dagiti kangrunaan a produkto a kas iti lana, rumbeng a ti gobierno ti mangbantay iti presio daytoy.

RUMBENG NGA AGKUTI TI GOBIERNO

Sakbay ti naudi a "tigil pasada," imbilin ti Malakanyang ti naiget a panangadalda iti Oil Deregulation Law; iti kasta, maalay-ayan ti rikna dagiti transport group nga um-umkisen iti panagreklamoda iti kangina ti lana. Ngem segun ken ni Deputy Presidential Spokesperson Abigail Valte, adda panagamak ni Presidente Benigno Aguino III nga agsubli iti kontrol wenno regulasion ti gobierno ti presio ti lana iti merkado. Talken pay laeng ti Presidente ti kangrunaan a panggep ti agdama a linteg a pannakatibker ti kompetision; iti kasta, adda pagpilian dagiti aggatang. No nasanikar ngamin ti kompetision, adu ti mayat met nga aglako.

No ti Malakanyang ngarud ti masurot, napatpateg a risutenda ti parikut iti esmagling ti lana, wenno ti pannakaiserrek dagitoy iti lokal a merkado nga awan ti bayadanda a naan-anay a taripa, ngem ti amendaran pay ti agdama a linteg.

Mailapagip a maysa kadagiti kangrunaan a programa ti administrasion a naibaskag iti kaudian a State of the Nation Address (SONA) ni PNoy ti pannakasupusop ti dumakdakkel a panagkasapulantayo iti gas ken lana; iti kasta makissayan metten iti napalalo la unay a panagpannuraytayo iti maangkat a lana.

ALTERNATIBO A PAGTAUDAN TI LANA

Itay laeng Mayo, umabot iti 40 a ganggannaet a kompania para iti oil ken gas exploration ti nangipeksa iti interesda nga agpuonan para iti industria iti lana ken gas iti pagilian, segun ken ni Energy Secretary Jose Rene Almendras. Manamnama a sakupen ti eksplorasion iti agdagup iti 7.92 milion nga ektaria a kalawana a naiwaras iti Cagayan, Central Luzon, Palawan, Mindoro, ken Cotabato. Iti agdama, addan masarakan a deep water gas-to-power project iti Malampaya, Western Palawan.

Segun iti DOE, kasapulan a madebelop dagitoy a lugar nangruna ta umaboten iti 300,000 a bariles (katukad iti 48 milion a litro) ti lana ti kasapulan ti pagilian iti inaldaw. Agdagup daytoy iti P1.6 bilion iti inaladaw. No makasakdoda iti natural a pagtaudan ti petrolio iti sakuptayo, dakkel la ketdi ti maitulong daytoy tapno bumaba ti presio ti gasolina iti pagilian.

Ikarkari pay ti gobierno ti panangipaay iti saranay kadagiti pagluganan a saanen nga agaramat iti krudo pabor iti natural gas. Ngem segun iti Pasang Masda, maysa pay a dakkel a transport group, makuna a "long-term" a solusion ti singasing ti gobierno. Kayatna a sawen dina marisut a dagus ti parikut agingga a sitatalinaed ti bileg ti Oil Deregulation Law.

Kunada a dagit met laeng Big Three iti akintengngel dagiti pagtaudan iti natural gas. No dumakkel ngarud ti panagkasapulan iti daytoy iti merkado, isunto met latta a dagiti dadakkel a kompania ti mangidiktar iti presio ket ti kaawan gaway ti gobierno a mangtulong kadagiti konsumer, agtalinaedto latta ngarud ti nabayagen a parikut a kinangina ti gasolina. Adda ken addanto latta ngarud mapasamak a "tigil pasada."

Daytoy ngarud ti kangrunaan koma a pagrebbengan ti mannakaawat a gobierno: ti panangsalaknibna kadagiti umili kadagiti mananggundaway a korporasion.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 3, 2011.)

AY, PINAGBALINDAN A NEGOSIO TI TEKKA!

2011-09-24T17:23:00.000-07:00

TEK-KAAA! Tek-kaaa!

Manipud iti balay, naallingagko iti dayta a malem ti nabanarbar nga uni ti tekka iti di unay adayo a kakaykaywan iti pagnanaedanmi a subdibision iti Marilao, Bulacan.

Ne, adda pay la gayam nabatbati a tekka, nakunak. Nagdinamag ngamin ti panagadu dagiti agtiliw iti tekka gapu ta kasla balitok kano ti kanginana no gatangen daytoy dagiti dayo nga Tsino wenno Koreano.

Kas kuna dagiti report, nabileg kano a pangagas iti AIDS ken adu pay a sakit, manipud iti angkit agingga iti panagkapuy ti kabaelan ti maysa a lalaki iti kama. No kanser ti pakaagasanna, nasamay no nadaing ken nadekdek ti tekka, maipuligad ti katay wenno apro, wenno maanger ti bagina sakbay a sidaen.

Napadalanak met ti ibagbagada a kinabileg ti tekka nga agas iti panawen nga agsuksukisokak iti Internet mainaig kadagiti alternatibo nga agas a para koma daydi asawak nga adda kanserna iti suso. Nabasak ditoy ti maysa nga artikulo ti maipapan iti maysa a grupo dagiti sientista iti Henan University iti Tsina a nakapaneknek iti kinasamay ti panagtomar iti “agas” manipud iti tekka a pangpabileg iti bagi kontra iti ania a sakit ken mangbangen iti ania man a panagtubo ti tumor a mabalin nga agtinnag a kanser.

Segun pay kadagiti report, nabayag kanon a maar-aramat nga agas ti tekka nangruna iti Tsina (ti pagilian a pagtataudan ti adu a klase ti tradisional a panagagas). Ngem no apay a kellaat a dimmakkel ti panagkasapulan daytoy dagiti mangngagas iti tradisional a wagas, mabalin a nakirangen ti matiliwda a tekka iti Tsina, ken sumagmamano a paset ti Southeast Asia. Ket gapu ta agbayad dagitoy a mangngagas iti dakkel kadagiti Filipino a makaipaay kadakuada iti tekka tapno agtultuloy nga adda pagtaudanda iti agas, sumrek ngarud iti saritaan ti nakaro a panagkasapulan dagiti adu a kailiantayo iti kuarta. No napartak ngamin ti maysa a banag a panguartaan, dimo pagduduaanen nga aglulumba dagitoy a makiraman met iti daytoy.

No tekka laeng ngamin ti birokem, nalaka met laeng ketdi ta nawaras daytoy a makita iti arigna amin a lugar iti pagilian. Segun kadagiti eksperto, adda 37 a klase (“species”) ti tekka (gecko) nga agnanaed iti pagilian, ken kaaduanna nga iti laeng Filipinas ti pakasarakan kadagitoy.

Idi ubbingak, pakasursuronak dagiti tekka, aglalo no sumrekda kadagiti suli iti balaymi. Makaesturbo la unay no agallangngogan iti balay ti “Tekkaaa! Tekkaaa!” nga unida, nga iranada pay met ngarud iti rabii. Sumagmamano metten ti tekka nga inngarietko a tinudok iti asador kadagiti taleb wenno adigi iti balaymi. No umuliak met iti kayo, pakakigkigtotak la unay ti makasalaw kadagitoy nga adda iti sanga a mangmalmulagat kaniak. Kunada a no kumpet ti tekka iti bagi ti maysa a tao (diak pay met ketdi napadasan), narigat nga ikkaten daytoy babaen ti ima laeng, malaksid no maidarang daytoy iti apuy wenno maiwa iti kutsilio a sikakapet iti bagim.

Ita ngarud, ti tekka a pakasursuronak idi ubbingak pay, pagay-ayat met gayamen iti dadduma, gapu ngarud ta kunada a nabileg daytoy nga agas iti nakaro a sakit. No mayad-adu ti matukmaan a tekka, depende no kasano ti kadagsenna, ket mailako iti nangina, mabalinen nga agmilionario ti maysa a tao. Agingga kano ngamin iti P100,000 ti presio ti maysa a tekka nga agdagsen iti manipud 300 a gramo.

Idi damo, diak mamati dagitoy kunkunada a dakkel a panguartaan ti tekka. Ngem idi direkta nga asitgannak iti maysa a gayyem dagiti nakaikamangak iti Malate nga agbirok iti tekka tapno gatangenna agingga iti P15,000, ammok a nasaknapen ti aramid wenno negosio mainaig iti kagurgurak idi a nabiag.

Nalagipko dagiti tekka kadagiti duduogan a kayo iti asideg iti lugarmi iti Marilao. Saan laeng met ngata maymaysa ti maalak no umayonak iti kayat ti nakapatangko, ket no ipapatik ti mapan agsapul iti sabali a lugar, adda met ngata maganabko. No pudno ngarud a mailakok dagitoy iti dakkel a gatad, mabalinen a gastuen para ti kasapulan nga agas wenno operasion daydi baket. No kasapulan nga agkakuartaak iti dakkel, apay ketdin a saan.

Nupay kasta, pagduduaak ti kinabileg ti ibagbagada nga agas manipud iti tekka. Ta kunada met nga awan dumana daytoy ‘tay alutiit a pangbugaw iti sakit nga angkit (asthma) no itunom daytoy a sidaem, ngem kuna met dagiti ekpserto a saan a pudno daytoy.

No ania man ti ibagbagada a bileg ti tekka nga agas iti adu a sakit, kinontra a dagus daytoy ti Department of Health. Iti biang ti gobierno, palso wenno tsismis laeng dagitoy a report. Ta awan pay kano ti naisayangkat a sipupudno a panagadal ti siensa ken medisina a mangipaneknek a makaagas ti tekka iti AIDS, angkit ken dadduma pay a sakit a pakairamananen iti kanser.

Binallaagan pay ti DOH dagiti umili a mamati kadagitoy a report. Kuna dagiti opisial nga ad-adda laeng kano a maisagmak dagiti pasiente kadagiti nadakamat a sakit no agtalekda iti palso a bileg medikal dagiti tekka, imbes nga agpadoktorda ken mairesetaanda iti umisu nga agas.

Kas pagarigan ti angkit, adda metten madadaan a nalaka ken nabileg nga agas para iti daytoy. Kasta met nga iti AIDS, adda metten antiviral drug tapno mapengdan ti panagkaro ti HIV (human immunodeficiency virus). Kasta met nga uray awan ti masinunuo nga agas iti kanser, nasaysayaat no aglasat dagiti pasiente iti panagadal dagiti eksperto iti medisina tapno mataming ti kasasaad ti pasiente.

Malaksid pay a delikado daytoy iti salun-at, adda labsingen a linteg dagiti agtiliw ken agilako wenno agangkat kadagiti tekka iti pagilian. Maibatay iti Akta Republika Blg. 9147 (wenno Wildlife Act of the Philippines), maikulong agingga iti uppat a tawen ken mamulta iti agingga iti P300,000 ti asino man a matiliwan nga agkolekta, agtaraken ken agilako kadagiti tekka nga awan ti pammalubos ti gobierno, partikular ti Protected Areas and Wildlife Bureau of Department of Environment and Natural Resources (PAWB-DENR).

Iti agdama saan pay a mairaman kadagiti “endangered species” dagiti tekka, ngem gapu iti kaadun dagiti madaddadael a pagtaenganda iti nadumaduma a paset ti paglian, mabalin a rumasay metten ti bilangda, nangruna no saan a matengngel daytoy nga aramid. Segun iti DENR, makaapekto la ketdi iti garaw ti nakaparsuaan no mapukaw dagiti tekka, kas koma iti panagadu iti lamok ken dadduma pay nga agdawel nga insekto, ta dagitoy ngamin ti kangrunaan a sidaenda.

Ti ngarud pannakapukaw ti adu a bilang dagiti tekka ti maysa a babalawen ni Senador Manny Villar iti panagadu iti kaso ti dengue iti pagilian iti umuna nga innem a bulan iti daytoy a tawen. Nangidatagen daytoy ti maysa a resolusion iti senado tapno mapalutpot ti panagilako dagiti tekka kadagiti ganggannaet.

Pagsayaatanna ngarud met ta manipud itay Setiembre wenno kalpasan a nagkuti ti gobierno tapno mapengdan ti ilegal a panagtiliw ken panagilako kadagiti tekka, awanen ti damagtayo kadagiti kunkunada nga aggatgatang. Adu ketdi dagiti report a naallilawda iti damag a dakkel a pangurataan ti tekka. Adda dagiti nangiruar iti dakkel a gatad tapno adda pagpuonanda nga agtiliw ken aggatang kadagiti tekka tapno ilakoda met laeng kadagiti ganggannaet nga aggatang iti nanginngina a presio. Ngem awan met ti nakailako kadakuada iti adu, no di ket kaaduanna iti awan met pangilakuanda.

Idi mangrugin nga igeten ti gobierno tapno maisardengen ti ilegal nga aramid, saanen a nagpakita dagiti namnamaenda nga aggatang. Ken maysa, no adda man pangisukonanda, ibagada a babassit kano met dagiti natiliwda a klase ti tekka. Ti kayat kano dagiti Tsino ket agdagsen kano ti maysa iti 300 a gramo, ngem awan met makitada a kasta ti kadagsenna a tekka (kuna dagiti eksperto nga agingga laeng iti 200 a gramo ti normal a dagsen ti tekka a maala iti pagilian).

Nasuerte pay laeng ngarud dagiti tekka iti lugarmi ta di nasalaw dagitoy dagiti agambision met a bumaknang, wenno dagiti mananggundaway a negosiante. Aglang-ay latta dagiti tekka iti Marilao iti natural a pagtaenganda. Ket no pudno man a makaagas dagitoy, rumbeng a dagiti eksperto ti mangibaga iti dayta, ket kasapulan met a ti gobierno met laeng ti mangidaulo iti pannakataraken wenno pannakasaluad ti bilangda tapno iti kasta agtalinaed latta ti balanse a nakaparsuaan.

Ita, no mangngegko dagiti tekka iti asideg ti lugarmi, saanen nga uni daytoy a pakasuronak. Maysa ketdi daytoy nga uni a panangipadlaw iti kaaddada latta iti aglawlawtayo—nga agsida kadagiti makadangran iti salun-at nga insekto.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 26, 2011.)

WEN, NAPANAK MET NAKIPILA ITI PCSO

2011-09-08T12:19:00.000-07:00

WEN, iti naminsan ken damo unay a napasamak iti paset ti biagko, immararawak iti tulong ti Philippine Charity Sweepstakes Office (PCSO), ahensia ti gobierno a mangibunbunong iti tulong pinansial kadagiti marigrigat. Ta kas met iti kaaduanna a Filipino ti estado ti pamiliak, saankami a nabaknang uray adda regular a trabahok.

Pudno nga adda met naganabko iti PCSO. Ngem napatpateg ti nagbalin a padasko, ken dagiti naduktalak a rumbeng met a maibinglayko.

Maipalagip nga itay laeng Hulio, nabara dagiti isyu maipanggpe kadagiti dadakkel nga anomalia iti PCSO. Umuna ditoy ti mainaig iti sumagmamano nga obispo a nakaawat iti donasion nga SUV nga agdagup iti P6.94 milion manipud iti nasao nga ahensia. Tinagialas dagiti krititko ti pannakaited ti tulong kadagiti tao ti Simbaan ta umuna unay, iparparit ti Konstitusion ti panangipaay ti gobierno iti tulong pinansial iti maymaysa laeng a relihion; ken maikadua, nabatad ketdi a pasuksok, saan ket a donasion ti napasamak ta imparabur ti dati a Presidente dagitoy a lugan iti kasta, maawidna latta iti suportada iti administrasionna iti panangsarangetna iti agsasaruno idi a kasona nga impeachment.

PAGGATASANTDA LAENG TI PCSO

Kasaruno koma ti nadakamat a topiko iti panangsuratko mainaig iti maikalima a kaso a plunder a naidatag kontra ken ni Gloria Macapagal Arroyo (agdama a diputato ti Pampanga) ta agbatay daytoy ti anomalia iti pannakaaramat iti P325 milion nga intelligence fund iti PCSO met laeng. Naduktalan ngamin a kadakkelan a bingay ditoy iti naaramat iti panawen iti eleksion idi 2010.

Malaksid pay iti daytoy, nabara ti isyu iti panaggastos ti ahensia iti P7.3 bilion para laeng iti anunsio ken promosion dagiti programada iti tawen 2007 agingga 2010. Agasem no mano koma nga ambulansia, wenno marigrigat a pasiente ti natulongan iti dayta a gatad. Sa apay koma a kasapulanda pay ti agpaanunsio, nangruna iti kastat’ kadakkelna a pundo?

Pudno laeng ngarud ti obserbasion ni Senador Francis Escudero nga agparparang laeng a paggatasan, a kas pork barrel, ti napalabas nga administrasion ti PCSO para kadagiti addang daytoy iti politika. Kas naduktalan ngamin ti senador, dagiti laeng politiko a nadekket iti Malakanyang iti nakaawid kadagiti dadakkel a pabor manipud iti ahensia, idinto nga adda dagiti probinsia a di pay nakaawat uray siping manipud iti ahensia. Kayatna a sawen, no dimo kadua ti situtugaw a presidente, lipatem pay laeng a makaawat iti ambulansia dagiti masakupam nga ili. Adda man report a nakaawaat iti 20 nga ambulansia ti maysa a probinsia iti uneg laeng iti dua a tawen gapu ta kadekket ni GMA ti situtugaw a gobernador daytoy wenno kingpin ti probinsia.

Ngem diak nairugi dayta a salaysay a panggepko koma a suraten. Ta iti nasao met laeng a maudi a lawas ti Hulio, intarayko ni baketko iti Philippine General Hospital (PGH) gapu iti impagarupmi idi damo nga adda sakit daytoy iti bato wenno iti appendix ngem gayam komplikasionen daytoy iti kanserna iti suso a napaut met nga inlimedna kadagiti gagayyem ken pamiliana.

Iti sumarko, agpaut ti panagtalinaedmi iti hospital, ket dakkel la ketdi ti magastosmi ta inserreko iti pay ward ti asawak tapno ad-adda a mataming dagiti doktor ti kasasaadna. Malaksid pay a nasumarko metten iti kadakkelto iti magastosko iti chemotherapy nupay agingga iti maudi a gundawayna iti hospital, di kayat ni baket nga aglasat iti daytoy.

Idi adda nangisingasing nga umasidegkami iti PCSO, adda bassit panagpamayanko. Amangan, kunak, no naestrikto itan ti ahensia, gapu kadagiti isyu iti anomalia. Malaksid iti dayta, salsaludsodek iti bagik no adda pay nabatbati a pundo daytoy para iti charity ta kasla kinarasan metten dagiti rinuker nga opisial ti sarusar daytoy.

SABALI NO ADDA AM-AMMOM?

Nabasak iti maysa nga artikulo iti Internet mainaig iti rigat dagiti tattao a pumila ken aguray a maawagan iti batangda para iti kasapulanda a tulong. No dadduma, adda dagiti fixer a bayadanda tapno “agandar” dagiti aplikasionda. Ken no mataming met ti aplikasionda, saan met a kas karina a maipaay ti kidkiddawenda a gatad. Kas iti maysa a baket a makasapul iti P80,00 para iti operasionna iti colon cancer, ngem 8,000 laeng ti naaprobaran a gatad para kenkuana. Idinto nga agdinamag a nagdadakkel ti maipapaay kadagiti pasiente nga agpatulong kadagiti diputado wenno asino ditan a lokal a politiko. Kayatna a sawen, uray dagiti nagbabaknang, makaawidda iti agingga iti P1 milion a tulong idinto a dagiti marigrigat nga awan ti maasitganda, aganusda no ania ti maipaay kadakuada.

Ngem iti biangko nga agkasapulan tapno masalbarko ti biag ti asawak, inggasanggasatko ti umasideg met iti ahensia. Naammuak nga adda kaarruba ti dati a bossko iti trabaho a nangato ti saadna iti PCSO. Tinawag a dagus ti bossko. Iti dayta met laeng nga aldaw a tinawagak, intedna kaniak ti nagan ti tao a mabalin nga asitgak iti opisina ti PCSO iti Quezon City, iti sikigan iti City Hall a sumango iti Kalayaan Avenue. Insaganak met dagiti kasapulan a papeles wenno dokumento.

Ti Individual Medical Assistance Program (IMAP) a programa ti ahensia ti inaplayak. Maipaay ditoy ti medical assistance kadagiti indibidual a pasiente a makagun-od iti guarantee letter para kadagiti ospital a pakaag-agasan wenno nakaagasanda. Babaen ti guarantee letter, ikarkari ti PCSO nga isun ti mangsungbat ti obligasion ti pasiente iti ospital, agraman dagiti agas, surgical wenno blood supply, ken diagnostic procedures. Adda tallo a kategoria dagiti nakapila ditoy, maysa ti para iti gastos iti ospital, maysa ti panagbayad kadagiti agas para iti kidney transplant, ken maysa para iti chemotherapy ken hemodialysis.

Iti rigatna idi agdamagak no pangsarakak ti tao a pagpatulongak, adda dagiti adda iti opisina a dida ammo ti nasao a nagan, wenno adda makaammo ngem itudodak iti di met pudno a lokasion. Agingga nga idi masuron ngatan ti maysa nga agbambantay iti pila (idinto a siak koma met ti masuron ta awan ti ammok iti proseso), imbilinna ti panagurayko iti pila. Ngem ania ti urayek? No anianto nga oras? Idinto nga agsasaruno ti sumrek ken umuneg iti maysa nga opisina?

Idi pimmanaw ti lalaki (nga agbambantay iti pila) iti puestona, pinartakakon iti simrek iti opisina, simmelselak kadagiti adda iti uneg, agingga a natuntonak ti tao a rumbeng a kapatangko mainaig iti parikutko. Imbagak ti rantak,. Kinitana dagiti balonko a dokumento ngem naduktalanna nga agkurang ti pirma ti doktor ti balonko a hospital bill. Inikannak iti baro a porma ken listaan dagiti rumbeng a balonek pay.

Rimmuarak iti PCSO compound a limmag-an ti riknak. Biernes dayta nga aldaw, Agosto 5, pangngaldawen, ngem imbes nga agdiretsoak iti ospital tapno bantayak ni baket, inkanayonko iti napan iti opisina iti pagob-braak iti Quezon City. Inkeddengko ti agobertaim isu pay, kunak, a pangalaan iti gastuen ti mainayon iti sueldok.
Ngem iti karabiyanna, bayat iti panag-obertaimko iti opisina, iti diak pulos ninamnama a mapasamak, nagpakadan ni baket. Alas nuebe idi iti dayta rabii, awanak iti sibayna.

DIAK IMPAGARUP A KASTA

Ngem nagsubliak latta iti PCSO ket binaliwak ti aplikasionko tapno mapan laengen a kas panagkiddaw iti hospitalization. Ngem sakbay dayta, di kayat ti PGH nga ipabaklay amin iti PCSO dagiti bayadak iti ospital. Iti kadagupan dagiti bayadak iti dua a lawa a pannakayospital ni baketko, binilindak a bayadak ti agingga iti agtinnag laengen a P20,000 ti mabalinko a yaplay iti PCSO. Nangaramidak pay iti promissory note para iti daytoy a rason—a kayatna a sawen, nasken a bayadak pay ti udik a P20,000.

Naaprobaran ti aplikasionko iti PCSO para iti hospitalization ngem P15,000 laeng ti naaprobaran. Adda pay ngarud balansek a lima a ribu iti PGH.

Pudno ‘tay kunada a no di mo kasapulan ti maysa a banag, bay-am lattan. Aglalo iti biangtayo a napalalo unay nga adu ti pakarikrikutanna, maipakat la unay ti “first things first” (unaem ‘tay rumbeng nga umuna) a prinsipio. Diak inkaskaso no ania dagiti klase a tulong ti ipapaay ti PCSO para iti charity, ket diak ipagarup nga agbalinak met a benipisario iti daytoy. Dayta ket ngarud, diak unay ammo ti inaramidko, ket naladaw ngaruden ti amin.

Sapay koma ta dagiti pamilia nga aglasat met iti napadasak, nagasgasatda ngem siak a makadawat iti saranay. Agpayso a dakkel a banag no adda pundo ti ahensia para iti charity, ket nasayaat la unay no pudno nga agpaay dagitoy kadagiti agkasapulan, a saan ket a no asino la ditan a politiko.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 5, 2011.)

KET TI PUDPUDNO A NANGABAK…!

2011-08-26T09:07:00.000-07:00

ADDA ‘tay pammaliiw nga iti tunggal eleksion ditoy Filipinas, awan ti maabak a kandidato, no di ket nasuitik laeng daytoy. Kaaduanna met ngamin kadagiti kandidato ti dida maawat a naarusda iti butos ket babalawenda lattan dagiti kabalubalda a patienda a nangsaur kadakuada.

Ngem iti biang ni Aquilino “Koko” Pimentel III, ti kaiprokproklama a senador ken anak ti kanagnaganna a dati met laeng a senador, agpayso laeng unay ti nasao pammaliiw. Immuna ngamin a nakedngan daytoy a naabak (maika-13) iti eleksion iti kinasenador idi 2007. Ngem impaganetgetna, babaen iti indatagna nga election protest iti Comelec agingga a nakadanon iti Senate Electoral Tribunal (SET), a nasaur daytoy iti eleksion a nangpabor la unay iti kabalubalna iti maika-12 a puesto. Uppat a tawen nga inurayna a mapaneknekanna dayta iti publiko.

No agbataytayo ngarud iti pangngeddeng ti SET a nangpabor iti indatag ni Pimentel a protesta, biktima daytoy iti nasaknap a panagsuitik iti eleksion. Isu ngarud ti pudpudno a nangabak a maika-12 a senador idi 2007, saan ket a ni Juan Miguel Zubiri a kandidato iti Team Unity ti napalabas nga administrasion.

Segun ken ni Irene Guevarra, sekretario ti SET, dagiti palso ken mapagduduaan la unay a balota ken certificates of canvass (COC) ti katitibkeran nga ebidensia wenno pammaneknek ni Pimentel a nasaknap iti panagsuitik iti midterm election idi 2007.

Ngem sakbay ti proklamasion ni Pimentel, naglusulos ni Zubiri iti puestona gapu iti kunana a panangital-ona iti dayaw ngem iti ania pay a banag iti laksid iti ipabpabasolda kenkuana ken dagiti kapartidona iti Team Unity a nakaganar iti panagsuitik iti eleksion. Panawanna kano ti Senado a sitatakneng ti naganna ta patienna nga awan ti pasetna iti isyu.

PEKE DAGITI BALOTA

Mapagduduaan ti panawen ti panaglusulos ni Zubiri ta inaramidna daytoy kalpasan a bimmara manen ti isyu iti nasaknap a panagsuitik iti eleksion iti 2004 ken 2007. Napasgedan daytoy kalpasan nga inako ni Zaldy Ampatuan, ti sibabalud a dati a gobernador iti Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM), a ni mismo a Presidente Gloira Macapagal Arroyo, babaen ti panangiturong ti asawana, ti nangibilin iti pannakamanipular dagiti resulta iti eleksion saan laeng iti midterm election idi 2007 no di pay iti immun-una a eleksion presidensial idi 2004.

Kalpasan la unay iti panagkutak ni Ampatuan, timpuar met ni Lintang Bedol, dati nga Election Supervisor iti Maguindanao, manipud iti uppat a tawen a panaglemmengna iti autoridad. Pinasingkedanna ti pammabasol ni Ampatuan, a kaaduanna a napasamak ti manipulasion iti resulta ti eleksion iti sakupna iti Maguindanao ken kabangibangna a probinsia. Maipalagip nga aggapu kadagitoy a lugar ti ibagbaga ni Pimentel a nakakaskasdaaw a nakaarusanna, wenno dakkel ti nangitarayan ni Zubiri kenkuana.

Iti protesta ni Pimentel nga indatagna idi Hulio 2007, agdagup iti 2,658 a presinto manipud iti 44 nga ili a naiwaras kadagiti probinsia iti Maguindanao, Lanao del Norte, Shariff Kabunsuan, Basilan, Sultan Kudarat, Lanao del Sur, ken Sulu ti pagtaudan dagiti palso a resulta ti eleksion.

Maibatay iti Comelec tally idi Hulio 14, 2007, nakagun-od ni Zubiri iti 11,004,099 a butos idinto a 10,984,807 met ken ni Pimentel, wenno mano laeng a19,292 ti nagbaetanda. Ngem iti inruar a resulta ti SET, agdagupen iti 258,266 a butos ti pudno ketdi a nangitarayan ni Pimentel (pinal a resulta: 10,898,786 butos) ken ni Zubiri (10,640,620), kalpasan a naibasura ti 254,222 a balota gapu ta naduktalanda a peke wenno “spurious” dagitoy. Kaaduanna kadagiti balota ti insurat laeng kano ti maymaysa laeng a tao, awanan iti security mark dagiti dadduma a balota, adda pay dagiti naimakinilia a resulta kadagiti municipal certificates of canvass (MCOC) a mangipakita a nadoktor dagitoy iti nalimed a lugar.

DINA KAYAT TI MAKUGTARAN

Segun kadagiti agpalpaliiw iti politika, immibbet ni Zubiri iti puestona sakbay a ti mismo SET ti mangkugtar kenkuana, ket dayta ti kayatna a sawen ti kinadayaw wenno kinataknang nga ibagbagana. Ta no pudno nga awan ti pakababalawanna, apay a dina irupir ti karbenganna idinto a nakurang laengen a dua a tawen iti nabatbati pay iti innem a tawen a terminona? Mabalin a sakbay a naglusulos daytoy, binagbagaanen daytoy dagiti kameng ti SET, ken dagiti padana a senador.

Ngem uray adda pammaneknek nga adda nasaknap a panagsuitik, di met kayat ti SET ti mangitudo no asino iti akin-utek iti daytoy nga aramid. Nupay nalaka a nalukaisan ti rupa dagiti nangisayangkat iti operasion kas kada Bedol ken dati a Comelec Commissioner Virgilio Garcilliano, awan met ti maipakitada a kongkreto nga ebidensia tapno maitudoda ti mismo nga akin-utek. Dakkel ketdi ngarud a pagpampanunotan ita a saan laeng a ni Zubiri (wenno ni GMA idi 2004) ti nakaganar iti dakkel iti nasao a panagsuitik iti eleksion, ta mabalin nga adu pay met a lokal nga opisial iti nagpapas kadagiti kakastoy nga operasion.

Segun kadagiti agpalpaliiw iti politka, idi pay laeng dekada 40 ken 50 a maisaysayangkat ti “dagdag-bawas”, ti nasaknap a panaggatang iti butos, iti panangbutbuteng kadagiti botante (kas iti impakat dagiti Ampatuan iti sakupda), panagaramat iti flying voter, ken panangdoktor kadagiti COC—amin dagitoy babaen iti panangipalubos dagiti rinuker nga opisial iti Comelec.

Saan laeng ngarud met a ni Pimentel iti immuna a senador a naiproklama babaen ti pangngeddeng ti SET. Maibatay iti rekord ti Senado ken Comelec, addan dua nga election protest iti SET a nagballigi iti pakasaritaantayo. Immuna idi Disiembre 1949 a nakaiproklamaan ni Eulogio “Amang” Rodriguez Sr. ti Nacionalista Party idinto a maika-10 laeng daytoy iti puestona (8 laeng idi iti rumbeng a maiproklama), ken nakakugtaran ni Carlos Tan ti Liberal Party. Ket idi Abril 1953, naiproklama met ni Claro M. Recto ti Nacionalista Party, ibagbagada ita a maysa kadagiti kaunaan a biktima iti “dagdag-bawas”, a nagkuna a nangbak iti eleksion kadagiti senador idi 1949, saan ket a ni Teodoro de Vera ti Liberal Party a sinukatanna.

EPEKTO ITI POLITIKA

Ti laeng pakaigidiatanda dagitoy iti agdama a kaso, naglusulos ni Zubiri sakbay a makugtaran daytoy. Ken pagsayaatanna, gapu ta saan ngarud a makuna a nangabak iti eleksion idi 2007, mabalin nga agkandidato manen ni Zubiri iti eleksion inton 2013 ken mabalin nga agpailayon iti eleksion iti 2019 nga awan iti labsingenna iti pagalagadan iti dua nga agsaruno a termino (two consecutive terms), segun ken ni Comelec Chairman Sixto Brillantes Jr.

Kayatna ngarud met a sawen a no agkandidato manen ni Pimentel inton 2013 ket mangabak, maparitan daytoy nga agpailayon inton 2019 a sumaruno a senatorial election.

Iti biang ti Senado, nanayonan ti suporta ni Presidente Noynoy Aquino III, ta kaaliado ti agdama nga administrasion ti PDP-Laban a pagkamengan ni Pimentel ken ti situtugaw a ni Senador Sergio R. Osmeña III. Saan met nga awan ti kasapulan a padas ken sirib ti baro a senador ta maysa daytoy nga abogado (topnotcher iti Bar idi 1990), maysa a propesor ken aktibo iti civil society. Segun ken ni Pimentel, ti reporma ti eleksion ti kangrunaan ita a tamingenna, ta daytoy met ti maysa a programa ti agdama nga administrasion.

Sapay ngarud koma ta ipaypaysona nga aramiden daytoy. Ta no saan, maulit-ulitto laeng ti parikut iti nasaknap a panagsuitik, saan laeng nga iti Mindanao no di pay ket iti sabali pay a lugar iti pagilian. No di agkuti a nasayaat ti bagito a senador, amangan no addanto manen tumpuar a Zubiri, ket saan a kas karina nga addanto met maysa a Pimentel nga agballigi iti kamaudiananna.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 29, 2011.)

ANIA’T MAADALTAYO ITI GINGGINED ITI HAITI?

2010-03-01T01:30:00.000-08:00

GAPU iti ginggined (7.2 magnitude iti Richter Scale) iti Haiti idi Enero 12 a kimmeltay Iti agarup 150,000 a biag, karamanen ti 4 a Filipino a kameng ti United Nations peacekeeping force, sumken manen iti panunottayo ti posibilidad ti kasta ti kadakkelna a didigra iti pagiliantayo.

Segun ketdi iti Philippine Institute of Volcanology and Seismology (Phivolcs), dina kayat a sawen a no agginggined iti napigsa iti sabali a pagilian, sumaruno metten ti Filipinas a maginggined. Naiwaras dagiti faultline (dagiti kakasla rengngat iti uneg ti daga) iti nadumaduma a paset ti lubong, ket iti ania man a tawen, aggaraw ti maysa a fault nga awan ti pakaibiangan ti sabali a fault. Agtaud ketdi iti bukod a sakup ti pagilian ti ania a ginggined a marikna iti dayta a pagilian.

Awan ngarud ti rason tapno agaligagawtayo wenno butbutengtayo manen ti bagbagitayo.

Maysa a paset ti Enriquillo-Plantain Garden Fault a nagsadagan ti isla ti Hispaniola a nakairamanan ti Haiti ti pagtataudan dagiti napipigsa a ginggined iti Central America iti uneg ti adun a siglo. Napasamak ti kaudian a ginggined 13 a kilometro manipud iti rabaw ti daga. Nangibulos daytoy iti 32 a megaton nga enerhia a maipada ti kapigsana iti panagbettak ti bomba atomika iti Nagasaki, Japan idi World War II.

Ti dakkel ti bilang dagiti biktima ken ti gatad dagiti nadadael a sanikua ti mangiramanen ti ginggined iti Haiti iti listaan dagiti nakaam-ames a didigra ti nakaparsuan iti pakasaritaan ti lubong. Makaduana iti listaan ti narungsot a bagyo iti Bangladesh idi 1970 a nakatayan ti 300,000 a katao, ti ginggined iti amianan-a-laud a paset ti Tsina idi 1974 a nakatayan ti 242,000 ken ti aluyo iti Indian Ocean idi 2004 a nakalmesan iti 226,000 nga umili iti Indonesia, Thailand ken dadduma pay a pagilian.

Masarakan ti epicenter ti ginggined ti Haiti 16 a kilometro laeng manipud iti siudad ti Port-au-Prince a kabesera ti pagilian. Umabot ti 3 a milion a residente ti apektado, wenno napukawan iti kakabagian ken sanikua. Gapu ta adu dagiti opisial ti gobierno ken polis a natay iti ginggined, arigna awanen ti pulso ti gobiernoda tapno aggaraw a nasayaat a mangalaw pay dagiti nakalasat iti ginggined.

Agingga kadagitoy, dagiti laeng pannakabagi dagiti nadumaduma a pagilian a nagboluntario a tumulong iti Haiti ti nangnangruna a mangtamtaming iti kasapulan dagiti umili. Kaaduanna met ti nangipaay iti tulong a puersa tapno mapagkalma ti rikna dagiti nadidigra ta kaaduanna dagiti nakalasat ti masuron unayen iti kaginad ti idadateng ti tulong ken iti kinakirang ti taraon.

TI PHILIPPINE FAULT

Saan a mayadayo ti kasasaad ti faultline ti Filipinas kadagiti faultline a nangsarut met iti Haiti. Karaman met ti Philippine Fault iti sakuptayo kadagiti katiddogan ken mapagbutbutngan a faultline iti lubong kas iti San Andreas Fault iti California, Denali Fault iti Alaska ken ti North Antolian Fault iti Turkey.

Masarakan ti pagiliantayo iti makunkuna a “Pacific Ring of Fire,” wenno ti kasla naipalikmut nga uged kadagiti taaw ken kontinente a masansan a pakapaspasamakan ti panagtitinnim-og dagiti “continental plates” a mangpagpagaraw iti rabaw ti daga ken pakaigapgapuan ti panagbettak dagiti bulkan. Makuna ngarud a narasi unay ti crust wenno ti rabaw ti daga a nakayaplagan dagiti rinibu nga isla ti pagilian.

Segun iti Phivolcs, ti agtultuloy a panagga raw dagiti continental plates ti makaigapu ti panagsasanga dagiti faultline iti pagilian a pagtataudan ita iti umabot iti 7,000 a ginggined iti makatawen, ken mapan a 200 kadagitoy ti mariknatayo iti rabaw ti daga.

Ti Marikina Fault Line (wenno Valley Point System) ti kaasitgan iti Metro Manila a sentro ti pagilian. Mangrugi daytoy iti Sierra Madre iti asideg ti Bulacan a bumallasiw iti Kamanilaan agingga iti kabambantayan ti Tagaytay iti Cavite.

Ket gapu ta narisgo met ti nagsaadan ti sentro ti pagiliantayo, adu ti agamak a mabalin a mapasamak met ti kas iti didigra a nasaparan ti Haiti. Kinapudnona, napigpigsa ti 7.8 magnitude a ginggined a napasamak iti Luzon idi Hulio 16, 1990 ngem iti ginggined iti Haiti, ngem umabot laeng iti 1,200 a katao ti napatli kadagiti apektado a probinsia a kas iti Nueva Ecija ken iti Siudad ti Baguio.

Segun iti panagadal ti Southeast Asia Association of Seismology and Earthquake Engineering idi 1985, innem pay laeng a daras a nakapadas ti Manila iti dadakkel a ginggined manipud 1589 agnigga iti 1864. Ngem iti kaudian a panagadal, wenno agingga iti tawen 2000, addan 23 a ginggined iti Metro Manila ken kabangibangna a probinsia, 13 kadagitoy ti nangipaay ti nakaro a didigra.

TRAHEDIA ITI RUBY TOWER

Ngem ti kaudian a ginggined a nangdidigra iti Manila iti kaudian a panawen ti pakasaritaantayo ti napasamak idi 1968. Immabot daytoy iti 7.3 magnitude iti Richter scale iti epicenter daytoy iti Casiguran, Aurora. Ti pannakarpuog ti Ruby Tower, maysa nga apartment iti Binondo, Manila a nakatayan ti 342 iti 600 nga agindeg ditoy ti nakallalagip nga epekto dayta a ginggined.

Kalpasan ti trahedia iti Ruby Tower, nagbalinen a naiget ti pagalagadan iti pannakabangon dagiti pasdek iti siudad ken kabangibangna a lugar. Napateg a kabaelan dagitoy a mabangon a pasdek nga ibturan uray ti kapipigsaan a ginggined. Iti napasamak a ginggined idi 1990, intensity 7 ti narikna ti Manila, ngem pagsayaatanna ta awanen ti ania a nadadael a pasdek.

Ngem segun ken ni Phivolcs director Renato Solidum Jr., mabalin nga awanen ti mapasamak a dakkel a ginggined iti nasao a Marikina Fault Line, ta uray makuna nga aktibo ti faultline, kasla nagsinnangolen ti panagtutuon dagiti “plates” ti daga isu a saanen a makapaggaraw daytoy a kas iti dati.

Nupay kasta, isagsaganaan latta ti Phivolcs ti 7.2 magnitude a ginggined nga agtaud iti Marikina Faultline a kas “worst case scenario” wenno kadaksan a mabalin a mapasamak iti Metro Manila. Wenno mabalin pay a senario ti panaggaraw ti fault a mabatogan ti Manila Bay a nagtaudan ti 6.5 magnitude a ginggined idi 1968 wenno ti ginggined nga umabot iti 7.9 magnitude iti Manila Trench a nayuged iti South China Sea iti sikigan ti Luzon.

Kas maibatay iti resulta ti Metro Manila Earthquake Impact Reduction Study a naipablaak idi 2004, mapan a 53,500 ti agbalin a biktima ken 175 a pasdek ti matulid no bilang ta mapasamak ti kasta ti kapigsana a ginggined iti sentro ti pagilian. Ken gapu ta ti Metro Manila ti sentro ti gobierno ken komersio ti pagilian, maparalisa ngarud ti taray ti gobierno ken ekonomia ti pagilian, a kas iti mapaspasamak ita iti Haiti.

Kaaduanna dagiti ginggined a pakatkatayan ti adu ti maigapu iti nakapuy nga estruktura dagiti pasdek a kas iti napasamak iti Haiti. Ti kaadu dagiti biktima kadagiti napipigsa a ginggined a kas it napasamak iti Turkey (7.4 magnitude) idi 1999 a nakatayan ti 14,000 a katao ken iti Pakstan (7.6) idi 2005 a nakatayan ti 79,000 ti maigapu met laeng iti estruktura dagiti pasdek a kaaduanna ti nagusar laeng iti napagtutuon a bato wenno adobe.

KULTURA TI PANAGSAKBAY KEN PANAGANNAD

Segun ken ni Ma. Mylene Villegas, Chief Science Research Specialist ti Phivolcs, dakkel ti posibilidadna a masalbar ti pagilian iti nakaro nga epekto ti napigsa a ginggined no la ketdi masurot a nasayaat ti National Building Code iti pannakabangon kadagiti pasdek. Napartak a nangipatalged ti Department of Public Works and Highways a kabaelan nga ibturan ti uray agingga iti intensity 8 a ginggined dagiti agdama a flyover ken rangtay iti Metro Manila.

Napateg ngarud ti panangipasnek ti gobiernotayo nga aggaraw tapno masalakniban dagiti umili iti panawen ti didigra. No ti napasamak a rescue operation idi nagsaruno a simmangbay iti Luzon da bagyo Ondoy ken Pepeng ti pagibasaran, adu pay ti rumbeng nga aramiden dagiti agtuturay tapno makapudnoda kadagiti akemda.

Ken gapu iti pisikal a kasasaad ti pagilian, napateg ngarud a parnuayen ken taginayonentayo ti kultura ti panagsakbay ken panagannad.

Segun ken ni Alfredo Mahar Lagmay ti National Institute of Geological Sciences iti Unibersidad ti Filipinas, maiparangarang ti kunana a “culture of safety” no makiraman dagiti amin a sektor ti gimong kadagiti programa ti gobierno a mangantisipar iti pannakapalag-an ti kasasaadtayo iti panawen ti didigra. Ipangpangruna koma dagiti umili ti mangammo met kadagiti pagrebbenganda sakbay, iti katengngaan ken kalpasan ti didigra. Napateg a mapanunot ti asino man a ti didigra a kas iti ginggined ket saan laeng a kas karkarna a pasamak no di ket maysa a parikut a rumbeng a risuten iti ania man a panagplano para ti panagdur-as ken pannakasaluad ti karadkad ti komunidad.

MAKABANGON KADI PAY TI HAITI?

Dakkel ita a parikutda iti Haiti no kasano a malipatanda ti trahedia. Ngem awan ti papanan ti maysa a nadidigra a tao no di ti bumangon manen ken urnosenna ti biagna.

Mabalin a gapu iti ginggined, agbaliwen ti panagbiag dagiti agindeg iti Haiti no di man nasaysayaaten daytoy ngem sakbay ti didigra. Maipalagip a sakbay ti ginggined, narikut ti kasasaad ti politika ken natamnay ti ekonomia ti Haiti. Adda agtultuloy a rebelion iti adu a paset ti pagilian, rason no apay a nabukel ti United Nations Stabilization Mission (a pakaibilangan ti puersa manipud iti Filipinas). Gapu iti ginggined, manamnama a tulongan ti pagilianda babaen ti panagkaykaysada, wenno mabalin a maipadada iti Aceh iti Indonesia a nadidigra iti dakkel nga aluyo idi 2004. Gapu iti didigra, nawaswas metten ti riribuk a parnuayen dagiti rebelde a separatista iti rehion, ken sipud idin nagtultuloyen ti panagtitinnulong dagiti adu a sektor tapno maibangonda a nasayaat ti lugarda.

Kalpasan ti dakkel a ginggined iti Kyoto, Japan idi 1995, napabaro ti pagilianda dagiti instrumento tapno maadal a nasayaat ti ginggined ken maisaganaan daytoy a nasayaat. Maysa ditoy ti naimbentoda a Shaking Table, wenno earthquake simulator device a mangtulad kadagiti nadumaduma a kapigsa ti panagkuti ti daga.

Dakkel met a nagadalan ti pagilian iti napasamak iti Ruby Tower idi 1968 tapno ipasnekda ti pannakapatibker amin a pasdek a mabangon iti pagilian.

Agpayso a nakem amin ti nakaparsuaan dagiti ginggined. Ken awan ngarud gawaytayo a manglapped kadagitoy. Tti napateg, napasnektayo nga agsagana para ti pannakasalaknib ti bukodtayo a bagi ken dagiti padatayo nga umili.

Kasapulan la unay ti siglattayo nga agbiag ken agibtur iti baet dagiti agtultuloy a karit ti nakaparsuaan. Wen, ta ti tao ti rumbeng a makibagay iti aglawlawna, saan ket a ti nakaparsuaan ti makibagay iti tao.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 25, 2010.)

KAANONTO A MAWARA DAGITI PRIVATE ARMY?

2010-02-13T01:18:00.000-08:00

GOONS. Sakasaka idi panawen a kapigsa ti tabako iti Ilokos idi dekada 70, ken Barracuda ken Ilaga iti Mindanao. Paramilitary. Agduduma iti awagda iti sadino a lugar ken ania man a panawen. Ngem maymaysa ti kayatna a sawen. Buklen dagitoy dagiti mapagbutbutngan a private army, wenno grupo dagiti naarmasan a tattao wenno badigard dagititi politiko a kangrunaan a maar-aramat iti tunggal eleksion.

Kaaduanna kadagitoy ti mabaybayadan tapno mangkibur iti eleksion, mangirugi iti panagbutbuteng iti lugar tapno saan a masagid dagiti amoda. No maminsan, militar wenno polis dagitoy. Wenno saan, kameng ti NPA wenno dadduma pay a rebelde a grupo a mangkankanunong kadagiti politiko.

Gapu kadagitoy a private army, adun a biag a napatli. Nakapuesto dagiti nabileg nga opisial ti turay a kaaduanna ti awan ti karbenganda iti iggemda a posision. Pagyamananda laeng ti tartaraknenda a parivate army, ti nakapet a naganda iti politika, ken dagiti amoda iti ngato, no di man nakapuesto iti Malakanyang. Maibaddek laeng ti demokrasia ken wayawaya dagiti umili nga agpili iti liderda, ta saanen a ti timek dagiti umili ti mapaturay no di ket ti kanalbuong dagiti armas dagitoy a private army.

No sobraantayo ti agsao, dagitoy a politiko ken dagiti bukodda a private army ti rason no apay a marigrigat latta ti kasasaad ti pagilian, nangruna kadagiti probinsia nga agraraira dagiti armado. Wen, ta saan laeng a bileg ti politika ti kayat dagiti warlord no di pay ket ti bileg ti ekonomia babaen ti panangtengngelda kadagiti dadakkel a negosio kadagiti probinsiada iti bukodda a pagimbagan. Legal man wenno illegal dagitoy a negosio kas iti smuggling, operasion ti hueteng ken illegal logging.

Silulukat daytoy a kinapudno iti gimongtayo. Ken kas pagaammotayo, adda kabaelan ti Armed Forces of the Philippines (AFP) a mangparmek kadagitoy, ngem no apay ketdi a sitatalinaed latta a nabileg dagiti private army iti panaglabas dagiti tawen, nangruna iti panawen ti eleksion. Ket no napudno ti military iti pagrebbenganda, ipakatda koma a sipupudno ti ibagbaga ti lintegtayo.

Kas maibatay iti Seksion 24, Artikulo XVII ti Konstitusion, kasapulan a mawaswas amin a naarmasan a grupo a saan a bigbigen ti autoridad, ken amin a paramilitary a mangsalungasing iti ibagbaga ti paglintegan a rumbeng a mangbukel ti armada iti pagilian.

Ken ammo ti asino man a nagturay iti Malakanyang ti kaadda dagitoy a private army. Ken no apay a sitatalinaed daytoy a parikut iti gimongtayo. Uray adda dagiti naglaneden a private army, tumpuar latta dagiti baro nga armada dagiti politico. No maminsan, di madlaw ti kaadda dagitoy a private army ta kaaduanna a kamengda dagiti lokal a polisia, wenno dagiti paramilitary a kas iti Civilian Volunteers Organizations (CVO) ken Special Civilian Armed Forces Geographical Unit.

Segun ken ni Defense Secretary Norberto Gonzales, mapan a 132 dagiti armado a grupo a pagkamengan ti kadagupan a 10,000 a katao, nga adda pakainaiganna kadagiti politiko a naiwaras iti adu a paset ti pagilian. Ngem awan ketdi ti umisi a bilang dagiti private army iti listaan ti Philippine National Police (PNP).

Iti kaudian a report ti PNP agraraira latta ti private army kangrunaanna iti Maguindanao Basilan, Sulu, Lanao del Norte, Lanao del Sur, Samar, Masbate, Nueva Ecija ken Abra. Patien pay ti PNP nga umabot iti 800,000 dagiti iggem dagitoy nga armas nga awanan iti lisensia.

Naungkat manen ti parikut kadagiti private army gapu iti umasidegen nga eleksion. Ken nangruna a nangkidag ti rikna ti gimongtayo gapu iti pannakamasaker ti 57 a katao iti Maguindanao idi Nobiembre 23. Daytoy ti makunkuna ita a kadakkelanen ti bilang ti napapatay gapu iti susik ti politika ken kadangkokan a gapuanan iti ania man a private army iti pakasaritaantayo. Ni Mayor Andal Ampatuan Jr. ti Datu Unsay, Maguindanao ti maitudtudo a kangrunaan nga utek ti masaker nga insayangkat dagiti mapapati a private army a buklen dagiti badigard ken kameng ti CVO ti probinsia.

Kaaduanna dagiti biktima ti masaker dagito kameng ti media, ti asawa, kabsat, ken dadduma pay a kakabagian ni Bise Mayor ismael Mangudadatu iti Buluan, Maguindanao, a manamnama a mangsango ken ni Ampatuan iti kina-gobernador iti probinsia inton Mayo, 2010.

Masasao a dakkel ti naitulong ti pamilia Ampatuan, amana ti agdama a gobernador ti probinsia ken kabsatna ti gobernador ti ARMM, iti balligi ti politika ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo, partikular iti eleksion idi 2004 a pangibagbagaanda a nakapasamakan ti panagsuitik ti adu a paset ti Mindanao. Dakkel ngarud ti pakababalawan ti Malakanyang gapu iti panagimbubulsek daytoy kadagiti aramid ti pamilia Ampatuan, kas koma iti pannakapaadda latta ti bukodda a private army ken ti panangurnongda kadagiti ngangato ti kalibrena nga armas.

Dakkel met ngarud ti akem ti gobierno no apay a napasamak ti masaker iti Maguindanao gapu iti kinakapuy daytoy a mangrienda iti garaw dagiti Ampatuan ken dadduma pay a warlord a mangkankanunong iti administrasionna. Mapagduduaan pay ti kinapudno ti Presidente a mangrisut iti parikut dagiti warlord a kas kadagiti Ampatuan ta napateg ti akem dagitoy tunggal eleksion.

Segun ken ni Julkipli Wadi, propesor ti Islamic studies iti Unibersidad ti Filipinas, dakkel ti gundaway dagiti nabibileg a pamilia a manggamulo iti politika kadagiti sumagmamano a lugar gapu iti kaawan ti nabileg nga institusion iti politika ti pagilian. Panagkakadua ti napateg a ramen ti politika. No nabileg ti kaduam, nasaysayaat. Daytoy ti rason no apay a palubosan latta ti gobierno ti panagturay dagitoy a warlord, nangruna iti panawen ti eleksion ta dakkel ti maitulongda iti panangabak dagiti agtuturay.

Maipalagip nga indeklara ti Presidente ti Martial Law iti Maguindanao iti uneg ti walo nga aldaw a mabalin a saan met a kasapulan gapu ta immun-unan nga indeklarana ti State of Emergency iti probinsia, ken nangibaon metten ti sangabatalion a soldado. Ken uray pay awan ti Martial Law, naduktalanda latta met ti umabot iti 800 nga armas ken rinibu a bala dagiti kameng ti private army dagiti Ampatuan. Nagulimek metten dagiti supporter ken pasurotda, no di man nakemmegen dagitoy tapno sanguenda ti kaso mainaig iti masaker.

Binilin pay ti Presidente dagiti polis ken militar nga ipamaysada ti pannakawaswas dagiti private army sakbay ti eleksion, saan laeng iti Maguindanao no di pay iti amin a paset ti pagilian. Binilin pay daytoy ti Department of Justice tapno ipamaysada met ti panangkasoda dagiti karaman iti masaker.

Sakbay ngarud a nagserra ti kallabes a tawen, binukel ni Presidente Arroyo babaen ti Administrative Order 275 ti maysa a komision tapno mangirugi iti pannakawaswas dagiti private army iti uneg ti uppat a bulan, wenno sakbay ti eleksion inton Mayo. Panggep daytoy nga isardengen iti terorismo, kinadangkok, riribuk ken panagsuitik iti eleksion nga isaysayangkat dagitoy a private army.

Nadutokan a kameng ti komision da Butuan Bishop Juan de Dios Pueblos, Mahmod Mala Adilao iti Bishops-Ulama Conference, retirado a Heneral Jaime Echeverria, retirado a polis Virtus Gil, Brodkaster Herman Basbano ken dadaulo ti gunglo kontra iti krimen a ni Dante Jimenez.

Naipaayan ti komision iti nalawa a bileg, kangrunaanna ditoy ti karbenganda a mangbilin iti PNP, AFP, DOJ, ken dadduma pay a maseknan nga ahensia tapno tumulong a mangrisut iti parikut kadagiti private army. Adda pay karbengan daytoy nga agpalutpot kadagiti maseknan a lugar wenno imbestigaren dagiti opisial ken dadduma pay nga agsaksi mainaig iti kaso, agurnong kadagiti ebidensia ken testimonia, ken mangipamuspusan iti pannakapaadda dagiti dokumento a kasapulan.

Panggep pay ti komision nga adalen ti posible a pannakawaswas ti Executive Order 546, wenno ti linteg a mangibilbilin ti pannakaarmas ti sumagmamano a sibilian a grupo a kas iti CVO ken Special Civilian Armed Forces Geographical Unit tapno tumulong iti parikut iti insurhensia ken kriminalidad kadagiti probinsia. Dagiti ngamin CVO ti agparparang a private army ti kaaduanna a lokal nga opisial kas kadagiti Ampatuan iti Maguindanao.

Iti panagpalutpot ti Senado, naduktalanda a dagiti laeng barangay tanod koma ti maaramasan, no kasapulan, tapno adda tumulong iti pannakapatalinaed ti kappia kadagiti barangay, saan ketdi nga iti asino la ditan a kayatda nga armasan tapno umadu ti bilangda. Ket apaman a naarmasan dagitoy, isudan ti nagbalin a paspasurot ti amoda a politiko.

Ti ngarud saludsod ditoy: Kasano a mawaswas ti komision dagiti private army a no manon a dekada nga agturturay iti uneg laeng ti uppat a bulan?

Awan la’t panamati ni dati a Comelec Chairman Christian Monsod iti naipaay a bileg ti komision. Maysa laeng kano ngamin daytoy a recommendatory body, wenno nabuangay laeng tapno agadal kadagiti mabalin nga aramiden dagiti agtuturay tapno marisut ti parikut. Nalawag ngarud a pammarang wenno panagpasikat laeng ti Presidente daytoy tapo maipakitana nga impangagna ti kiddaw ti adu a sektor nga agkuti tapno mapukawen dagitoy a private army.

Kasta met ti kapanunotan ni Bukidnon Rep. Teofisto Guingona III a nagkuna nga uliten laeng ti komision ti kangrunaan nga akem ti PNP ken AFP a mangusar iti naikawwes a bilegda tapno maisardeng ti ania man nga ilegal nga aramid iti gimongtayo.

Wen met nga agpayso, ania koma ti adalenda ken irekomendada no nakalawlawag a panaglabsing iti linteg ti ar-aramiden dagiti politiko a mangtaraken iti bukodda a private army?

Rumbeng laeng nga ipatungpal ti gobierno ti linteg. Naaramidda dayta iti Maguindanao kalpasan ti masaker, apay ketdin a saan kadagiti ammoda a private army iti dadduma a lugar?

Ala, saantayo a nakuneng unay tapno ibagatayo a di ammo ti Malakanyang ti kaadda dagiti adu a private army dagiti politico iti pagilian. Saantayo met nga ignorante unay tapno ditay’ ibaga nga ammo dagiti kameng ti Kamara ken Senado ti kaadda dagitoy a private army. Nga ammo dagiti appo a gobernador ken mayor ti kaadda dagitoy a grupo.

Ket no kaanonto a mapukaw a mamimpinsan dagitoy, di ammo. Datayo a gagangay nga umili ti mabati latta ngarud nga agdandanag iti possible a pannakapasamakto manen ti masaker a kas iti napagteng iti Maguindanao.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 18, 2010.)

2010: TAWEN MANEN DAGITI BOSKINGERO A FILIPINO?

2010-01-23T19:04:00.000-08:00

TAWEN ni Manny Pacquiao ken dagiti padana a boksingero a Filipino ti 2009. Awanen ti mangsalungasing pay iti dayta.

Idi maagaw ni Pacquiao WBO welterweight title manipud ken ni Miguel Cotto babaen ti technical knockout (TKO) iti maika-12 a rikus iti nakalalagipen a rangetda iti Las Vegas idi Nobiembre, nagun-odna ti maikapito a titulo iti agduduma a dibision. Maysa daytoy a kabarbaro a rekord iti pakasaritaan iti boksing.

Ken iti panagserra ti tawen, inalunosna dagiti napapateg nga award iti Ring Magazine, ti makunkuna a bibilia iti boksing. Iti naudi a panangranggo ti magasin kadagiti boksingero para iti pound-for-pound title, ni Pacquiao latta ti nakaala iti numero uno. Ti naudi a labanda ken ni Cotto ti nakaala iti Event of the Year, ken ti Round 3 iti isu met laeng a rangetda ti nakagun-od ti pammadayaw a Round of the Year. Ti met panangpaturogna ken ni Ricky Hatton iti maikadua a round iti labanda idi Mayo ti naipaayan iti pammadayaw a Knockout of the Year. Ken adu pay a pammadayaw kas iti Male Athlete of the Year manipud iti United States Sports Academy (USSA), Best Fighter iti 2009 ESPY Awards, ken Fighter of the Year iti WBC.

Kas ken ni Pacquiao, nagrimat met ti nagan dagiti padana a Filipino a boksingero. Iti panagserra iti tawen, nairaman ti nagan ni Johnreil Casimero, 19, kadagiti kampeon a Filipino idi masukdalna ti titulo a baro a WBO interim light flyweight champ babaen ti panangpadisina iti TKO ni Cesar Canchila a taga-Colombia iti maika-11 a rikus iti labanda iti bisperas iti Paskua idiay Nicaragua.

Da ngarud Pacquiao ken Casimero ti mangbukel ti mararaem a listaan dagiti kampeon a pakaibilangan da Nonito Donaire (WBO interim world super-flyweight ken maika-6 iti pound-for-pound), Donnie Nietes (WBO minimumweight), ken Rodel Mayol (WBC light-flyweight). [Naabak ni Brian Viloria IBF flyweight champion iti panagserra ti 2008 a labanna kontra ken ni Carlos Tamara a taga-Colombia, a napasamak iti Pasay City itay Enero 23. Idinto a nadepensaan ni Nietes ti koronana kontra ken ni Jesus Silvestre iti nasao met laeng a aldaw ken lugar.]

MANGRUGIN A RAEMENDA DAGITI BOKSINGERO A FILIPINO

Ken inton Pebrero 13 iti Las Vegas Hilton, batang met a depensaan ni Donaire ti titulona kontra ken ni Gerson Guerrero ti Mexico. Napauluan ti “Latin Fury 13/Pinoy Power 3” ti nasao a laban nga inorganisa ti Top Rank a kukua ni Bob Arum. Kadua ni Donaire a makiranget ditoy dagiti padana a Filipino a boksingero, da Ciso “Kid Terrible” Morales, Gerry Peñalosa ken Mario Bernabe Concepcion. Padasen ni Morales (di pay naabak iti 14 a labanna) nga iraman ti naganna iti listaan dagiti kampeon a Filipino no mapadisina ti agdama a kampeon iti WBO bantamweight division a ni Fernando Montiel. Sanguen met ni dati a kampeon (bantamweight) Peñalosa ni Eric Morel ti Puerto Rico, kapadana a contender iti WBO bantamweight division; idinto a ni Mario Santiago ti Puerto Rico ti makasango met ni Concepcion.

Maipalagip nga iti Pinoy Power 2 nga intuyang met laeng ti Top Rank a napasamak iti Las Vegas idi Agosto 15 itay napan a tawen, nagballigi ti dua a Filipino a nangpadisi kadagiti karangetda: inatiw ni Donaire ni Rafael Concepcion ti Panama, idinto a pinatumba ni Mark Melliguen, contender iti junior welterweight, ni Ernesto Zepeda ti Cuba. Naabak ditoy ni Concepcion kontra ken ni WBO featherweight champion Steven Luevano ti Estados Unidos gapu iti disqualification, wenno gapu iti panangdanog ni Concepcion iti kalabanna uray napatiten iti kampanilia iti panagsardeng iti maika-7 a rikus.

Mamati ni Bob Arum a kas kadagiti Latino nga aggapu kadagiti pagilian iti Central ken South America, adda met inalat dagiti Filipino a boksingero. Malaksid kada Pacquiao ken Donaire, patien ni Arum nga adu pay ti nalalaing a boksingero a Filipino ket babaen ti panangirugina iti serye para kadakuada, maipakitana ti world-class a kalidad dagiti Filipino iti agpang ti boksing. Kapada daytoy ti serye dagiti Latino (Latin Fury) nga inrubuat met laeng ni Arum. Mangnamnama ngarud ni Arum a kalpasan ti panagturay ni Pacquiao iti boksing, adunto pay ti mapatanor a kampeon a Filipino iti uneg ti sangapulo a tawen.

PACQUIAO VERSUS CLOTTEY INTON MARSO 13

Ken inton Marso 13, batang met ni Pacquiao a depensaan ti titulona kontra ken ni Joshua Clottey iti Dallas. Saan a natuloy ti laban ni Pacquiao kontra ken ni Floyd Mayweather Jr., awan pay iti abakna iti 40 a labanna, nga immuna a naituding iti isu met laeng a petsa iti Las Vegas. Ni Mayweather ti dati nga ari ti pound-for-pound ngem idi agretiro daytoy idi 2008, nayawat ken ni Pacquiao ti titulo. Ket ti labanda ti mangibaga koma no asino kadakuada ti pudpudno nga ari ti boksing.

Kayat ngamin ti kampo ni Mayweather a maaramat ti pagalagadan iti United States Anti-Doping Agency (USADA) a mangisaysayangkat iti drug test kadagiti atleta iti Olympics. Ditoy, maalaan iti sampol iti dara ken isbo dagiti boksingero iti ania man nga aldaw (“random”) iti naituding a panawen a panagsanayda. Umanamong ti kampo ni Pacquiao ken ti Top Rank a promoterna a maalaan iti dara ken isbo ni Pacquiao ngem di rumbeng a mapasamak ti drug test iti uneg iti 30 nga aldaw, ta makaapekto kano daytoy iti bilegna, malaksid no ibilin ti Nevada State Athletic Commission, ti kangrunaan a komision a mangisaysayangkat ti drug test kadagiti propesional a boksingero. Kayatna a sawen, ti NSAC a kas lehitimo a komision para iti boksing, saan ket a ti pagalagadan ti USADA a kasi ti kayat a mapasamak ti kampo ni Mayweather, ti masurot.

Segun ken ni WBC Presidente Don Jose Sulaiman nadalus ni Pacquiao iti ania man a droga, ken awan ti pakaabakanna no di man mapasamak ti laban ta sitatalinaed ti dayaw ni Pacquiao ken adayo nga ad-adu ti nagapuananna ngem ni Mayweather.

Kagiddan ti negosasion ti dua a kampo a pannakarisut ti susikda mainaig iti drug test ti panangibaga ni Pacquiao nga idarumna ti Golden Boy Promotions nga akin-iggem ken ni Mayweather, ken ti boksingero a mismo ken ti amana iti kaso a slander wenno panangperdi ti dayawna gapu iti panangiwarwarasda iti damag nga agus-usar daytoy iti droga a makatulong iti pisikal a bilegna iti boksing.

Kalpasan ngarud nga awan ti nagturturongan ti negosasion, kapilitan a nangbirok ni Arum ti sabali a kalaban ni Pacquiao ket ni Clottey, a taga Ghana, a naudi a nakalaban ni Cotto idi Nobiembre ti napilida.

PACQUIAO PARA DIPUTADO ITI 2010

Kabayatanna, saan laeng a ti labanna kontra ken ni Clottey ti pakabuongan iti ulo ni Pacquiao iti agdama. Adda pay met ranget a kasapulan a maipangabakna. Daytoy ti ranget iti kinadiputado iti kakaisuna a distrito ti Sarangani kontra ken ni Roy Chiongban, negosiante ken kabsat ti situtugaw a diputado a ni Rep. Erwin Chiongbian, iti eleksion inton Mayo.

Kasla man ngarud boksing ti panagkita ni Manny Pacquiao iti politika. Uray knockout ti nasaparanna manipud iti kalabanna, ni Rep. Darlene Antonino Custodio, iti eleksion iti kinadiputado iti umuna a distritoiti South Cotabato idi 2007, mamati nga adda latta sumaruno a rikus, wenno sumaruno nga atar a pangpadasanna manen a sukdalen iti kalikagumanna a titulo.

Ken kas iti labanna iti boksing, kasapulan ti napasnek ken napaut a panagsagana. Awan duaduana a nabusbuslon ita ti pirakna ngem idi 2007, nalatlatak nga adayo ken dinan kasapulan nga ipaawat ti kinapasnekna nga agserbi kadagiti kailianna. Ken kasapulanna ti nabileg a partido a mangitag-ay kenkuana. Manipud iti Kampi, ti partido ni Presidente Arroyo nga immuna a nakikappenganna, immakaren ni Pacquiao iti Nacionalista Party ni Manny Villar, a nalatlatak nga adayo ngem ti kandidato ti administrasion.

Ngem ti saludsod ditoy: Ipalubos kadi dagiti taga-Sarangani nga ipamaysa laengen ti ingungotenda a boksingero ti agbalin a politiko babaen ti panagdiputadona? Maipalagip nga awan ti adu a nangibutos kenkuana idi damona iti sumrek iti politika iti South Cotabato iti laksid ti kinalatakna ken kaadu ti pirak nga inusarna, ta kayat ti kaaduanna a kalugaranna nga iparikna a dakdakkel ti maitulong ni Pacquiao kadakuada no ituloyna nga itag-ay ti pagilian babaen ti karkarna a siglatna iti ring.

AGBOKSING LAENGEN

Rumbeng a maanag ni Pacquiao nga iti ruar ti boksing, awan ti bileg ti kinalatakna, no di man ket ar-ramaten laeng daytoy dagiti politiko ken negosiante para kadagiti bukodda a pagimbagan. Ta kas met iti padasna iti politika ti mapaspasamak iti panagartista ni Pacquiao. Iti napalabas a Metro Manila Filmfest, nailuges laeng iti box-office ti nagbidaanna a pelikula a “Wapakman.” Adda daytoy iti kutit iti listaan iti napastrekna a P750,000 iti umuna nga aldaw ti pannakaipabuyana, idinto nga agsobsobran iti milion ti sarsarunuenna a pelikula, ken nawatiwaten ti nangitarayan dagiti pelikula nga “Ang Panday” ken “Ang Darling Kong Aswang” nga agpada a nakapastreken iti nasurok a P16-million.

Mabalin a ti tsismis kadakuada ken ni Krista Ranillo a leading lady-na iti pelikula ti makaigapu iti panagsuek ti pelikulana. Maisaysayangguseng nga adda relasionda a dua, a rason pay ti nalimed a panagriri wenno nagistayan panagsina da Pacquiao ken Jinkee. Ngem uray pay awan ti intriga, naigagara man wenno saan, awan laeng ti pangnamnamaanda a pumatok iti takilia ti pelikula ni Pacquiao. Kapada laeng daytoy iti bassit-ti-napastrekna nga “Anak ng Kumander” idi 2007 nga immuna nga insalipna iti MMFF. Ta uray pay mismo a pelikula ti biagna, “Pacquiao: The Movie” a nagbidaan ni Jericho Rosales a naipabuya idi 2006, saan met a nagustuan dagiti agbuybuya.

Ken kas iti politika, awan met ti panggep ni Pacquiao nga isardeng iti pelikula. Ngem uray pay ania ti aramidenna, ti panagboksingna ti pakaggagaran unay dagiti Filipino a buyaen. Ta kasapulantayo ni Pacquiao tapno makitatayo iti raya ti init iti nalidem a kasasaad ti politika ken ti adu a parikut iti kurapsion iti gobernio ken ti nakaro a kinakurapay iti pagilian. Ni Pacquiao ti mangibagbagi iti panangikarkarigatantayo latta a bumangon iti ania man a ranget iti biag.

Agpayso nga adda dagiti pada ni Pacquiao a kampeon a Filipino, ngem adu pay a panagsanay ken nasiken a disiplina iti ring ti kasapulanda tapno maragpat no di man maartapanda ti kalidad ti maysa a boksingero a kas kenkuana.

Ngem agingga iti kaano a mamantinir ni Pacquiao ti rimatna iti boksing tapno agtalinaed iti pakaidaydayawanna a katatan-okan a boksingero iti agdama?

Daytoy a tawen ngarud ti mangibaga no agtultuloy dayta a rimat ni Pacquiao wenno lamuten laeng ni Clottey iti labanda inton Marso 13, no di man ti narugit a politika.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 11, 2010.)

ANIAT’ MAGANABTAYO ITI KATULAGAN ITI COPENHAGEN?

2010-01-01T19:29:00.000-08:00

COPENHAGEN. Ti kabesera ti pagilian a Denmark, ken kadakkelan a siudad ti nasao a pagilian.

Nagbalin a sabong ti dila daytoy a siudad iti napalabas a lawas. Ngamin, ditoy a nagsasarak dagiti pangulo dagiti pagilian iti lubong, nabibileg, ken babassit a kas iti Filipinas, tapno pagsasaritaanda no kasano a mapasardeng ti ibabara ti lubong (ingangato ti temperaturana, a kas itay aggurigor) a mangibungbunga met iti madmadlawtayo ita a panagbalbaliw ti paniempona.

Kasano koma a marisut dagitoy a pagilian dayta a parikut a panagbalbaliw ti paniempona (climate change) ti lubong?

Nalaka laeng met ti kunada a solusion: isu ti pannakaibaba wenno panakaikabassit ti carbon emission nga ipugpug-aw dagiti pagilian iti law-ang (kas koma iti ipugpug-aw ti tambutso ti motorsiklom) nga isu ti mangpabpabara iti lubong.

Dayta ti gapuna a napan met ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo idiay Copenhagen. Kabara ti debate iti Fiipinas iti legalidad ti Martial Law iti Maguindanao idi maluktan ti negosasion para iti katulagan mainaig iti climate change idiay Copenhagen, Denmark idi Disiembre 7. Ngem sakbay a napan sadiay ti Presidente, imbabawina ti Martial Law sangapulo nga aldaw kalpasan iti deklarasion daytoy idi Disiembre 4. Iti kasta, awan koma ti pakariribukanna idiay Copenhagen a mangilawlawag met iti pakaseknan ti pagiliantayo mainaig iti daytoy a parikut iti climate change.

Kas iti kaaduanna a lider manipud kadagiti babassit a pagilian nga ad-adda nga agsagaba iti kumarkaro nga ingangato ti temperatura ti lubong, maawatanna ti kinapasnek ti isyu, a nakarkaro pay ngem iti parikutna kadagiti warlord iti Mindanao.

Global warming, kunada ti agtaltalinaed a panagbara ti lubong gapu iti kaadun dagiti greenhouse gas, kangrunaanna ti carbon, nga agdudupudopen iti law-ang a kaasitgan iti daga. Aggapu dagitoy a greenhouse gas kadagiti aramid dagiti tao kas ti panangaramat kadagiti enerhia (kas iti gasoline, krudo ken coal), panangpuor kadagiti kabakiran, ken industrialisasion kadagiti siudad.

Gapu iti karkarna a panagbaliw ti paniempona, naipapaut ken nasaknapen ti tikag kadagiti adu a lugar iti panawen ti kalgaw. Agdinakkelen ti danum iti taaw gapu iti pannakatunaw ti paset dagiti higante a yelo iti Arktiko, ket amangan no lumnedto payen ti adu a paset dagiti isla iti Pasipiko. No napudot ti panawen, napartak ti pannakasultop ti danum kadagiti kadandanuman ket no malamiisan, agsubli daytoy kadatayo a kas tudo—a no agtupak, kasla maibuyat a manglapunos kadagiti apektado a lugar.

Iti sabali a pannao, no ditay’ agsagaba iti nakato a tikag, agsagabatayo met iti nakaro a layus.

Sadiwa pay laeng iti panunottayo ti didigra nga inyeg dagiti bagyo nga Ondoy ken Pepeng a nanglayus ti dakkel a paset ti Luzon itay nabiit. Ibagbaga dagiti eksperto a maysa daytoy kadagiti nabatad nga epekto ti climate change. Iti kaudian a report ti UN, maysa ti Filipinas kadagiti 12 a pagilian a nakaro nga agpeggad gapu iti karkarna a panagbaliw ti paniempona.

Iti panagbitla ngarud ti Presidente iti taripnong idi Disiembre 19, inuyotanna dagiti amin a pagilian a pagragpinenda koma ti panangpadur-as iti ekonomia ken ti pannakasaluad ti nakaparsuaan. Daytoy met laeng ti kayat nga ipaawat dagiti lider ti nadumaduma a pagilian a nagsao sakbay kenkuana.

NAIPAKNI TI ORIHINAL A “DRAFT”?

Babaen ti immuna a “draft” ti katulagan a nanggamuluan nga insurat ti sumagmamano a delegado, nabatad ti targetda a 50% a maikissay iti agdama a carbon emission dagiti amin a pagilian agingga iti 2050. Ken sangsangkamaysada a mangibilbilin kadagiti pagilian, kangrunaanna dagiti nababaknang nga estado, nga akuen ti pakabasbasolanda iti parikut ti climate change.

Adu dagiti pagilian a kas iti Filipinas ken dagiti isla iti Pasipiko a siinanama a maaramat ti ania man koma a katulagan tapno mapilit dagiti industrialisado a pagilian a sungbatanda ti masagsagraptayo nga epekto ti global warming. Rumbeng kano koma a mangipaayda iti tulong pinansial kadagiti awan kababaelanna a pagilian a salakniban iti bagbagida, ken ti napasnek a panangikarida a kissayanda ti carbon emission kadagiti sakupda.

Ngem kalpasan ti dua a lawas (Disiembre 7 – 18) a negosasion iti nagbabaetan dagiti 194 a pagilian a karaman iti taripnong, nabukel ti katulagan nga adayo unay iti kidkiddawen dagiti environmental activist ken dagiti pagilian a kameng ti G-77, wenno babassit a pagilian, karaman ti Filipinas, a kangrunaan a maapektaran iti global warming.

Nabukel laeng ti katulagan a maawagan itan ti Copenhagen Accord, iti panagngudo ti nabara a negosiasion babaen ti kasla napilpilit a panagkaykaysa dagiti lider ti Estados Unidos, Tsina, India, Brazil ken South Africa, wenno lima a pagilian a top carbon emitter. Kayatna a sawen, imbaklaydan ti pannakaisurat ti katulagan a kayatda, iti kasta masalbar ti taripnong iti mabalin a pannakapaayna (awan ti nabukel a katulagan). Nailaksid ngarud dagiti babassit a pagilian a manipud pay iti panangrugi ti taripnong, natamingdan dagiti rumbeng a mairaman iti katulagan.

Ti ababa a pannao, saan a naglasat iti demokratiko a proseso ti pannakasukog ti katulagan, ta ti ketdi kayat ti America ti nasurot, wenno ti panangsalaknibna latta iti bukodna a pagsayaatan. Agpayso a nangikari daytoy iti pundo para kadagiti proyekto ken kampania kontra iti global warming ngem kaskasdi nga agpannuraytayo pay laeng daytoy no palubosan ti Kongreso ti America a mangiruar iti dakkel a pundo. Di met kayat ti Tsina, Brazil ken India a mangiruar iti pundo (a maited kadagiti babassit a pagilian) a mabalin a mangkissay pay ti kasapulanda a mangpadur-as iti bukodda nga ekonomiada.

Resulta: Maysa a katulagan nga awanan met iti bileg (“non-binding”), ta awan ti kabaelan daytoy a mangmandar kadagiti amin a pagilian a tungpalen daytoy; wenno, mayat laeng a pasakup dagiti sipapalubos. Nawaya ti Tsina ti kayatna nga aramiden, ken nalaka latta met nga ipapallikaw ti America iti panagpalawagna iti pagkurkuranganna iti isyu.

PINAGUSTUAN TI AMERICA TI TSINA

Agparparang a pinabus-oyan laeng ti Estados Unidos iti kayat ti Tsina a maliklikan ti pannakaituding ti targetda a limitasion iti carbon emission. No mapagnunumuan ngamin ti limitasion, addan karbengan ti UN wenno ti asino man a pannakabagi daytoy a mangsiput iti garaw ti tunggal pagilian tapno maipatungpal dayta a panggep. Pulos a di kayat ti Tsina a mabibiangan iti kayatna nga aramiden no kasta nga addanto maibaon a mangmonitor iti pagilianda.

Maipalagip nga idi damo, pilpiliten ti America ti Tsina a mangako iti responsibilidadna a kas kangrunaan a pagilian a mangipugpug-aw iti karbon, ken ipakita ti kinapudnona iti panangtamingna ti parikut. Panangiparipirip daytoy iti ugali ti Tsina a mangilemmeng dagiti napapateg nga impormasion nga adda pakainaigan ti politika wenno ekonomiada. Isu a no maminsan, mapagduduaan a nadoktor, naidalus wenno kasungani dagiti impormasion nga iruraurda a pagpiestaan ti media iti ruar ti pagilianda.

Segun iti report, pinanggep ti Tsina nga isun ti mangidaulo iti pannakasurat ti draft it maudi nga aldaw ti negosiasion, ngem gapu ta nakakamakam ni Presidente Barack Obama iti kasla naidardaras ken nailimed a taripnong ti Tsina ken uppat pay a pagilian, napilitanen a nakikompromiso ni Obama iti kayat ti Tsina tapno saan a mabainan iti imatang dagiti pagilian a mamati pay laeng iti bileg ti America kadagiti kakastoy a parikut iti lubong.

Agpayso a nailanad iti Copenhagen Accord ti kasapulan a limitasion iti carbon emission ngem awan met ti panangilawlawagna kadagiti kasapulan nga addang tapno mapilit dagiti pagilian nga agkuti tapno maliklikan ti nakaro a panagbara ti lubong. Awan man laeng ti intudingna a tawen a pagpatinggaan ti panangguduada iti porsiento ti agdama a carbon emission iti lubong.

Boluntario laeng met ti naikari a pundo a 100 a bilion a doliar, wenno awan ti pilitenna a pagilian a mangibunong iti kayatda a tulong. Mapan a 3.6 a bilion a doliar ti inkari ti America iti uneg ti tallo a tawen (2010 – 2012), a bassit laeng no maidilig iti inkari ti Japon a 11 bilion a doliar ken ti inkari ti European Union a 10.6 a bilion a doliar iti kaparehona a tawen. Ken awan met ti panangilawlawag ti katulagan no kasano a maibunong ti pundo ken no kasano ti panagbayad dagiti pagilian a makaawat kadagitoy.

POLITIKAL, SAAN KETDI A LEGAL A KATULAGAN

Maipaay ti gatad a kas tulong pinansial kadagiti kameng ti G-77. Babaen ti pundo, manamnama a maisayangkat dagiti proyekto kadagitoy a pagilian tapno masalikbayan wenno maliklikan ti tikag ken dadduma pay nga epekto ti global warming ken mabukel dagiti addang tapno makapartuat iti nadalus a pagtaudan ti enerhia.

Segun ken ni Heherson Alvarez, presidential adviser on climate change, kanunongan ti Filipinas ti Copenhagen Accord, ngem adda dagiti banag a kayatna a malawlawagan kadagiti sumaruno a negosasion. Maipakita koma ti pudpudno a datos manipud kadagiti maseknan a pagilian, maitultuloy latta ti nasaknap a konsultasion, ken agtalinaed ti panagkaykaysa dagiti pagilian iti sumarsaruno pay a negosasion tapno marisut ti di panagkikinnaawatan.

Katulagan daytoy a politikal, saan ket a legal, ta adda met dagiti pundo a naikari. Awan ngarud ti ania a rason tapno dida ituloy ti agsubli manen iti lamisaan kadagiti sumaruno a negosasion. Mapasamak ti taripnong iti kapadana a tema iti climate change iti Bonn, Germany inton Hunio ken iti Mexico City inton Disiembre 2010. Manamnama a kalpasan daytoy, maipaayanton iti kasapulan a sukog ken bileg ti Copenhagen Accord. Ngem rumbeng a partakandan ti aggaraw ta saan a sinsinan ti parikut a sangsanguenda.

Panggep dagitoy a taripnong a sukatan ti Kyoto Protocol, wenno iti immun-una a katulagan (napirmaan idi 1994) dagiti pagilian tapno maikabassit ti kaadu ti maipug-aw a karbon iti law-ang kalpasan nga agpaso daytoy inton 2012. Maipalagip a saan a nagpirma ti America iti nasao a katulagan gapu ta di met kano a napilit a mairaman dagiti padana a dadakkel a pagilian a mapilitan nga agtulnog ditoy. Ken awan panggep ti Senado ti America a manganamong iti katulagan ta maapektaran met ti adu a negosio iti pagilian, nangruna ti industria ken klase ti panagbiag ti tunggal Amerikano no ipasungalngalda ti bagida nga agtulnog. Saan ngarud a naragpat ti target ti Kyoto Protocol a kasapulan a porsiento ti pannakaibaba ti carbon emission iti intudingna a panawen.

Ngem nabukel ti Kyoto Protocol sakbay a rimmuar ti report ti Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) a mangibagbaga a kumarkaron ti panagbara iti lubong, a pinasingkedanda babaen dagiti kaudian a sientipiko a datos kas ebidensia nga indatagda iti United Nations.

Kadagitoy ngarud a panawen, dakdakkel ti rason dagiti pagilian nga agtutunos manen para iti parikut iti climate change. Ngem iti nakitatayo iti Copenhagen, sitatalinaed latta ti panagturay ti interes dagiti dadakkel a pagilian kas iti America ken Tsina. Rimmuar pay dagiti sayangguseng a saan a pudno dagiti ibagbaga ti IPCC ta adda kano pagkurkurangan dagiti ibagbagada a datos, wenno adda biddut dagiti palawag ken padtoda mainaig iti panagbaliw ti klima iti lubong iti sumaruno a 50 a tawen. Kunkunada a pammarang laeng daytoy, wenno saan a nakaro ti parikut a kas iti kayat a paruaren ti IPCC.

MASAKBAYAN TI AMIN A PARSUA TI MASEKNAN

Makita ngarud nga uray pay addan pangrugian tapno agkaykaysa dagiti pagilian para iti maymaysa a kabusor wenno parikut, kas iti climate change iti daytoy a biang, agtaltalinaed latta ti panagsisinniput dagiti agkakaribal a pagilian, ken kaskasdi a mapatpaturay ti kababalin, kultura ken epekto ti pakasaritaan ken idelohia ti tunggal maysa.

Ngem positibo ti panagkita ni Ban Ki-moon, secretary-general ti UN, iti napasamak iti Copenhagen. Segun kenkuana, mabalin nga awan ti nabukel a panagkaykaysa dagiti pagilian nangruna dagiti mangkidkiddaw iti nabilbileg a katulagan para iti climate change, ngem nasayaaten daytoy a pangrugian. Uray pay adu dagiti pagilian nga agkedked a yendorso ti katulagan, ti napateg addan nagapuanan dagiti lima a pagilian nga idauluan ti America ken Tsina tapno mangrugin nga agandar ti plano para iti agtultuloy a pannakarisut ti sangsanguentayo a parikut. Adda pay met dua a rikus ti negosasion kalpasan ti Copenhagen.

Segun ken ni Senador Loren Legarda, a timmabuno met iti taripnong iti Copenhagen a kas UN ambassador for disaster risk reduction and climate change adaptation, adda pay met nabatbati a tawen dagiti pagilian a mangbukel iti pudpudno a katulagan sakbay nga agpaso ti Kyoto Protocol.

Ngem di rumbeng nga aguray lattan dagiti pagilian iti uneg ti dayta a tawen nga agpipinnasagid. Sakbay nga agsubli manen dagiti pagilian iti lamisaan ti negosasion inton Hunio idiay Germany, ipapatida latta koma a tamingen ti parikut iti bukodda a wagas iti bukodda a sakup. Maysa ditoy ti panangpanday latta dagiti bukodda a lehislatura kadagiti nabilbileg a linteg para iti pannakasalaknib ti kakaisuna a lubongtayo. Ken ti amin a panagtignay dagiti gobierno, diktador man wenno demokratiko, ipangpangrunada latta koma ti epekto dagiti aramidenda iti nakaparsuaan.

Uray babassit dayta nga addang, no agkaykaysa dagiti pagilian a mangrisut ti parikut, dakkel la ketdi ti magapuananda.

Apay ketdin a saan? Ti masakbayan ti amin a parsua ti maseknan ditoy, uray sadino a pagilian. No madadael ti kakaisuna a planetatayo, anianto pay ti serserbi dagiti nadur-asen a sibilisasiontayo?

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 4, 2010.)

AM-AMMUENTAYO MAN DAGITI KANDIDATO A PRESIDENTE

2009-12-25T15:08:00.000-08:00

NABATI laengen ti walo a kandidato a para presidente ken walo met para iti bise presidente. Inruar ti Commission on Elections (Comelec) idi Disiembre 15 ti listaan dagiti opisial a kandidato kalpasan ti panangarisitda iti certificates of candidacy ti 99 nga aplikante para iti kangatuan a posision iti pagilian ken 20 ti para iti maikadua a puesto.

Nalpasen ti arigna makatawen a panagparparikna, panagpospostura, ken panagsisinnumar dagiti agpangpanggep, serioso man wenno saan, a mangituray kadatayo iti sumaruno nga innem a tawen.

Awanen iti listaan da Senador Francis Chiz Escudero ken Bise Presidente Noli de Castro ta didan a nangidatag kadagiti kandidaturada. Nagpababa laengen iti kina-bise presidente da Senador Mar Roxas ken Loren Legarda, ken MMDA Chairman Bayani Fernando. Idinto a gobernador ti Zambales ti kayat met a sukdalen ni Hermogenes Ebdane, dati a Sektretario ti Public Works and Highways.

Iti panangrugitayo ngarud a mangamiris kadagiti nabati a walo iti listaan, awan met ti makita a pagdudumaan ti platapormada. Padapada met laeng ti ibagbagada, ken nawayada nga agkari iti kaykayatda.

Saan met a napateg ti naggapuan a pamilia, trabaho wenno partido politikal dagitoy a personalidad. Kas iti adun a padastayo iti eleksion, nababa laeng a porsiento dagiti botante ti mangkita iti kababalin ken prinsipio dagiti kandidato wenno iti partidoda iti panagbutosda. Malimitaran laengen ti panagpilida iti ania la ditan a maiduol kadakuada a pagpilian. Ken gapu iti kinalaing dagiti kandidato, wenno dagiti mangiturturong kadakuda, nga agpalabra ken mangilemmeng iti kinapudno, karamanen ditoy ti panagpipinniltakda tapno malilibeg met ti panagkita ti publiko kadagiti karibalda, lalo a mapatpaturay ngarud ti panagkitada kadagiti kandidato a pilienda iti kaaldawan ti eleksion.

Dagitoy man dagiti agtaltalinaed a panagkita ti publiko iti tunggal kandidato. Aggapu daytoy iti kaaduanna a komentario dagiti umili ken sumagmamano nga eksperto iti politika ti pagilian a nailanaden kadagiti diario, wenno mangmangngeg kadagiti patangan.

1. BENIGNO “Noynoy” AQUINO III, Liberal Party

Apay nga Ibutosda?: Manipud idi natay ni dati a Presidente Cory Aquino itay Agosto, nariing kadagiti umili ti naisangsangayan a panangipateg iti demokrasia nga ibagbagian ti inana ken ti martir nga amana a ni Senador Ninoy Aquino Jr. Ni Noynoy ti manamnama a mangituloy iti dayta a segged ti prinsipio dagiti dadakkelna. Nadalus ti naganna iti politika, ta kas iti inana idi 1986, awan ti panangipagarup ni Noynoy nga isu ti maipatudon nga standard bearer ti partido. Kayatna a sawen, awan ti inusarna a sabali a tao, ken ilemlemmengna nga agenda iti panagserbina iti gobierno tapno isagana ti bagbagina. Isu ti nakaala iti kangatuan a puesto iti gradona a 59% iti naudi a surbey ti SWS.

Apay a dida ibutos?: Awan ti maipagpampannakkelna a gapuananna idi adda daytoy iti Kamara iti siam a tawen. No saan laeng a gapu iti naganna, ken ni Kris Aquino a nalatak nga aktres a kabsatna, saan a nangabak daytoy a senador idi 2007. Maysa pay a mangguyod iti naganna ti Hacienda Luisita a kukua ti pamiliana, mangiladladawan pay laeng iti panangipingpinget dagiti marigrigat a mannalon para iti karbenganda a daga a talonenda.

Ti Bisena: Addaan met ti nadalus a nagan iti politika ni Mar Roxas a katiketna. Awan met ti milat iti rekordna iti panagtakemna iti gobierno iti nadumaduma a posision, manipud nag-Sekretario iti Trade and Industry ken iti Finance, nag-diputado ken senador (topnotcher idi 2004). No adda Kris Aquino ni Noynoy, adda met Korina Sanchez ni Roxas, ti asawana a nalatak a brodkaster iti ABS-CBN a mangtulong iti panagkampaniana.

Ti Partidona: Maysa ti Liberal Party kadagiti bumilbileg a partido iti agdama. Adun ti lokal a lider a nagkamang ditoy manipud iti agturturay a partido ti administrasion.

2. MANUEL “Manny” VILLAR, Nacionalista Party

Apay nga Ibutosda?: Kas makita iti adu nga infomercial nga iparparangna iti telebision, mannakitulong daytoy ken nalaka a pakikadduaan. Nalaing a mangilawlawag kadagiti panggepna iti gobierno, kangrunaan ditoy ti panangtamingna dagiti kasapulan dagiti OFW, ken ti panangipangpangrunana iti negosio para iti idudur-as ti ekonomia. Napintas a ramen ti drama ti nangrugianna a narigat a biag iti Tondo agingga a nagbalin a kababaknangan a Filipino, babaen ti panagballigina iti negosio. Ipakpakitana a kabaelanna ti tumakder iti bukbukodna nga awan ti impluwensia ti ania man a grupo.

Apay a dida ibutos?: Agpayso a naggapu iti marigrigat a pamilia, ngem sipapasaw met a mangiparparang iti laingna iti negosio a nakakimaranna iti adu a pirak. Ti agdama a kinabaknanga ti gasgastuenna tapno magun-odna ti kangatuan nga ambisionna. Gapu ngarud iti kuartana, kabaelanna a gatangen ti kinapudno dagiti tattao a mausarna para iti panggepna. Agparparang ngarud a trapo ta uray la asino ditan, aktibista man, anak ti diktador, wenno nangirurumen kenkuana iti napalabas, basta maaramatna, awidenna ditoy iti partidona. Dakkel a pakapilawanna ti pannakiramanna iti kontrobersia iti C5 Extension Road, ta isu ti maitudtudo nga akin-utek ti double allocation para iti maymaysa a proyekto ti gobierno. Gapu iti kadakkelen a nagastosna iti informercial, anianto ngata ti aramidenna tapno mapasublina dagitoy. Kas negosiante, di rumbeng a mangiruar ti kuarta no awan ti maawidna a ganansia.

Ti Bisena: Nadalus met ti nagan ni Loren Legarda ta awan pay met nakairamananna a kaso iti kurapsion ti gobierno. Nalatak a pro-environment, nasirib, napintas, ken popular iti masa, kas makita iti duan a daras a panagbalinna a topnotcher iti eleksion iti Senado. Ngem agpatingga laengen dita ti makuna a nasayaat a maibaga kenkuana. Ibagianna ti kunkunada a “political butterfly,” wenno “balimbing” iti Tagalog. Masukatsukat iti pakikappenganna, uray pay kanenna dagiti saona wenno ibabawina dagiti luana, tapno laeng makapuesto. Maipalagip a maysa idi ni Legarda kadagiti nangiladdet ken ni Erap iti impeachment trial a nangrugian ti pannakakugtarna iti Malakanyang idi 2001. Ngem idi eleksion nasional idi 2004, immakar ni Loren iti sidong ti oposision, kas kameng ti Nationalist People’s Coalition (NPC) ni Danding Cojuangco, ken kas katiket ni Fernando Poe Jr., a gayyem ni Erap. Sakbay a kimmappeng ken ni Villar, maysa ni Legarda kadagiti mayat a maimbestigar ni Villar iti isyu iti C5.

Ti Partidona: Kas ti LP, maysa met ti Nacionalista Party kadagiti bumilbileg a partido iti agdama. Adun ti lokal a lider a nagkamang met ditoy manipud iti agturturay a partido ti administrasion. Uray pay dagiti makakannigid a grupo a kas iti Makabayan, naawidna metten iti partidona.

3. GILBERT “Gibo” TEODORO, Lakas-Kampi-CMD

Apay nga Ibutosda?: Bar topnotcher idi 1985, ken nagadal iti Harvard Law. Adda galadna a nalaing a lider, ken ibagianna dagiti naubing pay a politiko a masirib, saan pay a namilatan iti narugit a politika ken adda ikarkarina a panagbalbaliw. Gapu iti kredensialna, umuna, kas diputado ti Tarlac, ken Sekretario ti National Defense, adda ngarud kredibilidadna a mangiturong iti gobierno iti nasayaat. Iti naudi a surbey, adda ngimmatuan ti gradona, gapu daytoy iti nabagas a panangilawlawagna iti palatapormana, iti laksid dagiti kontrobersia ti agdama nga administrasion a naggapuanna. No agpangato pay ti gradona, ken ti kaadda ti dakkel a makinaria ti administrasiona, adda pangatiwna kadagiti nalatlatak ngem isuna a kabalubalna.

Apay a dida ibutos?: Maysa a dagensenna iti kaaddana iti partido ti situtugaw a Presidente a kaaduanna kadagiti umili iti saanen a mangay-ayat iti daytoy. Ti pangibutosda ken ni Teodoro, kasla ipakpakitana metten a panuynoyanda dagiti naalas nga aramid ti Presidente. Iti naudi a surbey ti Pulse Asia, uppat iti lima a Filipino ti nagkuna a dida ibutos ti asino man a yendorso ti Presidente. Amangan no maipada laeng daytoy ken ni Senador John MacCain iti Estados Unidos a nagbalin a dagensen iti kandidaturana ti kinababa met ti popularidad ni George Bush nga amona.

Ti Bisena: Nalatak nga artista, aktor ken nalaing nga host iti telebision ni Edu Manzano. Ken di met nga awan ti padasna iti gobierno, ta nagbalin daytoy a bise mayor iti Makati City, presidente ti Vice Mayor’s League of the Philippines, ken chairman ti Optical Media Board. Ngem no agbasartayo iti napalabas nga eleksion, saan a garantia iti kinaartista wenno kinalatak ti kandidato iti panangabakna. Makatulong laeng ni Edu a mangparegta ken mangparimat ti tiket ti administrasion.

Ti Partidona: Uray pay agdinamag ti panagakar dagiti dati a taga-Lakas-Kampi-CMD iti LP wenno NP, sitatalinaed a nabileg latta ti nabatbati a bilang dagiti lokal a lider a mangkankanunong iti adminsitrasion. Malaksid pay nga iggemda iti kadakkelan a makinaria iti politika, ken ti napateg a panagkari manen dagiti lider ti Cebu a panangsolido ti sibubukel a probinsia para kenkuana, kas iti inaramidda ken ni GMA idi 2004.

4. JOSEPH “Erap” ESTRADA, Pwersa ng Masang Pilipino –United Oposision

Apay nga Ibutosda?: Nalatak daytoy nga artista ken adun ti padasna a kas lider. Ibagianna ti masa nga agtultuloy a mangid-idolo kenkuana agingga ita. Kadagiti kandidato nga aggapu iti Oposision, ni Erap ti kasayaatan a pangkontra ken ni GMA.

Apay a dida ibutos?: Adu ti rason no apay a di mabalin nga agpresidente manen. Umuna ti legalidad. Iparparit ti Konstitusion ti releeksion dagiti nagbalinen a presidente, ken adda pay met kuestion mainaig iti presidential pardon a naipaay kenkuana no sakup daytoy ti pannakaisubli kenkuana ti karbenganna nga agkandidato manen. Maikadua, ti moralidad. Kasano nga ilawlawagna ti plataporma a panagbalbaliw no iti naminsan a panagtakemna, inabusona ti posisionna babaen ti pannakiramanna iti ilegal a sugal. Nasentensiaan daytoy iti Sandiganbayan iti kaso a plunder. Maysa laeng a panagibales iti politika ti kangrunaan a panggepna nga agsubli iti posision.

Ti Bisena: Napintas ti gapuanan ni Jejomar Binay iti Makati a kas mayor iti napaut a panawen. Nalaka a mayasidegna ti bagbagina iti masa wenno dagiti ordinario nga umili gapu iti langana. Mayannatup laeng daytoy ti kayat ni Erap a tema ti partidona. Ngem iti Makati laeng a nalatak ni Binay, awan ti ania a makaam-ammo kenkuana iti adu a paset ti Mindanao ken Visayas. Awan ngarud ti maitulongna iti agngangabit pay laeng a kandidatura ni Erap.

Ti Partidona: Bassit laeng a partido ti PMP-UNO. Mabilbilang ti lokal a lider, no adda man, a kameng ti partido. Ken uray pay ti PDP-Laban ni Binay, arigna a maysa a partido a naisurat laengen iti papel. Nakapsut ti makinariada no maidilig kadagiti tallo a dadakkel a partido iti agdama.

5. RICHARD "Dick" GORDON, Bagumbayan

Apay nga Ibutosda?: Nasiglat a mayor a kas makita iti inaramidna iti Olongapo, nga agingga kadagitoy sitatalinaed a naprogreso ken world-class nga economic zone. Nalaing nga agsao ken nadalus met ti rekordna, a kas senador ken chairman ti Philippine National Red Cross.

Apay a dida ibutos?: Saan a nalawag no kameng daytoy ti oposision wenno administrasion, a napateg koma a sungbatanna tapno maamuan a dagus dagiti umili no ania ti direksion ti ibagbagana a panagbalbaliw.

Ti Bisena: Kapadana ni Bayani Fernando a dati a nagaget ken epektibo a mayor. Dakkel ti panagprogreso ken pannakadalus ti ladawan ti Marikna idi agtakem daytoy a mayor ti siudad. Idi agbalin a chairman iti MMDA, adu met ti nagapuananna tapno madalusan dagiti kalsada ken karayan kadagiti siudad, ngem rason met daytoy iti pananggura dagiti drayber, agtagtagilako ken iskuater a naapektaran kadagiti programana. Saan met a nalatak daytoy iti adu a paset ti pagilian.

Ti Partidona: Kaipaspasngay laeng a partido ti Bagumbayan, awan ti maikarkarina a makinaria ken lokal a lider tapno makaisayangkat iti napasnek a kampania para iti nasional nga eleksion.

6. EDDIE VILLANUEVA, Bangon Pilipinas

Apay nga Ibutosda?: Ibagianna ti baro a politika nga agsadag iti nadiosan a panagserbi. Kasapulan daytoy a galad tapno sibubukel a mabaliwan ti agdama a narugit a sistema ti politika ti pagilian.

Apay a dida ibutos?: Gapu met laeng iti kababalinna a kas tao ti Dios ti rason tapno liklikan ti tao a mabutosan daytoy. No panagserbi met laeng iti ili ti panggepna, maaramidna met dayta babaen ti panagtultuloyna a mangadal kadagiti kameng ti Jesus Is Lord nga idauluanna. Idi 2004, basbassit ti naalana a butos ngem ti ipaspasawna idi a nasurok a dua a milion a kameng ti JIL.

Ti Bisena: Naabak met iti eleksion idi 2004 ni Perfecto Yasay idi agkandidato daytoy a senador. Kasano a mangabak iti nangatngato a posision nga ad-adayo a nalatlatak ngem isu dagiti makabalubalna? Awan la’t maitulongna tapno manayonan ti butos ni Villanueva.

Ti Partidona: Awan ti nabileg a makinaria ti Bangon Pilipinas. Dagiti laeng kameng ti JIL ti kaaduanna a mapatudonna iti kampania.

7. ANA CONSUELO“Jamby” MADRIGAL, Independiente

Apay nga Ibutosda?: Isu laeng ti babai kadagiti kandidato. Ni Jamby man dayta wenno ni Judy Ann Santos, awan met dakesna no kabaelan daytoy a risuten ti parikut ti pagilian.

Apay a dida ibutos?: Imposible ti kayatna a maaramid: ti agtaray nga awan ti partidona. Inusar ni Chiz Escudero iti utekna idi ibagana nga imposible a mangabak no isu laeng ti agkuti tapno agkampania, kalpasan nga immibbet daytoy iti NPC a mangkanunong koma iti kandidaturana. Ken maysa, ania koma ti ipagpannakkel ni Madrigal nga inaramidna iti innem a tawenna iti Senado, no di laeng ti ay-ayatna a sumakay iti ania la ditan nga isyu a kaaduanna, awan met ti nabagas nga ibagbagana. Ni Jamby ti ibagbagada a babai a bersion ni Eddie Gil.

8. JC DE LOS REYES, Ang Kapatiran

Apay nga Ibutosda?: Baro a rupa ti politika. Nasayaat nga alternatibo ti tradisional a politika.

Apay a dida ibutos?: Awan ti ammotayo kenkuana, no di laeng maysa a konsehal ti Olongapo ken kaanakan ni Gordon a a makalabanna iti puesto.

Ti Bisena: Awan ti makaam-ammo iti bisena ni Dominador Chipeco, no di laeng ti pamiliar nga apeliedona.

Ti Partidona: Rimmaman ti Ang Kapatiran Party iti eleksion iti para senador idi 2007. Ngem kas ninamnama, awan ti nakapuesto kadagiti kandidatona. Awan met ti napasamak tapno makuna nga immadu wenno ad-adda a naglatak ti partido tapno makuna a nakasaganan daytoy para iti dakdakkel nga eleksion.

MABALIN nga adu pay ti mapasamak tapno agbaliw dagitoy a persepsion agingga iti eleksion. Irugrugitayo ngaruden nga adalen a nasayaat ti kalidad dagiti kandidato nga ibutostayo, uray pay dagitoy laengen a nagan ti mabalin a pagpiliantayo. No rinuker ngamin ‘tay mapilitayo, awanen ti sabali a mapabasol no di met laeng datayo nga umili.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 28, 2009.)

ANIA ITAN TI PUDNO ITI MARTIAL LAW?

2009-12-19T14:43:00.000-08:00

NO mangngegtayo ti Martial Law, malagiptayo ti gobierno ni Presidente Ferdinand Marcos. Daytoy ti panagturay ti landok nga ima, ti panagari dagiti militar ken polis. Panawen ti pannakabusal ti ngiwat ti prensa, ti pannakaipakni dagiti tumubngar, ken panangkontrol dagiti nabileg ken pasurotda iti ekonomia ken kinabaknang ti pagilian.

Ita, kalpasan ti nasurok a tallo a dekada, naibulos manen ti naisangsangayan a bileg ti presidente. Idi Disiembre 4, indeklara ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo ti Martial Law iti Maguindanao babaen ti Proclamation 1959. Ngem maigidiat daytoy iti Proclamation 1081 ni Marcos a nangsakup Iti sibubukel a pagilian, ta maysa laeng a probinsia ti sakup ti deklarasion ni Arroyo.

Ken adu pay ti paggidiatanda. Ta dayta ngarud ti napanunot dagiti nagpanday iti agdama a Konstitusyon (naratipikaran idi 1987), a no mabalin, saanen a maaramat daytoy a bileg ti Ehekutibo tapno di maulit pay ti panagabuso ti turay kas iti nasaparantayo iti nalidem a paset ti pakasaritaantayo. Ngem no kasapulan, kas sagudayen ti linteg, ultimo remedio laeng ti Martial Law, wenno maibulos laengen koma no awanan ti sabali pay a wagas tapno madepensaan ti bagbagitayo.

Idi indeklara ni Marcos ti Martial Law idi Setiembre 21, 1972, nagsadag daytoy iti probision ti 1935 Konstitution a maipatpatungpal iti dayta a panawen. Babaen ti Seksion 10 (b), Artikulo VII, adda karbengan ti Presidente a mangideklara iti Martial Law no bilang ta adda panangsakup, insureksion wenno rebelion, wenno ti mabalin a panagpeggad (“imminent danger”) tapno mayalikaka ti karadkad ti publiko.

Uray awan ngarud ti aktual a rebelion wenno insureksion, no la ketdi addan pamalpalatpatan ti gobierno a panagpeggad ti Republika, mabalinen nga ideklara ti Martial Law. Idi ibaga ni Marcos nga agkaykaysan a mangrippuog ti gobierno dagiti rebelde a Muslim a mangisinsina iti Mindanao, dagiti naarmasan a Komunista karamanen dagiti pasurotda kadagiti pagadalan ken sentro ti siudad, ken sumagmamano a sektor a mangkankanunong iti pannakariribuk ti gimongtayo, imbatadnan dagiti rason tapno aramatenna ti sibubukel nga armada ti gobierno nga iturayanna a kas commander-in-chief tapno agtalinaed ti talna iti pagilian.

Winaswasna ti habeas corpus, wenno ti karbengan ti asino man a maaresto a maidatag ti korte tapno masaluadan ti karbenganna. Sinuspendena ti bileg ti Konstitusion babaen ti nasao a proklamasion. Kamaudiananna, imbilinna a dagus ti pannakasurat ti baro a Konstitusion tapno mapatalgedan ti napabaro ken naparegta a bilegna.

“IMMINENT DANGER”

Ngem no agbataytayo iti 1987 Konstitution, naikkat dagiti balikas nga “imminent danger” iti probision mainaig iti Martial Law. Kayatna a sawen, rumbeng nga aktual wenno pudpudno nga adda panangsakup ti pagilian, rebelion wenno insureksion tapno mapilitan ti Presidente a mangideklara iti Martial Law. Ken adu pay a kondision a nailanad iti probision (Seksion 18, Artikulo VII) tapno mabantayan ti panagabuso ti agturay a mangideklara ti Martial Law.

Segun dagiti abogado a nagpetision iti Korte Suprema tapno maisardeng ti Martial Law iti Maguindanao, ti kangrunaan a nagbatayan ti proklamasion a masaker iti probinsia ket maysa a kaso a rumbeng a dagiti laeng polis ti mangrisut. Tangay nangideklara metten ti Presidente iti State of Emergency iti probinsia sumagmamano nga aldaw kalpasan a namasaker ditoy ti 57 a tao idi Nobiembre 23, makaanayen a pagsadagan daytoy dagiti opisial tapno maipakatda dagiti addang a mangrisut iti nakaam-ames a krimen.

No agbataytayo ngamin iti probision ti agdama a Konstitusion, adda karbengan ti Presidente a mangideklara iti State of Emergency ken ti kasilpo daytoy a panagpatulongna iti sibubukel nga armada ti pagilian, no mapasamak ti nakaro a kinadangkok (“lawless violence”) iti pagilian wenno paset daytoy. Malimitaran laeng ti pagbatayan ti Martial Law iti aktual a panangsakup, rebelion ken insureksion.

Segun ken ni Justice Secretary Agnes Devanadera, adda kano dagiti grupo nga agpangpanggep a mangsaranget iti puersa ti gobierno a naibaon iti probinsia tapno mapaulimek ti lugar. Irugrugi kano dagitoy a grupo, partikular dagiti mangsupsuporta ken ti sumurok-kumurang a 2,500 a kameng ti private army dagiti Ampatuan, ti nangurnongen kadagiti puersada para iti maysa a dakkel a panagatake kontra iti AFP. Maysa laeng ngarud daytoy a panangako ti gobierno nga awan pay laeng ti aktual a rebelion. Plano pay laeng dagiti kriminal (saan a rebelde). Pattapatta laeng wenno posible a mapasamak.

Dita a naperdi ti rason ti gobierno. No subliantayo ti probision ti Konstitusion, awanen dagiti balikas nga “imminent danger” a pagbatayan iti deklarasion ti Martial Law.

“FACTUAL BASIS”

Iti Martial Law ni Marcos, nabatad dagiti inlanadna a rason wenno “factual basis” para iti proklamasionna. Uray pagbutbutngan pay laeng a mapasamak dagiti inlanadna a panangriribuk iti pagilian, adda karbenganna a mangibulos iti bileg ti sibubukel nga armada. Maipalagip nga idi mataming iti Korte Suprema ti petision tapno makontra ti proklamasion ni Marcos, inkeddeng dagiti mahistrado a ti laeng Ehekutibo, babaen ti bileg ken ramit daytoy iti panagespia wenno intelehensia, ti makaammo kadagiti umno a pasamak mainaig iti seguridad ti pagilian. Adda laeng ngarud kadagiti opisial ti karbengan a mangrisut ti parikut.

Ngem ania koma ti “factual basis” ni Presidente Arroyo iti bukodna a proklamasion? Nakaro a kinadangkok ti nabatad a rason, a saan met nga aktual a rebelion. Sakbay a naideklara ti Martial Law, natengngelen ti Department of Interior and Local Government (DILG) ti sibubukel a lokal a gobierno ti Maguindanao ken ti Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM) a pagkamengan daytoy. Nakapupoken iti Manila ni Datu Unsay Mayor Andal Ampatuan Jr., kangrunaan a suspek iti masaker. Umaboten iti 4,000 dagiti soldado ken polis, karamanen dagiti tangke ken eroplano ti armada, a naibaon sadiay tapno matengngel ti posible a panagbibinnales dagiti apektado a pamilia. Nasuspende metten ti kaaduanna nga opisial iti PNP iti probinsia tapno maliklikan ti komplikasion iti imbestigasion. Ken kalpasan ti apagbiit nga operasion iti lugar, agsasaruno ti pannakaduktalda kadagiti adu ken agduduma a nangngato ti kalibrena nga armas. Naalada dagitoy kadagiti pagtaengan dagiti Ampatuan. Sabali pay dagiti nakalida nga armas ken bala (namarkaan ti DND ken AFP ti kahon dagitoy) iti sumagmamano a paset ti probinsia, a patienda a naaramat ti kaaduanna kadagitoy nga armas iti nisayangkat a masaker.

Adda kadi pay ngarud mababaelan ti ania man a grupo, kas iti private army ni Ampatuan, no awan metten dagiti armasda wenno reserbada nga armas ken bala, ta naapput metten dagitoy ti militar? Kasano a makapaggarawda no naiwarasen ti sibubukel a puersa ti gobierno iti probinsia?

Ken maysa, uray pudpudno a saan a pasakup dagitoy a grupo, wenno makiinnibusda iti pannakilabanda kontra iti puersa ti gobierno no pudno man ti karkarna a kinaturedda, saan a katukad daytoy ti makunkuna a panagalsa dagiti umili tapno marippuog ti sentro ti gobierno, a maysa koma nga elemento ti rebelion.

Inrason pay ti Malakanyang ti saanen a panagtulid ti hustisia gapu ta agbutengen dagiti korte iti probinsia a mangakem kadagiti pagrebbenganda gapu iti madama a riribuk. Ngem kinontra daytoy ti Korte Suprema ta iti laksid ti napasamak, kunana a silulukat latta dagiti korte iti probinsia.

“ALL-OUT WAR”

Idi 2001, babaen ti administrasion ni Presidente Erap Estrada, naibilin ti “all-out war” kontra kadagiti rebelde a Muslim. Resulta daytoy ti nakaro a pananggulo ti Abu Sayyaf iti kinatalinaay ken seguridad ti Mindanao, ken ti panagsukir ti MILF ken MNLF iti bilin ti gobiernotayo nga ibabada dagiti armasda ken tumulongda iti parikut ti Abu Sayyaf. Nakarkaro ti giera nga intuyang ni Erap ngem ti napasamak iti Maguindanao ta dakdakkel ti sakupen ken epekto ti riribuk a parparnuayen dagiti rebelde a Muslim. Ngem saan a nangideklara ni Erap iti Martial Law.

Ken uray iti agdama nga administrasion ni Arroyo, mapaspasamak met ti dadakkel a panangriribuk dagiti rebelde a Muslim. Adda met dagiti masaker a napaspasamak. No kayatna met laeng ngarud a risuten ti parikut, mas nga adda ketdi rason ti Presidente a mangideklara iti Martial Law iti sumagmamano a paset ti Mindanao ta aktual a rebelion wenno insureksion ti ipatpaturay dagiti kameng ti MILF ken MNLF, nga ad-adayo nabilbilegda ngem dagiti Ampatuan iti Maguindanao.

Saan a kinasapulan ni Marcos ti pammalubos ti Kongreso idi ideklarana ti Martial Law ta awan iti kasta a naisurat iti 1935 Konstitusion. Inkandadona ketdi ti Kongreso tapno maliklikan ti ania man a panangkontra ti Lehislatibo iti addangna. Maipalagip nga idi maipakat ti kaunaan a Martial Law iti pagilian idi 1944, babaen ti Proclamation 29 ni Jose P. Laurel, panawen idi ti panangsakup dagiti Hapon iti pagilian ket kasapulan daytoy tapno maisardeng met ti insureksion kontra iti sinsinan a gobierno ni Laurel.

Ngem sabali ti kaso ni Presidente Arroyo ta sibibiag ti Kongreso ken adda bileg daytoy a mangibabawi ti Martial Law nga indeklarana. Saan a kas iti 1935 ken 1973 a Konstitusion, a saggaysa laeng a parapo ti nailatang para iti probision iti Martial Law ta iti 1987 Konstitusion, adda innem a parapo. Maysa ditoy ti panagbutos dagiti amin a kameng ti Kongreso (joint voting ti Kamara ken Senado) no ibabawida wenno saan ti deklarasion ti Martial Law, no di man ipapautda pay daytoy, no iti panagkita ti mayoria ket kiddawen iti agdama a kasasaad ti pagilian wenno probinsia.

Nagpaut iti arigna maysa dekada (manipud 1972 agingga iti 1981) ti Martial Law ni Marcos. Manamnama a 60 laeng met nga aldaw ti Martial Law ni Presidente Arroyo iti Maguindanao, kas sagudayen ti Konstitusion. Malaksid no kayat ti Kongreso nga ipapaut pay ngem iti naituding nga aldaw. Madama a matamtaming babaen ti joint session ti Kongreso ti Proclamation 1959, ket adda kadakuadan no ibasurada ti proklamasion ti Presidente wenno patalgedan ken pagpautenda pay daytoy ngem iti 60 nga aldaw.

Limitado ngarud ti garaw ni Presidente Arroyo. Awan ti bilegna a mangsuspende ti Konstitusion, mangirikep ti Kongreso, wenno mangisardeng ti panagtulid ti hustisia iti sadino man a paset ti pagilian. Saan a kas idi panawen ni Marcos nga iti laeng agpidut ti kalaban ti gobierno ti inaramid dagiti Metrocom sada ibalud, no di man iwalang dagitoy iti rangrangat, adda dagiti pagalagadan nga inlatang ti agdama a Konstitusion ken dadduma pay a paglintegan tapno agtultuloy a mapaturay ken masalakniban ti karbengan ti asino man nga umili a mapabasol iti rebelion, insureksion ken kapadana nga aramid a mangipaay ti dakkel a riribuk iti gimong

“OVERREACTION”

Ti ababa a pannao, nasurat dagiti probision ti Konstitusion tapno saanen a mariing pay ti Martial Law, malaksid iti karkarna a pasamak, kas iti panangsakup ken nasaknap a rebelion wenno rebolusion, a makasapul iti bileg ti sibubukel nga aramada ti gobierno. Ngem ti dakkel a saludsod ditoy: Apay a kinasapulan ti Presidente nga aramaten daytoy no adda met dagiti mabalin pay a remedio. Inutil kadi ti AFP a mangipakat iti pagrebbenganna no awan ti Martial Law? Maysa ketdi nga “overreaction” wenno panagsobsobra ngem ti rumbeng a solusion ti panangiladawan ni dati a Presidente Fidel Ramos iti Proclamation 1959.

Nalaka laeng a mapugtuan no ania ti adda iti panunot wenno pudpudno a motibo ti Malakanyang iti naudi nga addangna. No maminsan ngamin, a kas masansan a mapaspasamak no amirisentayo dagiti addang ti Presidente, adda mabukeltayo a posible a senario, pudno man wenno saan, ngem nasayaaten a mangriing kadatayo a manganag iti dakdakkel nga isyu iti Martial Law.

Umuna, mabalin nga adda ilemlemmeng a sekreto ti administrasion ni Arroyo a dagiti laeng Ampatuan a nagturay manipud pay idi 2001 ti makaammo. Kangrunaan ditoy dagiti kaso ti panagsuitik iti eleksion idi 2004 ken 2007. Adda kano dagiti ebidensia a dagiti laeng militar ti makabael a mangipakni sakbay a maduktalan ti media.

Maikadua, adda kano met ilemlemmeng dagiti militar, kangrunaanna dagiti nangngato nga opisial nga adda pakainaiganna iti pannakayismagel dagiti armas ken bala manipud iti armory ti gobierno tapno maibunong kadagiti kankanunonganda a warlord iti adu a paset ti Mindanao. Ngem sakbay nga agtulid iti imbestigasion, nadalusen dagiti dalan a mangiturong kadagiti rumbeng a mababalaw.

Maikatlo, maysa a pangpadasan a kaso, wenno test case, ti Proclamation 1959 tapno makita ti Malakanyang ti posibilidad a maipakat met ti Martial Law iti sibubukel a pagilian. Babaen ti Maguindanao, masiripda ti epekto ti pannakapabileg manen ti militar, wenno pagpatinggaan dayta a bileg nga agbatay iti agdama a paglintegan. No ania man ita ti panangkontra ti adu a sektor iti agdama a Martial Law, no malusotan daytoy ti gobierno, ad-addan a nalaklaka no kua nga ipakatda ti sumaruno ta masullatandanton ti ania man nga abut iti legal a pannakaipakatna.

Ken maikapat, a kasilpo ti maikatlo a rason, panagsagana ti Malakanyang daytoy no bilang ta adda “failure of election,” kas pagarigan maperdi ti dagiti kompiuter para iti automated election, wenno mapaturay manen ti pinnatay kadagiti agkakalaban iti politika, madadaanen ti Martial Law a maibulos. Maysa laeng ngarud manen daytoy kadagiti adu a plano ni Presidente Arroyo gapu iti kinadesperadona a kumpet iti turay.Ala, pattapatta laeng kunatayo, ngem awan met naisurat a linteg a mangiparit kadatayo tapno agamak, agsagana ken agridam. Narigaten no pagam-ammuan ta agsublitayo manen iti 1972.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 21, 2009.)

AGBALINTON NGA SPEAKER NI GLORIA MACAPAGAL ARROYO?

2009-12-12T16:22:00.000-08:00

APAY ketdin a saan?

Kas itay kunadan, adu ti mabalin a mapasamak no kastoy a lumidlidemen ti kasasaad ti politika iti pagilian. Ket no maminsan, ad-adda a mapasamak dagiti mapagbutbutngan, wenno uray dagiti pugpugtuantayo laeng.

Saan met nga iparit ti Konstitusion ken ania pay a paglintegan iti eleksion ti panagkandidato ni Presidente Arroyo a kas diputado iti Maikadua a Distrito ti Pampanga, kalpasan ti terminona iti Malakanyang.

No ania man ti pudno a panggepna iti karkarna nga addangna, dayta ngarud ti pagtaudan ti nabara a debate. Ngem ketdi, saanen a nakakaskasdaaw ti yiingar ken panagamak dagiti adu a kritiko ti Presidente. Ta adda kadin nasayaat a makitada iti administrasion kalpasan ti mapagduaduaan a balligina iti eleksion idi 2004, ken dagiti dadduma pay nga addangna tapno kumpet iti puestona? Kadakuada, ti panagpaso ti termino ti Presidente, wenno ti yiibbetna a dagus iti puesto, ti kasayaatan koma a maipaayna iti publiko. Ngem no yatiddogna pay ti bilegna iti ania man a wagas, saanen a makatulong dayta iti pagilian.

Iti agwalo a tawenen a panagturay ni Arroyo iti Malakanyang, natibnokan daytoy kadagiti naalas nga addang tapno mabaliwan ti Konstitusiontayo, ngem padapada nga awan ti nagturongan dagitoy. Umuna, ti people’s initiative idi 2006 nga intuyang ti Sigaw ng Bayan a buklen dagiti kaaliadona a lokal a lider ngem imbasura ti Korte Suprema ti petisionda; ken maikadua, ti constituent assembly a naggagatelan nga inrubuat dagiti kapartidona iti Kamara ngem di met kinayat ti Senano ti makikooperar kadakuada.

Ken iti dayta a kapaut iti takem ni Arroyo, adun a daras a pinabpabus-oyanna amin a kayat dagiti diputado, kaaliadona man wenno saan (karamanen dagiti lokal nga opisial kas kadagiti Ampatuan iti Maguindanao) iti kasta saan nga agkuti dagitoy kadagiti agsasaruno nga impeachment complaint kontra.

SPEAKER NGA UMUNA SA PRIME MINISTER?

Agparparang ngarud a Plan B ti Presidente ti panagbalinna a diputado, tapno iti kasta maipatugaw daytoy nga Speaker. Ket no bilang ta agballiginto a mangiduron iti charter change iti Kamara (ken no bilang pay ta matuloy nga agbalin a Parliamentario ti gobiernotayo), isunto met laeng ti agbalin a Prime Minister, ken nabilbilegto ngem iti Presidente (a maysa laeng a “ceremonial leader” iti kastoy a klase ti gobierno).

Ken di met narigat a magun-od ni President Arroyo dagiti kayatna. Gapu iti iggemna a bileg a kas presidente ti pagilian, ken ti kinalatakna metten iti bukodna a probinsia, kasla umanges laeng iti angin ti kinalaka ti panangabakna. Tallo ti makasangona iti puesto, ngem padapada a di met nalatak ken agdadamo laeng dagitoy iti politika.

Iti agdama a komposision ti Kongreso, kabaelan dagiti kaaliadona ti mangipatugaw iti kayatda nga Speaker. Ket no agtultuloy dayta a balligi dagiti kapartidona iti Lakas-Kampi-CMD ken kaaliadona a partido inton 2010, saanen a mapagduaduaan ti panangipatugawda kenkuana nga Speaker ti Kamara. Ta kas man nakasigsigurado metten daytoy a mangabak ni Gilbert Teodoro a kandidato ti administrasion a katulongananto kadagiti addangna iti politika. Sabagay, no agsolido manen ti Maguindanao ken Cebu para iti partido, wenno mapasamak dagiti dati nga aramid ti administrasion kadagiti napalabas nga eleksion, mabalin a pumudno dayta a sumar ni Arroyo.

Saan ngarud a ti legalidad iti panagkandidato ni Presidente Arroyo a kas diputado iti isyu ditoy, no di ket ti isyu iti moralidad. Maiparbeng kadi nga agkandidato iti nababbaba a puesto iti gobierno ti situtugaw a presidente?

No ni dati a Presidente Fidel V. Ramos ti masurot, kaykayatna nga aglusulos nga umuna ti Presidente iti puestona. Gapu kano iti kaadda ni Arroyo iti posision, mangipaay laeng daytoy iti dakkel a bentahe kontra kadagiti kalabanna. Awan la’t makita ni Ramos a kinapatas iti laban no ti maysa a Commander in Chief iti Armed Forces, kangatuan iti Ehekutibo, nga addaan iti bileg a mangdutok ken mangikkat kadagiti opisial, addaan iti kontrol iti magastos ti gobierno, ket sumango kadagiti babassit a kandidato. .

INSULTO ITI OPISINA TI PRESIDENTE

Segun pay ken ni Ramos, kasla bassit laeng ti panagkita ni Arroyo iti kababalin ken pateg ti Opisina ti Presidente gapu iti panangtutopna iti nababbaba a posision. Pananginsulto ketdi iti sagrado nga opisina, dayta met ti kayat nga inayon ni dati a Presidente Joseph “Erap” Estrada. Segun kenkuana, di rumbeng nga agpababa iti posision ti asino man a nagbalinen a presidente. Gapu ngarud iti daytoy, intuloy ni Erap iti panagtarayna manen a kas presidente, saan ket a bise wenno senador a kas isingsingasing dagiti kaaliadona, uray pay kuestionarenda ti legalidad ti panagkandidatona, umuna gapu iti probision iti Konstitusion a mangiparparit iti reeleksion kadagiti nagbalin a presidente, ken iti bileg ken sakup ti presidential pardon a naipaay kenkuana kalpasan a masentensiaan ken mabalud gapu iti kaso a plunder.

Di kinayat ni Erap nga agbalin laengen a mamagbaga wenno “kingmaker” iti bukodna a partido, a kas iti inaramid ni FVR. Kalpasan ngamin ti termino ni Ramos, saanen a nagsubili daytoy iti ania man a posision, pabutosan man wenno madutokan. Nagbalin laengen a mamagbaga ni FVR iti Lakas-NUCD, ti partido a binuangayna idi 1991, ken nagbalin a kangrunaan a partido ti situtugaw a presidente idi tumaray daytoy a bise idi 1998 ken presidente idi 2004. Gapu iti pannakiraman ni FVR iti partido, dakkel latta met ti akemna kadagiti panaggaraw ti politika iti pagilian, kangrunaan ditoy ti EDSA Dos a nakakugtaran ni Erap idi 2001, ken ti panangsalbarna ken ni GMA a maikkat iti puestona babaen ti sabali koma manen a People Power idi 2006. Iti agdama, nagsinan ti dalan da GMA ken FVR kalpasan a naikkat ni Jose de Venecia, kangrunaan a kaaliadona iti politika, a kas Speaker itay napan a tawen.

Ken kas ken ni Ramos, saanen a pinanggep pay ni dati a Presidente Cory Aquino ti agsubli iti turay. Ngem saan a kas ken ni Ramos a bimiang daytoy iti ania man nga addang ti partido a nangkanunong kenkuana iti kaaddana iti Malakanyang. Rummuar laeng daytoy iti publiko no mariknana nga maipangpangta ti demokrasiatayo ken ti kinatakneng ti Opisina ti Presidente. Maysa ni Cory kadagiti kangrunaan a personalidad ti EDSA Dos ken ti panagkiddaw met ti adu a sektor iti panaglusulos ni GMA gapu iti alegasion iti kurapsion ken panagsuitik iti eleksion.

TI NAGBANAGAN DAGITI DATI A PRESIDENTE

No subliantayo ngarud ti pakasaritaantayo, agduduma ti nagbanagan dagiti nagbalin a presidente ti pagilian kalpasan ti terminoda, malaksid kada Manuel L. Quezon, Manuel Roxas ken Ramon Magsaysay a natay bayat ti panagtakemda. Ngem awan kadakuada ti nagsubli iti turay a kas diputado wenno ania man a lokal ken nababbaba a posision.

Agpapada da Emilio Aguinaldo, Jose P. Laure, ken Sergio Osmeña a saan a nabutosan a presidente, ngem padapada a napaay dagitoy iti panagpanggepda a pabutosan a presidente kalpasan dagiti bukodda a termino.

Nagbalin a presidente ni Aguinaldo gapu iti panangidaulona iti gobierno a rebolusionario kadagiti maudi a tawen dagiti Kastila ken iti panangrugi ti panangsakup dagiti Amerikano iti pagilian. Nagulimek daytoy idi masakupen ti Amerika ti Filipinas. Ngem idi marugian ti gobierno a Commonwealth, nagkandidato daytoy a presidente, ngem inluges laeng daytoy ti naub-ubing ken nalatlatak a lider politikal, ni Manuel L. Quezon.

Nagbalin a presidente ni Osmeña kalpasan ti ipupusay ni Quezon gapu iti sarut idi 1944. Ngem idi agkandidato daytoy a presidente para iti umuna a Republika ti Filipinas, inabak daytoy ni Manuel Roxas. Kalpasanna, nagretiro laengen daytoy iti Cebu. Intuloy ketdi dagiti kaputotanna ti ania man a bileg iti politika a nairubuatna iti probinsia ken iti pagilian.

Nagbalin met a presidente ni Laurel idi sakupen dagiti Hapon ti pagilian. Ngem idi nagkandidato daytoy a presidente idi 1949, inatiw daytoy ni Elpidio Quirino a nangsublat iti turay kalpasan ti ipupusay ni Roxas. Ngem ti pakaigidiatanna kada Osmeña ken Aguinaldo, nabutosan a senador ni Laurel idi 1951. Ngem kalpasan iti terminona iti Senado, nagretiron daytoy iti politika.

Kasta met a nagretiro iti politika da Quirino, Carlos P. Garcia ken Diosdado Macapagal a padapada a saanen a nagsubli iti turay kalpasan a naabakda iti panggepda a panagpailayon iti maikadua a termino.

Nagretiro ni Quirino iti pagtaenganda iti Quezon City, ken dua laeng a tawen kalpasan ti pannakaabakna, natay daytoy iti atake iti puso. Idi maabak ni Garcia iti eleksion idi 1959, nagretiro met daytoy iti pagtaenganna iti Bohol, ngem idi maluktan ti eleksion para iti Constitutional Convention nga intuyang ni Presidente Ferdinand Marcos idi 1971, nangabak ni Garcia a delegado iti probinsiada. Nadutokan daytoy a Presidente ti Convention, ngem awan pay makatawen idi matay iti atake iti puso. Ni Macapagal ti nangsukat kenkuana iti posision.

Saan met a nakasubli iti ania a posision ni Marcos iti pagilian kalpasan a mapatakias iti umuna a People Power idi 1986. Natay iti sakit a lupus iti Hawaii a nakaipaknianna.

LEGAL, NGEM MORAL KADI?

Ngem ania koma ti pagrikutanyo? Dayta ti kasla kayat nga ipaawat dagiti opisial ti Malakanyang kadagiti kritiko ti Presidente. Segun ken ni Atty. Romeo Makalintal, abogado ti Presidente, awan ti linteg a mangibagbaga a maiparit ti agbalin a diputado ti maysa a dati a presidente. Segun met ken ni Executive Secretary Eduardo Ermita, saan a gapu ta naisabsabali ti addang ti Presidente ngem dagiti immun-una kenkuana, pagrasonanda daytoyen tapno babalawenda ti Presidente, nga arigna diktaranda iti kayatna nga aramiden.

Ngem dakdakkel nga isyu ti moralidad, segun dagiti kritiko ti Presidente. Kas kuna ni Bayan Muna Rep. Teodoro Casiño, ti panangiggem manen ti Presidente iti maysa a nabileg a posision kalpasan ti terminona, ipakitana laeng ditoy ti maysa a lider a naagum iti bileg. Namansaan iti adu a kurapsion ken panagabuso iti turay, ania pay ngarud ti karbenganna a moral tapno mangiggem iti ania man a posision para iti pagimbagan ti publiko, dayta met ti kayat nga ipaawat ti Bagong Alyansang Makabayan.

Ken wen, patien pay dagiti kritiko ti gobierno a panggep nga aramatento ni Arroyo ti bileg ken prebilihiona a kas kameng ti Kamara tapno masarapana amin a mabalin a panangidarumda kenkuana mainaig iti kurapsion iti kaaddana iti Malakanyang. Nupay mabalin latta met a tiliwen ti korte no bilang ta maidarum daytoy gapu iti dadakkel a kaso kas iti plunder, makatulong kenkuana iti dakkel ti kaaddana a personal iti Kamara tapno makapagmaniobra.

Kunada man a ti kinapaut ti maysa a posision ket ababa laeng para iti maysa a nalaing ken naimbag a lider, ngem atiddog unay no dakes daytoy. Ammotayo ngaruden no apay a matubngar ti addang ti manamnama nga Speaker inton 2010.

Ken no bilang ta mangabak a Presidente ti asino man kadagiti kalabanna iti politika, maaramatna ti posisionna iti Kamara tapno masalaknibanna ti bagbagina, no di man tapno adda paggarawanna a bumales met iti baro nga administrasion.

Segun ken ni CBCP spokesperson Monsignor Pedro Quitorio III, malaksid iti isyu iti moralidad, rumbeng met a makita ditoy no mayannatup wenno kasayaatan ti addang ti Presidente para kadagiti kasapulan dagiti umili. Segun iti padi, no kayat met laeng ti Presidente ti agserbi kalpasan ti terminona, awan ti dakkel a rason daytoy tapno mangiggem manen iti sabali a puesto. Ta ditay’ maaluadan a saludsoden ditoy, no asino ti ad-adda nga agganar iti panagpababa iti posision ti Presidente, wenno no asino ti kayatna a salakniban—ti publiko kadi wenno ti bukodna a bagi ken pamilia?

Di met rumbeng nga irasonna a para iti pagimbagan ti Pampanga, ta kasla imbagana metten nga inutil wenno awan ti serbi ti anakna, ni Juan Miguel “Mikey” Arroyo, a stitutugaw ita a diputado iti maikadua a terminona, iti distritoda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 14, 2009.)

APAY A NAPASAMAK TI MASSACRE IDIAY MINDANAO?

2009-12-05T14:53:00.001-08:00

“HINDI naman ho masyadong problema sa Maguindanao!”

Dayta ti nakalalagip a balikas ni Virgilio “Hello Garci?”Garcillano iti kotrobersial a pannakipatangna iti telepono ken ni Presidente Glora Macapagal Arroyo idi Hunio 6, 2004.

Mainaig daytoy iti panangkumbinsina iti Presidente a nairemedionan dagiti election forms tapno di madlaw ti milagro nga inaramidda iti resulta iti eleksion iti Maguindanao. Nagangayana, tallo nga ili iti probinsia ti awan man laeng naawid a butos ni Fernando Poe Jr. iti laksid ti kinalatakna (malaksid pay ti kaadda ti “dagdag-bawas” iti resulta ti dadduma pay nga ili).

Kas iti eleksion idi 2007, napasamak manen iti Maguindanao ti karkarna a resulta ti eleksion. Dagiti kandidato ti administrasion ti nakaala iti umuna a 12 a puesto, ngem di mailawlawag ti Comelec no apay nga ad-adu ti bilang dagiti balota ngem ti pudno a nagbutos.

Kadagitoy nga eleksion, ni Andal Ampatuan Sr., a kapartido ti Presidente, ti gobernador ti probinsia.

Ita nagsubli manen ti Maguindanao ken ni Ampatuan iti panunottayo, saan a gapu ta panawen manen ti eleksion no di pay ket maysa a pasamak a nakarkaro pay ngem iti panagsuitik.

Isu daytoy ti “massacre” a napasamak iti probinsia idi Nobiembre 23.

“SAANDA A GARAWAN DAGITI BABBAI”

Eleksion man ngaminen. Uray adda ibagbaga ti kalabanna a tadtadenda no ituloyna ti panggepna, saan a napabutngan ni Vice Mayor Ismail “Tito” Mangudadatu ti Buluan, Maguindanao tapno kalabanenna iti kinagobernador ti Maguindanao para iti eleksion iti 2010 ti anak ti situtugaw a gobernador.

Manipud pay idi 2001, iggemen ti kaamaan dagiti Ampatuan ti sibubukel a probinsia. Idi 2007, nangabak nga awan ti kalabanna ni Gob. Ampatuan Sr. Malaksid pay a kaaduanna dagiti annak ken kakabagian daytoy ti nagbalin a mayor, konsehal iti ili, wenno bokal iti probinsia, malaksid pay kadagiti nangangato a posision iti ARMM a pagkamengan ti probinsia. Awan duaduana a didiosen ida dagiti adu nga umili, ken saan a magaraw uray dagiti agtuturay.

Napanunot ngarud ni Mangudadatu nga isun ti mangirugi iti panagbalbaliw iti lugarda para kadagiti Bangsamoro a kas kenkuana. Ngem dina malipatan ti death threat kenkuana. Iti kaaldawan ti panangidatagna iti bukodna a certificate of candidacy (CoC) iti Comelec, ni Genalyn nga asawana ti imbaonna a mangipila iti daytoy iti Shariff Aguak, kabesera ti probinsia. Kinuyog daytoy ti kabsat ni Tito a mayor iti sabali nga ili, ken sumagmamano a kakabagianda a babbai. Uray dagiti abogado a kinapatangna tapno mangasistir dagitoy, babbaida met.

Mamati ni Mangudadatu a di garawen dagiti kalabanna dagiti babbai gapu ta iti tradisionda a Muslim, saan a mabalin a dangran dagiti babai a kas met laeng dagiti ubbing wenno lallakay ken babbaket iti ania man a susik dagiti adu a pamilia wenno tribu. Dakkel ngamin ti bayadan iti asino man a mangdangran iti babai isu a no mabalin, uray iti paggugubatan dida saktan dagiti babbai.

Pinaay ti police director ti ARRM ti kiddaw ni Mangudadatu a security escort. Kasta met nga awan ti naganabna idi immasideg kadagiti military iti lugarda. Segun kadagiti opisial iti AFP, saan nga akem ti militar ti mangipaay iti security escort kadagiti politiko. Ngem impatalgedda met ketdi a natalinaay ti kalsada a pagnaanda ken awan ti rumbeng a pagbutnganda.

Ken gapu ta patienna ti bileg ti media, napanunot ni Mangudadatu nga umasideg kadagiti kameng ti media. Immuna nga inasitganna ti maysa a reporter iti DZRH tapno mangayab kadagiti padana a journalist tapno adda mangimatang iti pannakaidatag ti kandidaturana. Immabot ngarud iti 37 nga agiwararnak nga aggapu pay iti General Santos, Tacurong ken Koronadal ti naawis ti mayor a kumuyog iti convoy iti lima a lugan a napan iti kapitolio.

Ngem gayam iti dalanda iti ili ti Ampatuan, adda agur-urayen kadakuada a peggad. Mapan a 100 a katao, karamanen ti sumagmamano a kameng ti PNP ken dagiti civilian volunteer organizations (CVO) a nangawit kadagiti nabibileg nga armas ti nangbangen kadakuada iti highway.

URAY LUGAN INKALIDA

Pinaisardeng dagiti nagtagi-armas a grupo ti convoy iti igid ti highway. Tinungpa-tungpada dagiti babbai, imapakanda kadakuada dagiti iggemda nga election form, sada rinames dagiti dadduma ken pinaltogan dagitoy. Adda pay dagiti pinilidanda. Ken dida pay napnek, uray pay dagiti inosente a sibilian a nairana lumaslasat iti lugar ti pinatuduanda iti bala. Dagitoy dagiti bangkay a nasarakanda a naiwaras iti aglawlaw ti convoy.

Sabali pay dagiti bangkay a nakagalut dagiti imada a naikali iti narabaw a tanem. Agasem, pati lugan dagitoy, inramanda nga inkali babaen ti inusar dagiti grupo a backhoe a kukua ti lokal a gobierno ti Maguindanao. Adda pay dagiti naputolan iti ulo.

Iti kadagupan, 57 ti natay, karamanen ti 25 a kameng ti media, dua nga abogado, ken dagiti dadduma pay nga inosente a nairana laeng iti lugar. Malaksid ken ni Genalyn ken ni Mayor Bai Eden Mangudadatu, nairaman a natay ni Bai Farinah Mangudadatu a kabsat pay ni Ismail, ken da Atty. Cynthia Oquindo-Ayon ken Atty. Connie Bresuela, nga agpada nga abogado ti pamilia. Ni Mayor Andal Ampatuan Jr., mayor ti Datu Unsay, ti maitudtudo nga akin-utek ti pasamak. Wen, panggep daytoy ti agtaray a gobernador ti Maguindanao a kas sukat ti amana nga aggibusen ti panagtakemna ket manamnama ti panagsangoda ken Bise Mayor Ismail Mangudadatu.

Kasla nagrigat a patien a mapasamak iti kastoy a wagas ti panangpatay kadagiti kalaban iti politika. Mangrugrugi pay laeng iti eleksion, ngem adda daytoyen a pasamak a pangpanunotantayo iti dakkel no kabaelan ti agdama a gobierno a matengngel ti panagdakkel pay iti parikut.

Adayo a nadangdangkok daytoy ngem ti panangpuor ni Vincent “Bingbong” Crisologo, anak ti sitatakem idi a gobernador ken diputado, iti dua a purok iti Bantay, Ilocos Sur gapu iti politika idi dekada 70. Wenno ti pannakabomba iti Plaza Miranda iti Quiapo, Manila a nakatayan iti sumagmamano a katao ken nakasugatan dagiti kandidato ti Partido Liberal. Wenno dagiti kaso iti panagpipinnaltog kadagiti kalsada wenno plasa dagiti agkakalaban a partido iti sumagmamano a probinsia. Awan ti ubbing, wenno adu a babbai ken iti kaadu ti kameng ti media a natay, saan a kas iti naudi a pasamak iti Maguindanao.

Maikapat ti Filipinas iti listaan ti Committee to Protect Journalists a nakabase iti New York, kadagiti pagilian a karirisguan a pagbasakan dagiti agiwarwarnak. Ngem kalpasan ti Nobiembre 23, inatiwtayon ti Somalia, Iraq ken Pakistan a nakatayan metten ti adu a kameng iti media. Ngem adda gubat wenno dadakkel a susik iti politika ken ideolohia kadagitoy a pagilian, idinto a ti Filipinas a demokratiko a pagilian, maysa laeng a susik iti lokal nga eleksion ti makaigapu ti pannakaipatli ti adu a kameng ti media.

Ken napasamak daytoy iti panawen nga irugitayon iti automation, wenno moderno a wagas iti panagbutos iti pagilian, ken ti kaadda dagiti social networking iti Internet a makatulong pay iti panagpili dagiti botante iti ibutosda

.

ADDA KAYATDA NGA IBAGA?

Saan laeng ngarud a sinsinan a panangtambang daytoy tapno mangipakni iti maysa a kalaban ti politika. Gapu iti naisangsangayan a pannakaipakatna, adda ibagbagana daytoy para iti pagilian. Tallo ti mabalin a maadawtayo ditoy.

Umuna, awan latta ti pagbaliwan ti sistema ti politika ti pagilian gapu iti kaadda latta dagiti warlord wenno private army a pampanuynoyan dagiti agtuturay, saan laeng iti Maguindanao, no di pay kadagiti nadumaduma a paset ti Filipinas, manipud Abra agingga iti Basilan. Dagitoy dagiti dadakkel a pamilia a didiosen kadagiti lugarda gapu iti kaaddada iti posision, ken kaaduanna ti nadekket iti Malakanyang. Umagek ken agkurno dagitoy a lokal a didiosen kadagiti agtuturay a pagay-ayat met nga awaten dagitoy dagiti nangangato nga opisial iti kasta adda maawidda a dadakkel a pabor nangruna iti panawen ti eleksion.

Ti napasamak iti Maguindanao, ipakitana laeng nga awan man laeng ti panagbuteng dagiti Ampatuan no maduktalan ti aramidda ta ammoda nga awan ti makaitured a manggaraw kadakuada. Gapu daytoy iti kaaddada iti posision, ti kadakkel ti puersada, adda agkuna nga umabot iti 500 ti tengngelna a CVO, ket ti kapetda iti AFP ken PNP, ken dagiti gagayyemda iti Kongreso ken ti Malakanyang.

Maikadua, saan a ti kinakapuy ti AFP wenno ti PNP ti isyu ditoy (kinapudnona, kabaelanda a punasen amin a private army no kayatda,). Ti pudno nga isyu ditoy ket isu ti panangipalpalubosda iti kaadda dagitoy a private army, no di man isuda ti mangiturturong tapno maarmasan latta dagitoy. Ken mabalin a dagiti met laeng kameng ti militar wenno polis dagiti nalimed a private army dagitoy a politiko. Saan nga agkuti ti AFP wenno PNP, wenno dida kayat a garawen dagitoy a private army agingga nga awan ti mapasamak a pakaisagmakan ti adda a nakatugaw.

Segun iti Newsbreak, dagiti kaamaan ti Ampatuan ti sumagmamano laeng a lider iti Mindanao nga awan iti koneksionda iti MILF wenno sabali pay a grupo dagiti rebelde a Muslim. Nabanglo ngarud ti naganda kadagiti militar, ken uray pay iti Malakanyang. Gapu iti daytoy, agtintinnulong ti Malakanyang ken dagiti Ampatuan tapno mapagtalinaed dayta a puesto ken natalinaay a panangipatarayda iti turay. Kas itay alibut a kumagat no malipit, kasta met ti aramidenna no adda mangkarit iti puestoda.

Maikatlo, mabalin a paset daytoy ti plano tapno mangiwaras iti panagbutbuteng iti Mindanao iti eleksion, tapno awanen ti mabalin pay nga agbasak a kameng ti media wenno asino pay a nalimbong ti panunotna a politiko a mangipatpateg iti karadkadna tapno agkampania ditoy wenno mangbantay ti pannakaipagna ti eleksion. Asino kadi ti agganar no agtalinaed ti kastoy a panagbutbuteng no di met laeng ti agdama nga administrasion? Kameng iti partido ti Lakas-Kampi-CMD dagiti Ampatuan ken dadduma pay a warlord iti rehion. Kabesadodan ti operasion ti ania man a panangkontrolda ti resulta ti eleksion iti rehion, ken ti rumbeng nga aramidenda no maibulgar daytoy iti media.

No kabuteng idi ti administrasion ti kinalatak ni FPJ a kabalubal ti Presidente, pagamkanda met ita ti kinababa ti popularidad ni Defense Secretary Gilbert Teodoro a manok ti administrasion iti 2010. Kasapulan ngarud a matengngelda manen ti Mindanao, nangruna iti Maguindanao nga agsolido para kadakuada. Panangpasiken ti baluarte, dayta ti maysa pay a napateg a ramen iti politika. Ken uray pay inikkatda dagiti Ampatuan iti partido ti administrasion, ken makasuan dagitoy, agtalinaed dayta a panagbutbuteng dagiti umili, ta kas iti adun a padastayon iti gobierno, napatpateg para iti administrasion ti panagkakadua iti politika ngem ti hustisia. Ta mabati nga agawarawara iti probinsia dagiti tao dagiti Ampatuan a mangaramid iti kaykayatda.

MAYSA A KARIT KADAGITI KANDIDATO

Dakkel ngarud a karit para iti Presidente ti panangisardengna a mamimpinsanen iti kastoy a panagabuso iti bileg dagiti gagayyemna a politiko, nangruna iti Mindanao. No napasnek met laeng a mangiyawat Iti turay para iti mabutosan a presidente inton 2010, rumbeng nga aramidenna daytoy iti naurnos, ken awan ti kinadangkok ken sinasaur nga aramid. No natalinaay ti transision ti gobierno, wenno nasurot ti siwawayawaya ken nadalus nga eleksion, ti pudpudno a rikna ken pili dagiti umili iti agturay para iti pagilian.

Dakkel met a karit daytoy kadagiti agpangpanggep nga agbalin a presidente. Ipasnekda koma a suroten ti prinsipio iti partidoda. Di rumbeng nga uray asino la ditan a lider iti bukodda a lugar ti asitganda tapno makaawidda a butos. Pilienda koma a nasayaat ti agbalin a kamengda, saan ket nga uray ‘tay demonio a makatulong kadakuada a mangpaadu ti butosda, awidenda lattan daytoy iti partidoda. Panunotenda koma a no mangabakda, dagitoy met laeng a demonio ti agturay iti bukodda a lugar, ken didanto metten mabalin a garawen agingga a mapasamak ti kas iti napagteng iti Maguindanao. Ipasnek koma ngarud nga ikari dagiti kandidato a pungtilenen ti ania man a panagabuso iti bileg dagiti kaamaan a politiko, nangruna iti Mindanao.

Nagkas-ang laeng a panunoten a kalpasan ti naindaklan a balligi ni Manny Pacquiao iti boksing, ken ti pannakaipaay iti CNN Hero of the Year para ken ni Efren Peñaflorida, napasamak ti maysa a nakaam-ames a pagteng iti pagilian. Kasla napunas ngaruden ti rason tapno agtultuloyen ti pannakaitandudo ti pagilian.

Ta manipud iti Nobiembre 23, maam-ammo itan ti pagilian a kas kadadaksan a lugar kadagiti journalist.

“Hindi naman ho masyadong problema sa Maguindanao!”

Sapay koma ta mangngegtayo dayta a balikas iti pudno a kaipapananna. Aggapu koma daytoy kadagiti umili wenno kadagiti lokal a kameng ti media a mangipaneknek a narisuten ti parikut iti Maguindanao. Wenno saanen a dagensen daytoy para iti masakbayan ti Filipinas.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 7, 2009.)

ANIA TI MASAKBAYAN TI PAGIWARNAK?

2009-11-29T14:18:00.000-08:00

ITI bumilbileg a panagturay ti Internet ken adu pay a kabaruan a ramit iti komunikasion, kas iti selpon, iti inaldaw a panagbiagtayo, adda kadi pay panagaduna ti agbasa kadagiti pagiwarnak wenno magasin? No mabuyatayo met ti damag iti telebision, kas pagarigan iti kaudian a balligi ni Manny Pacquiao iti boksing, wenno kadagiti adu nga online news iti Internet, apay koma a gumatangtayo iti pagiwarnak gapu iti dayta?

Ngem no adu latta met ti gimmatang iti pagiwarnak kalpasan ti laban ni Pacquiao, gapu ta adu ti mayat a mangnanam iti daytoy a balligitayo metten a Filipino, ken aggagar a mangammo no ania ti naliwayantayo a napasamak wenno ania ti sumaruno nga addang ti idaydayawtayo a boksingero. Ngem maysa laeng a naisangsangayan nga aldaw dayta para kadagiti aglaklako iti pagiwarnak.

Ta iti pudno a mapaspasamak kas makita kadagiti agduduma a surbey, ad-adu nga amang ti agbuya iti telebision tapno makakalapda kadagiti sadiwa a damag ngem ti mangukrad kadagiti pagiwarnak. Libre ti telebision idinto nga aggastosda iti agingga iti P20 no broadsheet, ken P10 no tabloid.

Gapu ta bumasbassit ngaruden ti bilang dagiti agbasa iti pagiwarnak, bumaba metten ti sirkulasion. Napakaparo pay ditoy ti dumakdakkel a magastos iti imprenta. Saan ngaruden a nakakaskasdaaw no adda dagiti pagiwarnak wenno media entity nga agkamang iti Internet para iti online a bersion kadagiti linaon iti pagiwarnakda wenno magasin, iti kasta adda latta maaawidda a regular nga agbasbasa ken nayon a ganansia.

Idi ngarud Pebrero 2007, inkupinen ti pabliser ti Newsbreak ti ipabpablaakna a magasin tapno ipamaysana laengen iti online a bersion daytoy, gapu iti ayatda metten nga agbalin nga interaktibo ti pannakaibunong dagiti impormasion. Di met agpaudi dagiti dadakkel a pagiwarnak kas iti Manila Bulletin, Philippine Daily Inquirer ken Philippine Star a nangirubbuat ti bukodda nga online a bersion iti kasta agtultuloy a maawidda dagiti regular nga agbasbasa, nga awan ti panangikupinda iti pagiwarnak.

Gapu iti awan sarday a pannakapabaro ti teknolohia mainaig iti impormasion, umad-adu metten ti makabael nga agaramat iti Internet para kadagiti agduduma a kasapulanda iti inaldaw, kas iti panagkalap iti damag. Iti napalabas a tallo a tawen, agtultuloy ti panagadu dagiti agus-usar iti Internet. Iti surbey ti Nielsen Media ken Yahoo itay napan a tawen, mapan a 28.3 a porsiento iti populasiontayo ti agar-aramaten iti Internet. Wen, ta umad-adun dagiti pagtaengan ti nagpakabiten iti linia ti Internet ken dagiti maluktan nga Internet café wenno pagupaan iti kompiuter, saan laeng kadagiti dadakkel a siudad, no di pay ket kadagiti nasulinek ken nakurapay a probinsia.

Ti ngarud panagdakkel ti bilang ti agus-usar iti Internet iti makaigapu no apay a bimmassit metten ti bilang dagiti agbasbasa iti pagiwarnak ken magasin. Ad-adun ti orasda, nangruna dagiti ubbing, nga ag-Internet ngem iti agbasa iti pagiwarnak. Iti isu met laeng a surbey, bimmaba iti 15 manipud iti 20 a porsiento ti bilang dagiti agbasbasa iti pagiwarnak, idinto a 7 manipud iti 18 a porsiento met iti magasin.

Ngem no agbataytayo iti resulta iti surbey nga intuyang ti Synovate, maysa a market research firm, a rimmuar iti katengngaan daytoy a tawen, adda rason tapno nasanikar latta a kumidag dagiti pagiwarnak. Manipud iti 8,000 a napagsaludsodan nga aggaup iti nadumaduma a paset ti pagilian, 56 a porsiento kadagitoy ti nangibaga nga ad-adda a basaenda dagiti anunsio kadagiti maimalmaldit a pagiwarnak ngem iti sadino latta ditan a pagtaudan ti impormasion a kas iti Internet. Kayatna a sawen, adda latta dakkel a rason dagiti pabliser a mangawis kadagiti anunsiante a mangikabil dagiti anunsioda kadagiti pagiwarnakda. No adu ti anunsio, dakdakkel ti mapastrekan dagiti pagiwarnak, ket naregregta no kua ti pannakaiwaras dagiti impormasion.

Ken kasungani iti resulta iti immun-una a surbey ti Nielsen Media ken Yahoo, positibo ketdi ti nakalapda a sungbat kadagiti napagsaludsodan. Mapan a 34 a porsiento kadakuada ti nangibaga nga agbasbasada iti pagiwarnak iti inaldaw, ken 32 a porsiento kadagiti magasin.

No agbataytayo ngarud iti surbey, adayo a mapasamak ditoy ti napasamak kadagiti pagiwarnak iti Estados Unidos. Segun iti Washington Post, kababaanen iti uneg ti pito a dekada ti panagsuek ti sirkulasion wenno bilang kadagiti mailako a pagiwarnak. Segun ken ni Alan D. Mutter, dati a journalist ken executive iti maysa a telebision, 13 a porsiento laengen, wenno 39 a milion nga Amerikano ti agbasbasa iti pagiwarnak iti inaldaw; idinto nga idi 1940, umabot daytoy iti 31 a porsiento. Agpayso a dumakdakkel ti bilang dagiti agbasbasa kadagiti online news, ngem kaskasdi a di maaluadan dagiti dadduma nga ikupin dagiti pagiwarnakda. Saan met ngamin a kasta ti kadakkelna ti maawidda nga anunsio tapno makaganansiada iti dakkel. Libre ngamin dagiti maiparang a damag iti Internet idinto a no diario koma, adda bayadan dagiti mayat nga agbasa.

Patien ngarud ni Mark Day, media commentator iti maysa a pagiwarnak iti Australia, a ti panagbaba ti mapastrek dagiti pagiwarnak ket gapu iti panangipadawatda lattan iti rumbeng nga ipaayda iti publiko. Sakbay kano ngamin ti panawen ti Internet, urnosen a nasayaat dagiti agiwarwarnak dagiti damag iti wagas a mapnek dagiti agbasbasa sadanto ilako daytoy a kas maysa a pagiwarnak nga adda kredibilidadna. Ita ketdi, saanen a napateg ti naiget a pannakaisagana dagiti damag, ta iposteda lattan a libre dagiti impormasion iti Internet. Pinnartakan a mangiruar ti impormasion ti nagbalinen a patangan, saan ket ti kaadda ti kredebilidad dagitoy nga impormasion. Masansan a maud-udi a mapanunotda ti kinapudno (reliability) ken kredibilidad, ta iti ania man nga oras, mabalinda met nga ibabawi wenno rebisaren ti maiposte a damag.

Dayta met ngarud ti saan a kayat a tuladen dagiti editor ti People’s Daily iti Beijing, Tsina. Ammoda ti kinapateg kadagiti agbasbasa ti napudno a pannakaiparang kadagiti pasamak, ken ti interpretasion wenno panangamiris kadagitoy. Ta dayta kano ti kangrunaan a rason no apay a gumatang dagitoy iti pagiwarnak. Ipangpangruna ngarud dagiti editor ti mangiruar iti damag a kas iti rumbeng a pannakaiparangda—pudno, balanse, nasayaat ti pannakasuratna, a mayadayo unay iti kalidadna kadagiti sinsinan laeng ti pannakaisuratna. Gapu iti daytoy a prinsipioda, awan ti panagamakda a maapektaran ti bileg ti pagiwarnakda gapu iti nawarasen nga impluwensia ti Internet iti inaldaw a panagbiag dagiti Tsino.

Makitatayo ngarud ditoy a kaaduanna kadagiti pagiwarnak iti America ti nangkali iti bukodda a tanem gapu iti panangibuyatda iti atensionda iti Internet. Agpayso a no ag-online dagiti pagiwarnak, adda met mailakoda nga espasio iti website-da para kadagiti anunsio, ngem bassit laeng no maidilig daytoy iti mapastrekanda koma kadagiti anunsio iti pagiwarnakda. Dagiti ngarud dadakkel a pagiwarnak kas iti Chicago Tribune, LA Times ken Baltimore Sun, nga uray adda met bukodda a nasanikar nga online a bersion, ti nangipakaammon iti pannakabangkrapda, ken imparangarangda metten ditoy no kasano a matay ti maysa a pagiwarnak iti panawen ti krisis.

Segun ken ni Marites Dañguilan Vitug, editor-in-chief ti Newsbreak, nupay umad-adu latta ti online a publikasion wenno pagtaudan iti damag iti Internet, awan ti makitana a dakkel a rason tapno agngangabit metten ti kasasaad dagiti pagiwarnak iti Filipinas, kas iti mapaspasamak iti Estados Unidos. No maangsanen dagitoy a pagiwarnak, naunday pay a panawen ti urayentayo tapno mapasamak dayta, wenno mabalin a saan met laeng madanon dayta nga aldaw gapu ta mabati latta ti dakkel a porsiento dagiti Filipino a dina kayat nga isardeng ti hiligna nga agbasa iti pagiwarnak.

Segun ken ni Shiela Colonel, ti Philippine Center for Investigative Journalism, dua ti agtaltalinaed a kapanunotan maipapan iti panaglidem ti masakbayan dagiti pagiwarnak. Ti umuna, isu ti mangipadpadto ti ipapusayen ti pagiwarnak. Ti maikadua isu ti mamati a gapu iti galad ti pagiwarnak, kabaelan daytoy ti agbiag iti napaut iti laksid ti kaadun ti kalabanna iti merkado.

Para iti umuna a kapanunotan, nagkadua a kategoria ti pannakaiwalin ti pagiwarnak iti biagtayo. Umuna ditoy dagiti ramit, wenno ti kaadda dagiti kabaruan a kompiuter, selpon ken dagiti masasao a “new-generation gadget” a mangipapaay ti damag iti asino man, iti ania man nga oras ken sadino man a lugar. Ditoy a rimmuar ti termino a “paperless newspaper” wenno pagiwarnak a saanen nga agusar iti papel. Ti maikadua a kategoria, isu ti wagas ti pannakaibunong dagiti damag, wenno ti pannakabaliwen ti kaipapanan ti pudpudno a damag a kas makita kadagiti ordinario a pagiwarnak. Ta saanen a maipaay ti damag iti sibubukel a publiko no di ket ti personal a pagkasapulan ti makaawat iti daytoy. Kas pagarigan, kabaelamon a pilien dagiti damag a kayatmo a dumanon kenka babaen dagiti kabaruan a ramit nga iggemmo.

Ti maikadua a kapanunotan ket isu ti mangibagbaga nga agtalinaed latta ti kangrunaan a galad ti pagiwarnak. Isu daytoy iti kinapermanente wenno saanen a mabalin a mapukaw daytoy iti panagbiagtayo, ken ti kaadda ti dakdakkel nga akem ti pagiwarnak ngem ti agiwaras ti impormasion. Napaneknekanen ti bileg ti pagiwarnak a mangbaliw iti pakasaritaan iti ania man a pagilian ken iti ania man a panawen. Agtalinaed daytoy iti akemna a mangiwaras iti impormasion nga agbayag iti panunottayo, ken mangriing iti rikna, a makadanon iti ania a lugar nga awan ti sawsawirna, uray kadagiti paggugubatan. Maaramat latta ti pagiwarnak a kas eksperto ken kangrunaan a pagtaudan ti impormasion, a kas kadagiti libro. Agpayso a narigat ti biag dagiti pagiwarnak kadagitoy a panawen, ngem makalung-awto met laeng dagitoy.

Matay ngarud dagiti pagiwarnak, kunam? Depende no ania kadagiti dua a kapanunotan ti surotem.

Ngem ti nalawag ketdi, maysa pay laeng a panaguray ken panagsakbay ti agtaltalinaed a situasion ita kadagiti pagiwarnak, gapu ta saan pay a nalawag no makatulong iti napaut a panawen ti ania man a parabur nga ipapaay ti online news nangruna kadagiti pabliser.

Agtutuloy latta ngarud a maimaldit dagiti damag tapno adda basaen dagiti umili a makasapul iti ania man nga impormasion iti aglawlawna.

No ti surbey met kadagiti agbasbasa iti diario iti pagilian ti pagibasaran, nasanikar pay laeng met dagiti tallo a dadakkel a pagiwarnak (Bulletin, Inquirer ken Star) ken sumagmamano a nalatak a tabloid ta awan ti dakkel a nagbaliwan ti porsiento ti bilang dagiti regular nga agbasbasa kadakuada iti napalabas a tallo a tawen.

Agpayso a nabileg ti telebision, ngem saanna kayat a sawen a gapu ta nabileg daytoy, isun ti kasayaatan a paggapuan ti impormasion, ket isu laengen ti ipangpangrunatayo. Ta amin a paset ti media, kas iti radio, pagiwarnak, telebision ken ti new media (Internet), adda bukodda nga akem para iti pagimbagan ti tunggal maysa kadatayo ken ti gimong, ket di rumbeng a matay ti maysa a paset gapu iti ibibileg ti maysa.

Saan ngarud a ti ipapatay ti pagiwarnak ti dakkel a parikut, no di ket ti mabalin nga ipapatay wenno panagpukaw dagiti damag a rumbeng a maammuan dagiti agbasbasa. Dayta ti rumbeng a pagamkantayo.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 30, 2009.)

NE, RIMMEGTA TI LP KEN NP

2009-11-29T13:47:00.000-08:00

PAGAM-AMMUAN, maysanto manen kadakuada ti mangsublat iti turay!

No komiks koma, dayta ti kapintasan a pangawis iti interes dagiti agbasbasa tapno surnadanda ti isasanikar manen ti Nacionalista Party (NP) ken Liberal Party (LP), dua a duduogan a partido ti pagilian. Naglaned ngamin ti rimatda iti politika kalpasan ti napaut a tawen a panagsinnublatda a mangiggem iti turay ti pagilian.

No agbataytayo kadagiti surbey, ken ti panagparagapag dagiti agbalinto a kandidato iti eleksion inton umay a tawen, dagitoy a partido ken ti Lakas-Kampi-CMD ti administrasion ti mangbukelto iti agtallo-ti-sulina a risiris. Saan ketdi a ti panangipagarupda nga administrasion kontra iti kampo ni Erap ta awan met ti nalawag a panagkaykaysa dagiti kalaban ni Presidente Arroyo, malaksid pay a saanen a kas ti kalatak ita ni Erap no idilig idi nabutosan a presidente idi 1998.

Agsasaruno dagiti politiko a kimmappengen iti LP, kaudian ditoy ti lokal a partido ni Manila Mayor Lim, dagiti lokal nga opisial iti Cavite nga idauluan ni Gov. Ayong Maliksi, ken sumagmano a kaaliado ti administrasion a kas ken ni Joey Lina. Di met paatiw ti NP ta umaboten iti nasurok 2,000 ti kamengna a lokal nga opisial.

Kaaduanna ngarud ita kadagiti adda iti administrasion ti agpampanunoten no agsukatda manen iti bado. Ngem dua laeng ti mabalin a pagpilianda no kayatda a sierto ti baddekenda: ti LP wenno NP.

Nupay kasta awan ti panagamak ti Lakas-Kampi-CMD iti yaakar dagiti kamengda kadagitoy dua a partido. Ibagbagada ketdi a dagiti laeng di mapagustuan wenno saan a mapili a manokenda kadagiti lokal a posision ti nangpanaw kadakuada, no di man ket sikolohikal laeng a taktika ti ipakpakat ti LP wenno NP tapno ipakitada a maysa kadakuada ti nabileg a partido.

PAGSISINNUBLATANDA LAENG TI TURAY

Maipalagip nga agsisinnublat laeng iti turay ti LP ken NP kadagiti eleksion presidensial manipud 1946 agingga iti 1969 a nangabakan ni Presidente Ferdinand Marcos, maysa a Nacionalista, iti maikadua a termino.

Nabangon ti NP, ti kalakayanen kadagiti agdama a partido politikal iti pagilian, idi Abril 29, 1907, manipud iti grupo dagiti politiko a mangidurduon iti wayawaya ti pagilian manipud kadagiti Amerikano. Indauluan daytoy da Manuel L. Quezon ken Sergio Osmena, a nagsaruno a nagbalin a presidente idi panawen ti Commonwealth. Da Ramon Magsaysay, Carlos P. Garcia ken Marcos dagiti kameng ti NP a nabutosan a presidente.

Nabangon met ti LP idi Nobiembre 24, 1945 babaen ti grupo a simmina manipud iti NP para iti eleksion ti umuna a Republika idi 1946. Indauluan daytoy da Presidente Manuel Roxas a nangabak iti daydi nga eleksion, ken Elpidio Quirino a simmublat kenkuana iti puesto. Malaksid kadagiti dua, ni laengen Diosdado Macapagal ti Liberal a nagbalin a presidente. Ngem dati ketdi a kameng ti LP da Marcos ken Magsaysay sakbay nga immakarda iti NP idi agkandidato dagitoy a presidente.

Manipud idi inyalnag ni Marcos ti Martial Law idi 1972 agingga idi mapatakias daytoy idi Pebrero 1986, naglaned dagiti dua a partido ken ti sibubukel a kararua ti two-party system. Binangon ni Marcos ti Kilusang Bagong Lipunan (KBL), babaen ti kaaduanna a kapartidona iti NP, a kas maymaysa a dominante a partido politikal a maibagay laeng tapno mapatibker ti bilegna a kas diktador. Idinto a nabalud wenno nagpakni iti agsasabali a pagilian dagiti kameng ti LP. Iti ngarud snap election idi 1986, ti laeng KBL ken ti napagkaysa a partido dagiti oposision, wenno UNIDO dagiti nagrinnisiris.

Nagsubli laeng dagiti pudpudno a partido politikal kalpasan ti EDSA revolution. Ngem babaen ti baro a Konstitusion a naratipikaran idi 1987, naigagara ketdi a kimmapsut ti two-party system ta ad-adda a naiduron ti multi-party system wenno ti pannakabukel ti ania la ditan a partido tapno rumaman kadagiti dadakkel nga eleksion. Maysa a solusion daytoy a napanunot dagiti nangpanday ti Konstitusion tapno saanen a maulit ti panagturay ti maymaysa a nabileg a partido a kas iti napasamak idi panawen ni Marcos.

Ngem saan met a maysa kadagitoy a partido, ti NP wenno LP, ti naregta a nagsubli iti politika. Nagturay ketdi ti Laban ng Demokratikong Pilipino (LDP), a nabangon manipud iti Laban Party nga immuna a simmangdo iti KBL iti eleksion idi 1978. Dagiti ngarud kameng ti LDP nga idauluan ni House Speaker Ramon Mitra ti nagbalin idi a dominante a partido ti administrasion ni Cory Aquino.

“RAINBOW COALITION”

Ket nagtultuloy a nalipatanen ti two-party system idi eleksion ti 1992. Maysa a kabangbangon laeng a partido, ti Lakas-National Union Christian Democrats (Lakas-NUCD) ni Fidel Ramos ti nangatiw iti LDP ni Mitra ken lima pay a nakalabanna. Gapu iti kaadu dagiti kandidato, 23% laeng ti naawid a butos ni Ramos, kababaanen iti pakasaritaantayo, tapno agbalin a presidente. Ditoy ngarud a kinasapulan ni Ramos ti kinapateg ti koalision iti Kongreso tapno tumulong iti gobiernona. Binukel ni Speaker Jose de Venecia, kapartido ni Ramos, ti makunkuna nga arkitekto a Rainbow Coalition a nagbalin metten a pagtuladan dagiti simmaruno nga administrasion tapno mapabilegda iti turay.

Awan ngaruden ti naaramidan pay dagiti partido a babassit kas ti NP ken LP no di ti kumappeng met iti koalision no kayatda a sitatakder latta dagiti sakada.

Naputed nga apagapaman ti kinadominante ti Lakas-NUCD idi mangabak a presidente ni Joseph Estrada idi 1998 babaen ti Partido ng Masang Pilipino (PMP) a binangonna. Iti daydi nga eleksion, imbagian ni Alfredo Lim ti LP idinto nga awanen ti nagbalin pay nga standard bearer ti NP, kalpasan iti pannakaabak ni dati a Presidente Salvador “Doy” Laurel iti eleksion idi 1992.

Binagi met ngarud dagiti kaaliado ni Erap a binukel ti koalision a PMP-Laban ng Makabayang Masang Pilipino (LAMMP) tapno maawidna ti kasapulanna a suporta iti Kongreso. Ngem idi napatakias ni Erap babaen ti EDSA Dos, nagsubli ti regta ti Lakas-NUCD. Nagtinnunlong ti puersa da dati a Presidente Fidel Ramos, Speaker de Venecia ken Presidente Arroyo a simmukat ken ni Erap iti turay, tapno kumired ti partido ken tapno mailayon ti agdama a presidente idi 2004.

Ket ita ta nababa unayen ti popularidad ni Arroyo, gapu iti adu nga isyu ti kurapsion, ti di maisarsardeng a sayangguseng iti panagsuitikna idi 2004, ken ti panangpanaw kenkuana da De Venecia ken Ramos, a pinakaro pay ti panagsisinnangdo dagiti partido iti koalisionna, mupukpukawen ti bileg ti administrasion para iti eleksion inton umay a tawen. Saan ngarud a pagduduaanen nga uray kadagitoy a panawen, awan man laeng ti makita a panagbaliw ti nababa a grado ni Defense Secretary Gilbert Teodoro a mapekpekkel nga standard bearer ti administrasion, kadagiti surbey. Pudno la unay a no bumaba ti presidente iti puestona, sumurot met nga agpababa ti bileg ti partidona gapu ta ad-adda laeng a naikapet ti kired ti ania a dominante a partido iti personalidad ti nakatugaw, saan ket a ti prinsipio nga itaktakderan daytoy.

“CORY MAGIC”

Kabayatan ngarud a pagrikrikutan ni Teodoro no kasano a sarapaenna ti panangbatoda ti amona a presidente, awan ngaruden ti makaigawid pay iti in-inut nga ireregta dagiti duogan a partido ti NP ken LP.

Iti biang ti NP, nangrugi a nasirayanda ti lawag idi agkameng ditoy ni Villar idi 2003 babaen ti imbitasion ni Laurel. Nausar ti partido ti kinalatak ni Villar, ta nagbalin met daytoy a bannuar iti EDSA Dos, ken ti panagbalinna a Senate President idi 2006 tapno makaawid ti ad-adu pay a kamengna. Iti eleksion idi 2007, kaduana a nabutosan a senador ni Allan Peter Cayetano.

Iti biang met ti LP, sitatalinaed ti partido da dati a Senate President Jovito Salonga, dati a Senador Wigberto Tanada, ken Senador Manuel “Mar” Roxas II, apoko ti pundador ti partido, a padapada a kameng ti nasiken a nagan ti politika iti pagilian. Iti ikakappeng kadakuada ni dati a Senate President Franklin Drilon idi 2003 ken ti pannakabutos a senador idi 2007 da Noynoy Aquino, Mar Roxas, Francisco Pangilinan ken Rodolfo Biazon, nangrugin a nagsubli ti regta ti partido. Ad-adda ket ngarud a naglatak ti partido kalpasan ti ipupusay ni dati a Presidente Cory Aquino idi Agosto ta nagsubli iti panunot dagiti umili ti kinapateg ti gapuanan da Cory ken dati a Senador Ninoy Aquino Jr., tapno maisubli ti demokrasia ti pagilian. Makatulong ngarud iti dakkel iti kandidatura ni Noynoy, mararaem met a lider ti LP kas iti amana, ti makunkuna a “Cory magic.”

4 A KINAPUDNO ITI POLITIKA TI PAGILIAN

No surotentayo ngarud ti naglasatan ti dua a partido, maanagtayo ti pudpudno a taray ti politika ti Filipinas. Umuna, nakapsut ti pundasion ti sistema ti politika ti pagilian; nalaka laeng ti agsukat iti partido. Agkamang ti adu a politiko kadagiti partido nga iti panagkitada ket sigurado a mangabak, saan ketdi nga iti itaktakderan a prinsipio dagitoy a partido.

Maikadua, pudno la unay ti prinsipio a “politics is addition” wenno pinaaduan iti kameng ti partido wenno koalision kas pudno a ramen ti eleksion. Agririnnaut ngarud dagitoy a partido tapno makaawidda kadagiti baro a kameng. Maatiw dagiti partido a nababa ti popularidadna, wenno awan ti pangabakanna, kunatayo man laengen. Iti agdama, kasla kulibangbang ngarud ti Nationalist People’s Coalition (NPC) a mangbirbirok iti sumepsepanna a nasam-it a diro iti panagpilina iti kumappenganna, kalpasan a panawan ni Senador Chiz Escudero ti partido.

Maikatlo, adda parabur kadagiti aguray ti umisu a panwen ken ti agsagana iti nasayaat, kas ti agpada nga inaramid ti LP ken NP. Kimmadua dagitoy kadagiti koalision ti administrasion, iti panawen ti eleksion ken kalpasanna, nakigayyemda kadagiti sabali a partido. Nagbalin pay a majority floor leader ni Roxas idi agbalin a Senate President ni Villar idi 2006. Ken nagsina laeng ti dalanda idi irugidan a tamingen dagiti bukodda nga ambision iti politika.

Ken maikapat, dakkel ti maitulong ti nalatak a personalidad nga agbalin nga standard bearer ti partido. Gapu met laeng ti karisma ken ti kaadun nga infomercial ni Villar, makuna a nalatak metten daytoy uray kadagiti masa. Nalatak met da Noynoy ken Mar, gapu iti nagan ti pamiliada ken ti koneksionda kadagiti artista ken iti telebision. Kabsat ni Noynoy ni Kris Aquino idinto nga asawa met ni Mar ni Korina Sanchez, maysa a nalatak a brodkaster iti ABS-CBN. Ti naudi a surbey iti SWS a rimmuar idi Oktubre, da Noynoy Aquino (60% ti gradona) ken Manny Villar (37%) ti nakagun-od ti umuna ken maikadua a puesto. Idinto a ni Roxas met ti nakagun-od ti kangatuan a puesto iti surbey a para bise presidente.

PUDPUDNO NGA OPOSISION

Ngem asino ngarud ita ti agbalin a pudpudno nga oposision? Ibagbaga ni Erap a ti partidona ti pudpudno nga oposision. Ngem gapu iti agdama a taray ti politika, saanen a Gloria-kontra-Erap ti tema ti eleksion, ta agpada met a namilatan ti rekordda gapu kadagiti adu a kurapsion iti agsaruno a panagtakemda.

No anianto a partido ti pudpudno a makaipaay iti panagbalbaliw a kasapulan dagiti umili, wenno adayo iti kalidad ti agdama a gobierno, daytanto ti agbalin a pudpudno nga oposision. Napateg ngarud a masaludsod ditoy no ania ti maipaay dagiti partido nga alternatibo a gobierno nga adayo iti klase ti politika nga ipakpakat da Arroyo ken Erap. Dayta koma ti panunoten ti LP ken NP no kayatda met laeng nga agtultuloy iti isasanikarda manen a kas nabileg a partido.

Agingga a di nalawag ti pudpudno a prinsipio dagiti partido, ken no ania ti pagtaktakderan dagitoy kadagiti isyu iti gimong, wenno agingga a napatpateg ti ambision iti politika ngem ti nadalus a panagserbi, awan ti papanan ti panggeptayo a panagbalbaliw iti politika a kasapulantayo para iti naan-anay a panagdur-as ti pagilian.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 23, 2009.)

SAGANAAM TI DIMO MAITARAYAN A GINGGINED

2009-11-07T22:49:00.000-08:00

Maysa a buya iti ginggined iti Tsina

KALPASAN ti napigsa a ginggined iti tallo a probinsia iti Tsina idi Mayo 2008 a nakatayan iti 70,000 a katao, adda nagwaras a mensahe iti text iti Filipinas nga agkuna a nasumar kano ti US Geological Survey a mapasamak ti 6.8 magnitude a ginggined iti Filipinas iti Mayo 14 (2008).

Pagsayaatanna, kalpasan ti apagapaman a panagaligagaw dagiti namati, saan a pimmudno ti ibagbaga ti text. Ngem kalpasan ti dua a bulan, adda manen nagwaras a mensahe iti text ken e-mail maipapan iti pannakaipadto kano ti maysa a psychic ti 8.1 magnitude a ginggined iti pagilian a mapasamak iti Hulio 18, 2008. Ngem kas ti immuna a mensahe, pagyamanantayo ta awan met ti napasamak a kasta.

Ngem iti sabali a bangir, mabalin met a pumudno ti kasta a klase ti mensahe wenno padto. Awan man duma daytoy iti masansan a padto dagiti kas ken ni Madam Auring nga adda kano matay a nalatak nga artista iti kada tawen. Mabalin a pumudno ta tinawen met nga adda matay nga artista.

Maibatay iti datos ti Philippine Institute of Volcanology and Seismology (Phivolcs), mapan a 20 a ginggined ti mapaspasamak iti pagilian iti inaldaw, ken 200 kadagitoy ti mariknatayo iti rabaw ti daga iti tinawen. No maipadto ngarud nga adda ginggined (‘tay marikna ti bagim) iti ania nga aldaw, kayarigan daytoy ti agsugal nga adu ti tayaan tapno mangabak. Dakkel ti posibilidadna a mapaspasarakan daytoy.

Segun ken ni Emmanuel de Guzman, konsultant iti UN International Strategy for Disaster Reduction’s Asia-Pacific, agpayso a mapasamak dagiti dadakkel a ginggined iti pagilian, gapu ngarud ta adu dagiti faultlines ken trenches iti pagilian a pagtataudan ti panaggaraw ti daga. Ngem awan ti makaibaga no ania nga oras, aldaw wenno tawen a mapasamak ti ginggined.

Ken no ania ti kapigsa daytoy, awan ti makaibaga. Uray pay kadagiti eksperto iti Philvocs, wenno iti US Geological Survey ken dadduma pay nga eksperto ken sientipiko kadagiti nababaknang a pagilian.

Segun ken ni Phivolcs director Renato Solidum Jr., dina kayat a sawen a no agginggined iti napigsa iti sabali a pagilian, nangruna iti asidegtayo, sumaruno metten ti Filipinas a maginggined. Agtaud kano iti bukod a sakup ti pagilian ti ania a ginggined a mariknatayo. No adda man rumbeng nga aramidentayo no maginggined ti kaarrubatayo a pagilian, isu ti panagadaltayo no ania ti epekto ti didigra kadagiti estruktura ditoy ken no ania ti kababaelan met ti pagilian no mapasamak ti kasta a didigra iti Filipinas.

Maipalagip nga idi napasamak ti nakaam-ames a ginggined iti Kobe, Japan, a nangkeltay ti 5,000 a biag idi 1995, nagkuti a dagus dagiti inhiniero ti gobiernotayo tapno mapatibker pay a nasayaat dagiti flyover iti Kamanilaan. Ket no ania man ti epekto ti napasamak a dakkel a ginggined iti Sumatra, Indonesia itay napan a bulan, isu daytoy ti panagsaganatayo a nasaayat no dumteng ti kastoy a didigra.

SAAN LAENG NGA AGLUALO TI “MAMATIAK”

Gapu ta masarakan ti pagiliantayo iti makunkuna a “Pacific Ring of Fire,” wenno ti kasla naipalikmut nga uged kadagiti taaw ken kontinente a pakapaspasamakan ti masansan a panagtitinnim-og dagiti “continental plates” a mangpagpagaraw iti rabaw ti daga ken pakaigapgapuan ti panagbettak dagiti bulkan, awan ngarud ti kasayaatan no di ti agsagana ken agsagana iti nasayaat.

No iti bukodtayo a biang, kasapulan nga maamuantayo dagiti rumbeng nga aramidentayo no dumteng ti didigra. No mabalin, makiramantayo kadagiti earthquake drill nga ituytuyang ti gobierno ken dagiti pribado nga ahensia kadagiti pagadalan, pribado ken publiko nga opisina, ospital ken barangay. Awan met ti dakesna ti manangitanamitim ti “Mamatiak,” a kas kanayon nga ibilbilin dagiti lallakay no adda ginggined, ngem kasapulan a yalikaka nga umuna ti bagbagitayo iti mabalin a mangtupak kadatayo. Ket no agipatakdertayo iti balay, di rumbeng nga in-inuten ti magastos para iti pundasion, ta dakdakkel nga amang ti pukawtayo no biag ken ad-adu a sanikua ti marakrak no marebba ti estruktura gapu iti ginggined.

Dakdakkel ketdi ti akem ditoy ti gobierno nasional a mangipatpatakder kadagiti dadakkel nga estruktura kas kadagiti dam, flyover, rangtay, ken ospital, ken dadduma pay pasdek ti gobierno a pagdudupudopan dagiti tattao.

Kalpasan ti ipapanaw dagiti dua a bagyo (Ondoy ken Pepeng) a nangdidigra iti Filipinas, napagpapatangan ti katibker dagiti dam no dumteng ti ginggined. Impannakkel ketdi ti maysa nga opisial ti dam a nabangon dagiti dam, kas iti San Roque Dam ti Pangasinan ken Angat Dam ti Bulacan tapno maibturanda uray ti 9.2 magnitude a ginggined. No pudno daytoy, natibker nga agpayso dagiti estruktura ngem adda latta posibilidadna ti panagreggaay dagitoy no mangrugin nga agruka dagiti pundasion iti panaglabas ti adu a tawen.

Pagam-amkanda pay ti kaadda ti Angat Dam iti saklot ti Marikina Fault Line (wenno aw-awaganda itan ti Valley Point System). Ngem segun iti Phivolcs, kapigsaanen ti 7.2 magnitude a ginggined a mapasamak kadagiti lugar a sakupen ti faultline, a mangrugi iti Sierra Madre iti asideg ti Bulacan a bumallasiw iti Kamanilaan agingga iti Cavite. Ken kuna pay dagiti eksperto iti ginggined, uppat laeng a dadakkel a ginggined (nga agingga laeng iti 7 magnitude) ti napasamak kadagiti lugar a sakup iti nasao a faultline iti uneg ti uppat a ribu a tawen. Ngem babaen dagiti naudi a panaggaraw iti daga, mabalin a manipud iti 200 agingga iti 400 a tawen ti kaaddayo ti panagsaruno dagiti dadakkel a ginggined.

Ngem iti panagdengngeg iti komite iti climate change iti Senado, imbaga ni Solidum a “close to zero” wenno mabalin nga awanen ti mapasamak a dakkel a ginggined iti nasao a faultline, ta uray makuna nga aktibo ti faultline (aktibo, kunada no aggaraw ti maysa a faultline iti napalabas a 10,000 a tawen), kasla nagsinnangolen ti panagtutuon dagiti “plates” ti daga isu a saanen a makapaggaraw daytoy a kas iti dati.

NAKAPUY TI PUNDASION DAGITI PASDEK

Nupay kasta, isagsanaan latta ti Phivolcs ken ti Metro Manila Development Authority (MMDA) ti 7.2 magnitude a ginggined a kas “worst case scenario” wenno kadaksan a mabalin a mapasamak iti Metro Manila. Iti sumar ti Phivolcs, mapan a 40 a porsiento dagiti kabalbalayan ken 14 a porsiento kadagiti natatayag a pasdek ti matuang no bilang ta mapasamak ti kasta ti kapigsana a ginggined.

Ti umabot iti 7.8 magnitude a ginggined a napasamak iti Moro Gulf iti Mindanao idi Agosto 16, 1976 ti kakaruanen a didigra iti pakasaritaantayo iti napalabas a dua a siglo. Nagresulta daytoy iti dakkel nga aluyo wenno tsunami a nanglemmes iti umabot iti 8,000 a biag. Nakaam-ames met ti napasamak a 7.8 magnitude a ginggined iti Amianan a Luzon idi Hulio 16, 1990 a nakatayan iti nasurok 1,200 a katao.

Maipalagip ketdi a kaaduanna dagiti natay iti ginggined idi 1990 ti aggapu kadagiti dadakkel a pasdek a narebba, kas ti Hyatt Hotel ken Nevada Hotel iti siudad ti Baguio ken ti Philippine Christian College iti siudad ti Cabanatuan. Iti sabali a pannao, ti panangtupak ti maysa a nadagsen a banag iti tao ti kangrunaan a pakaigapuan ti kaadu a matay no kasta nga adda ginggined.

Segun kadagiti eksperto iti ginggined, no natibker ti pundasion dagiti apektado a pasdek, awan koma ti kasta a bilang dagiti natay. Makita laengen iti napasamak a ginggined iti Sichuan, Tsina, idi Mayo. Awan koma ti adu nga ubbing a natay iti maysa a pagadalan no natibker ti pundasion dagiti eksuelada ket ngarud, saan koma a narba ti pasdek a nagtupak kadagiti ubbing.

Dakkel ngarud ti akem ti lokal a gobierno ti panagsagana iti ginggined. Dagiti lokal nga opisial ti mangipapaay kadagiti permit dagiti mabangon a pagtaengan, kondominium, pagopisinaan, ken negosio iti sakupda; malaksid pay ti regular nga inspeksion kadagiti mabangon a pasdek. Kas kuna ni Senador Loren Legarda, saan a makapatay ti ginggined, no di ket dagiti nababa ti kalidadna a papasdek. Patien ti senador a kaaduan dagiti substandard a proyekto ti gobierno ket agtaud iti kurapsion, ta takawen dagiti opisial ken kontraktor ti pundo para kadagiti proyekto. Ken gapu met laeng iti kurapsion ken kinakapuy ti gobierno nga agplano ti urbanisasion ti maysa a lugar ti rason nga agdudupod dagiti kabalbalayan kadagiti siudad, ken ti pannakapullat dagiti lugar a pagnaan ti danum no bilang ta aglayus.

Ken kangrunaanna, liklikanda koma iti mangipatakder iti ania man nga estruktura iti rabaw kadagiti faultline. Segun ken ni Raymundo Punongbayan, dati a direktor ti Phivolcs, awan met dakesna no mangipatakderda iti natibker a pasdek iti asideg wenno abay kadagiti faultline. Sabali a saritaanen no iti mismo a rabaw ti uged ti pangbangonanda ti estruktura ta uray kasano katibker ti pasdek, matulid la ketdi daytoy. Iti California, segun iti maysa a nalatak nga arkitekto a Filipino, sipapasaw kano dagiti Amerikano a mangitudo ti nagdalanan ti Andreas faultline iti lugarda, idinto nga iti pagiliantayo, awan ti ammotayo kadagitoy nga uged, no di man ket liwayan dagiti lokal nga opisial ken negosiante a mangammo no ania ti nakayugedan dayta a faultline iti ay-ayatda a punuen ti lugarda kadagiti pagbalayan ken pagopisinaan a mabalin a panguartaanda.

AGBAGTIT 'TAY AGIPADTO?

Ti ania man a panaggaraw ngarud ti gobierno, maibatay koma iti sipupudno a panagsagana, saan a ket a gapu iti padto ti asino man. Kinapudnona, dakdakel ti maganar ti ania a mausar a pundo tapno masalakniban dagiti umili no dumteng ti didigra ngem ‘tay aramatenda nga ipuonan kadagiti adu a negosio.

Ken ti napateg, saanen a kasapulan ni Angkuan a butbutngen ti bagbagina iti idadateng ti maysa a ginggined wenno ania ditan a didigra ti nakaparsuaan. Ta adun ti padasna iti daytoy. Idi rimmuar ti resulta ti surbey kadagiti pagilian a narisgo a pagtaengan gapu kadagiti adu a didigra a mapadpadasanda, amen kunatayo lattan iti nangato a puesto ti Filipinas (maika-12) kadagiti 200 a nasurbey a pagilian iti lubong. Maibatay daytoy iti Morality Risk Index (MRI) manipud ti United Nations’ International Strategy for Disaster Reduction (UNISDR) idi Hunio, para kadagiti pagilian a makapadpadas ti adu a didigra ti nakaparsuaan kas iti ginggined, layus, bagyo ken landslide.

Ti ketdi napateg, ipasneken ti gobiernotayo iti aggaraw tapno masalakniban dagiti umili iti panawen ti didigra. Adda met ketdi agtultuloy nga earthquake drill wenno ti maysa a panagsanay nga intuyang ti Phivolcs ken ti Department of Science and Technology (DoST) iti sumagmano a probinsia ken rehion para iti Rapid Earthquake Damage Assessment System (REDAS). Ngem awan papananna no agpatingga laeng iti sao ti ikarkari a tulong ti gobierno, ken awan met naan-anay a pundo para iti rescue ken relief operation no panawen ti didigra. No iti napasamak a kallabes a dawel ti pagibasaran, adu pay ti rumbeng a tamingen dagiti agtuturay tapno makapudno kadagiti akemda.

Ala, bareng naadalanen dagiti maseknan nga agtuturay. Kangrunaanna, datayo a mismo nga umili, kitaentayo koma met no natalged ti pagtaengantayo iti ginggined. Di umanay ti panangpabasoltayo kadagiti agtuturay no addan nairisang nga ipatpategtayo iti biag.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 9, 2009.)

NO APAY A NARIGAT TI AGMINATAY

2009-10-31T23:43:00.000-07:00

NO kasano ti panangipategtayo iti maysa a tao idi sibibiag pay, kasta met ti panangipategtayo itan ta addan iti sabali a biag. Pagtaengentayo daytoy iti lagiptayo, ken no mabalin surotentayo dagiti pagayatanna no sibibiag koma pay.

Ken maysa a panangdayawtayo iti natay ti naurnos a pannakaidulinna. Kaaduanna ti mamati a no di maidulin a nasayaat ti natay wenno di aglasat kadagiti ritual ti komunidad, tribu wenno simbaan, maitawtaw laeng ti kararuana no di man agnanayonto a mangiparparikna iti sakit ti nakemna kadagiti sibibiag.

Ngem no maminsan, uray ti kiddaw ti natay maipapan iti pannakaidulinna ket ditay’ matungpal.

Sakbay a matay iti heatstroke ti maysa nga abiratko idi Abril iti edadna a 50, kayat daytoy a mapadapo ti bangkayna no isu ti matay. Ngem di tinungpal ti ipagko (kabsat ni baket) gapu ta nangina kano ti cremation. Kas iti kaaduanna a Filipino, pulos a di simken iti panunot ti ipagko a mapuoran ti bangkay ti ingungotenna. Naidulin ngarud ti abiratko iti sidong dagiti minatay ti pamiliada iti maysa a kamposanto iti Makati City. Mamati ti ipagko a maawatan ti asawana iti inaramidna.

Kapada laeng unay daytoy iti kaso met ni dati a Presidente Cory Aquino idi matay daytoy gapu iti colon cancer, iti edadna a 76, idi Agosto. Kayta kano daytoy a mapadapo met ngem di sinurot dagiti annakna ti kayatna. Nasaysayaat kano ngamin no maipada iti asawana, ni Senador Ninoy Aquino Jr., a naidulin ti bangkayna iti mausoleo ti pamilia Aquino iti Parañaque.

Dua ngarud ti konsiderasion ditoy ti pannakadulin dagiti pimmusay: ti kasasaad iti biag ti nagminatay ken ti tradision ti pamilia a mayataday iti kulturatayo.

NAPAUT KEN NARIRI A SEREMONIA

Kunada man, no nagastos ti mangbiag iti tao, kaskasdi a nagastos iti mangipumpon kenkuana. Agpayso laeng daytoy iti pagiliantayo a dominante kadagiti Kristiano.

Napaut ti panagleddaang dagiti agminatay, nangruna kadagitoy a panawen nga arigna amin a pamilia ket adda kamengna iti ballasiw-taaw nga agtrabtrabaho wenno imigrante ta yurayda ti isasangpet manipud iti sadino ditan a suli ti lubong dayta a kabagian ti natay, santo maituding ti pumpon. Kasla piesta pay no maminsan ti kaadu dagiti kakabagian a tumabuno iti natayan, ken agduduma ti wagas a panangipeksada iti pannakipagladingitda kadagiti nagminatay. Usarenda daytoy a panawen nga agre-reunion. No maminsan, ti kaadu ti tao, no di man ket ti klase ti lungon ti natay wenno dagiti makan a maiserbi kadagiti bisita, ti pagrukodan ti pagtaktakderan ti pamilia iti gimongtayo.

No idiligtayo iti kultura iti Lumaud, awan iti kastoy a nariri ken napaut a panagminatay. Ipangpangruna ti adu a puli iti Europa ti kinaulimek ken kinasagrado ti ritual wenno seremonia para kadagiti pimmusay. Napateg kadakuada ti kinapribado ti panagladingit ti nagminatay. Dida ngarud mapanunot dagiti material a banag, a kas iti kuarta ken makan, a mangriribuk iti panawenda nga agladingit. Kas iti maysa a pamilia a Briton a binaybay-anda ti minatayda iti mortuario iti dua a lawas agingga a maipumpon daytoy. Ken pulos a dida tinan-awan ti minatayda iti lungonna. Segun iti ina ti natay, saanen kano nga ti anakna iti adda iti lungon no di ket maysa laengen a banag; ta ti kararua daytoy, nakadanonen iti langit.

Ken bassit laeng met ti paggastuan dagiti Muslim a mangidulin kadagiti minatayda ta ipumponda iti kaaldawan met laeng ti ipapatay daytoy, babaen ti simple laeng a seremonia.

DAGITI PAGDAWATAN TI TULONG

Uray iti ordinario laeng a serbisio iti puneraria, mapan latta a P12,000 ti magastos. No awan ngaruden ti tumulong kadagiti nagminatay, babaen ti donasion wenno pannaranay dagiti kakaarruba ken kakabagian dagitoy, saan a kabaelan, nangruna dagiti marigrigat, nga idulin a naurnos ti minatayda.

Kadagiti middle-class a pamilia, mapan a P50,000 agingga iti P100,000 ti magastosda para kadagiti minatayda, karaman aminen nga usarenda a mangsurot iti kulturatayo mainaig iti pannakaidulin kadagiti natay. Ngem no nabakbaknang pay ti pimmusay, doble-doble ti gastuen ti pamiliana. Lungon laengen, umaboten daytoy iti manipud P300,000 agingga iti maysa a milion.

Pagsayaatanna no adda kakabagian iti abrod ti agminatay ta dakkel ti maitulong dagitoy kadakuada. Wenno adda benepisio ti pimmusay manipud iti trabahona, seguro, wenno iti ahensia ti gobierno a nagkamenganna a kas iti SSS ken GSIS (wenno OWWA no aggapu daytoy iti abrod), a mangipaay kenkuana iti burial ken funeral benefits.

Kaaduanna kadagiti lokal a gobierno ti adda metten nailatang a pundoda para iti libre a funeral ken burial services para kadagiti marigrigat a kakailianda a natayan. No biktima iti didigra dagitoy, usaren ti lokal a gobierno ti calamity fund nga itulong kadagiti pamilia a mangidulin iti naurnos kadagiti minatayda.

Malaksid kadagiti lokal a gobierno, mabalin met a dumawatan iti saranay ti Philippine Charity Sweepstakes Office (PCSO). Ken kangrunaanna, adu dagiti politiko a madadaan a mangbayad iti magastos ti agminatay. Aglalo la unay no adu ti kakabagian ken gagayyem ti natay a pangnamnamaan dagiti politiko a mangibutosto kadakuada inton eleksion.

AGTULTULOY A GASTOS

Sabali pay a paggastuan ti pamilia ti panangalada iti lote a pangipumponanda iti minatayda. Iti maysa nga “apartment” wenno kasla abit iti napagtutuon a babassit a panteon, kadagiti kamposanto iti Metro Manila, mapan a P1,200 ti bayadanda; idinto a P4,500 met no agsolsolo ti panteon iti nagdissuanna a lote. Kadagiti memorial park, mangrugi iti P25,000 agingga iti P75,000 ti bayad ti maysa a lote (kaaduanna ti agrukod iti 2.44 metro kuadrado).

Ngem no kinatalinaay ti birbirokentayo para kadagiti minataytayo, awan la ketdi maganabda kadagiti nakipet ken napunnon a kamposanto. No maminsan, awanen ti bakante kadagiti adu a kamposanto. Dagiti dadduma a kamposanto, yalisonda iti maymaysa nga abot wenno bakante a panteon dagiti tultulang dagiti minatay a saanen a mabisbisita, iti kasta adda bakante para kadagiti baro a maipumpon. (Idinto a dagiti babaknang, nakalawlawa ken nagdadakkel ti panteon ken mausoleo dagiti minatayda. Pudno la unay ti pammaliiw nga uray iti patay, maikuskuspil latta dagiti marigrigat.)

Mabalin a dumtengto ti aldaw nga awanton ti bakante a lote a pangbangonanda kadagiti baro a kamposanto. Ken saan a maibalakad ti pannakalukat ti sabali pay publiko a kamposanto ta makadadael iti buya wenno rupa ti nadur-as a siudad ti adu a kamposanto. No adda man maluktan, isu daytoy dagiti memorial park, a nakangingnina ti balor dagiti lote a mailako ditoy.

Ken uray naipumponen dagiti minatay, addanto latta paggastuan dagiti pamilia a manglagip kadakuada. Malaksid iti tradisional a waksi wenno manipud siam nga aldaw agingga iti 40 nga aldaw a panaglualo wenno misa agingga iti panangiwaksi (makatawen kalpasan ti ipupusay), nga atendaran manen dagiti kakabagian ken gagayyem ti nagminatay, adda pay dagiti tradision a mangiladawan no apay nga iti ipapatay ti tao ket maysa nga agtultuloy a paggastuan dagiti naulila. Kas koma no Piesta Dagiti Sasanto (Nob. 1) ken Piesta Dagiti Natay wenno Kararua (Nob. 2), kaskadi nga aggastos ti pamilia iti pannakadalus kadagiti tanem wenno pannakapintura kadagiti panteon. Sabali pay dagiti gatangenda a sasabbong ken adu a kandela nga idatonda kadagitoy.

CREMATION TI SOLUSION?

Mangrugrugi pay laeng iti kulturatayo ti cremation, isu nga adu pay laeng a Filipino ti agduadua no awatenda daytoy a wagas a panangidulin kadagiti minatay. Ngarud, mapatpaturay latta ti natawtawidda a pammati, kas iti paniriganda iti pannakapuor ti bangkay. Kunada, nagrigat la ngaruden ti natay iti panagbiagna, ad-addan a kasla maparigat pay daytoy no mapuoran.

Ken maysa, sumagmamano pay laeng a paset ti pagilian, kangrunaanna kadagiti dadakkel a siudad, ti addaan iti crematorium (pugon wenno pagpuoran) kadagiti sakupda.

Idi damo, kontra ti Simbaan Katoliko iti panangpadapo kadagiti bangkay. Idi laeng dekada 80 a binaliwan ti Vatican ti pagtaktakderanna iti daytoy a wagas babaen ti baro a Canon Law. Nupay palubosan ti simbaan ti cremation, kaykayat pay laeng dagiti obispo a ti tradisional a wagas pay laeng ti pilien dagiti mamati no isuda ti mapaturay.

Mapan a P22,000 agingga iti P28,000 laeng ti bayadan ti aktual a pannakapuor ti bangkay, ngem no iraman ti sibubukel a serbisio kas iti funeral ken transportation services, umabot daytoy iti P130,000. Nalaklaka ketdi daytoy ngem iti kababaanen a P160,000 a magastos ti middle class a pamilia iti serbisio ti puneraria, karamanen ti bayad iti lungon, no surotenda ti tradisional a sistema ti pannakaidulin dagiti bangkay kadagiti kamposanto. Sabali pay ti magastosda a gumatang iti lote kadagiti memorial park a mapan a P100,000 ti kalakaan.

Gapu ngarud panangpalubos ti simbaan, ken ti pannakaawaten ti adu a Filipino iti bentahe ti cremation, umad-adun dagiti mangpadapo kadagiti minatayda iti tinawen. Maysa ngarud a dumurdur-as nga industria daytoy. Adda payen dagiti mangipapaay iti nalaklaka a presio iti cremation, kababaanen ti P8,000 no adda pangpunno a bayad nga aggapu kadagiti lokal a gobierno nga akinsakup iti pimmusay.

DAGITI MANANGGUNDAWAY

Ken adda pay sabali a wagas tapno makategged iti pirak no adda matay. Kas koma ti panagpasugalda kadagiti natayan uray dida kabkabagian wenno estranghero ti pimmusay. Upaanda ti bangkay iti kasta adda rasonda nga agsusugal, ken agurnong kadagiti maitupak a tong. Dakes nga aramid ken awan la’t pagdumaan daytoy iti kaawan puso met dagiti dadduma a mangimatmaton iti puneraria a nangidoble ti bayad ti ordinario a serbisioda para kadagiti biktima iti napalabas a dua a bagyo.

Adda met dagiti makasirip iti oportunidad nga agnegosio, aglalo no nalatak ti natay. Kas pagarigan idi matay ni Cory, nagwaras dagiti mailako a duyaw a badbado, dagiti banderitas ken tarpaulin. Sabali laeng dagiti nayatiddog a TV ken magazine coverage a pangnayon iti ganaren ti media.

Ken numero uno dagiti politiko a mangar-aramat kadagiti umili agingga iti patay. Agparparangda, wen, kadagiti natayan, tapno itandudoda ti itutulongda ken pannakisimpatiada iti nagminatay.

Pupuotentayo, nalukay ita ti ima dagiti politiko a mangipaay iti tulong pinansial kadagiti natayan kadagitoy a panawen nga asidegen ti eleksion. Ngem di rumbeng a makaawidtayo laeng ti tulong manipud kadakuada no adda minataytayo. Rumbeng koma, ken kangrunaan unay, a tamingenda met dagiti sibibiag.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 2, 2009.)

DAGITI DAM ITI FILIPINAS: NATALGEDDA MET LAENG?

2009-10-26T07:47:00.000-07:00

Dimon tubngaren ti karayan, ta agayus nga agayus daytoy. Bangenam, aramatem para iti kasapulam, iturongmo iti kayatmo, ngem dikan makidinniskutir kenkuana. - Dean Gooderham Acheson, Secretary of State, Estados Unidos idi 1943 - 1953

MAYSA a pasamak daytoy a ditay’ kayat a maulit iti sadino a lugar ken uray iti tagaineptayo.

Katukad ti makatawen a tudo ti naibuyat iti agpatnag ken agmalem laeng. Kapigsaanen a tudo a di napasimadan uray dagiti weather forecaster. Nadalapus ngamin ti napigsa a bagyo iti panagsukat ti pul-oy ti angin iti rehion. Sakbay nga aglipias ti dam, kayat a dagus ti gobierno nga ibulosen ti danum ngem adu ti madi ta uray dagiti nababa a lugar ket malaylayusen. Naladawen tapno mapengdanda pay ti panagdakkel latta ti danum agingga a di nabaelanen ti dam ti kapasidad ti danum. Nabtak ti paset ti dam; imbuangna tu agarup 701 a milion a tonelada ti a danum iti uneg ti innem laeng nga oras; agpito a metro ti kangato ti dalluyon ken ag-10 a kilometro iti kaakaba ti ayus a nangdungpar kadagiti nababa lugar iti 50 a kilometro kada oras a kapeggesna. Limned ti rinibu a kilometro kuadrado a paset dagiti kabalbalayan ken kataltalon iti adu a lugar. Natay ti sumurok-kumurang a 26,000 wenno arigna kagudua ti populasion kadagiti apektado a lugar.

Iti Tsina ti nakapasamakan daytoy a makuna a kadakkelanen a didigra a gapu iti pannakabettak ti maysa a dam. Daytoy ti Banqiao Dam a nangbangen iti karayan ti Ru iti probinsia ti Henan. Idi maipatakder daytoy idi 1950, siinanama ti gobierno ti Tsina a maibturan ti dam uray ti kapigsaanen a tudo iti uneg iti sangaribu a tawen. Ti rigatna, kapigsaanen iti uneg ti dua a siglo ti 41.7 a pulgada a tudona nga imbuyat ti Super Typhoon Niña iti nasao a lugar idi 1975. Idi nabtak ti dakkel a dam, nagsasaruno metten a naglipias no di man nagidday met dagiti dadduma pay a dam kadagiti karayan a kasilpo dagiti pagayusan ti danum.

Ken uray iti Estados Unidos, nakapadas met iti sumagmamano a didigra a pinarnuay ti panaglipias ti dam. Ngem ti napasamak iti Johnstown iti Pennsylvania idi Mayo 30, 1889 ti maysa kadagiti di malipatan dagiti Amerikano. Gapu iti napigsa ken agtultuloy a panagtudona iti lugar, naglipias ti South Fork Dam a nangbangen iti Lake Conemaugh iti saklot ti tanap, 23 a kilometro ti kaadayona manipud iti siudad. Nangitapuak daytoy iti 20 milion a tonelada a danum a nanglapunos iti siudad ken nakatayan iti 2,209 a katao.

SAAN LAENG A GAPU ITI TUDO

Ken saan laeng a gapu iti napigsa a tudo ti rason ti panagbettak wenno panaglipias dagiti dam. Parnuayen met daytoy iti panagidday lattan dagiti pingir ti bantay ken kaawan ti naan-anay a panagsagana kadagiti mabalin a pagnaan ti aglipias a danum. Daytoy ti napasamak iti St. Francis Dam iti Los Angeles, California idi Marso 12, 1908 a nakatayan ti 450 a katao, ken iti Vajont Dam, maysa kadagiti katayagan a dam iti lubong, nga adda iti kabambantayan ti Dolomite iti Venice, Italy idi Oktubre 9, 1963 a nakatayan met iti nasurok a 2,000 a katao.

Adda met dagiti pinarnuay ti aksidente wenno technical error a kas iti napasamak idi laeng Agosto iti Sayano-Shushenskaya, kadakkelan nga hydroelectric power station iti Russia a masarakan iti Yenisei River iti Siberia. Nalmes ti 75 a trabahador ti planta kalpasan a nalayus ti nagsaadan dagiti makina ti dam a tartarimaanen dagitoy.

Ngem iti laksid kadagitoy a didigra, agtultuloy ti panangbangonda kadagiti dam. Iti Tsina, kaudian kadagiti impatakderda ti Three Gorges Dam iti probinsia ti Hubei a nangsiket iti dakkel a paset ti Yangtze River. Daytoy ti makuna a kadakkelanen a hydroelectric plant iti lubong. Iti agdama, umaboten iti 85,000 ti dam iti Tsina. Ngem adda latta dagiti damag manipud iti pagilian maipapan kadagiti madaddadael a dam uray kaipatpatakder pay laeng dagitoy, wenno pannakalaylayus dagiti adu a lugar gapu iti kinakapsut ti kapasidad dagiti dam.

Iti met Estados Unidos, umaboten iti 79,000 a dam ti naipatakder iti pagilian. Ngem sumagmamano ditoy ti agkurang kadagiti pundona tapno maaramatda a mangipakat koma iti naan-anay a safety program. Maysa kadagiti kasla nabaybay-an a dam ti Ka Loko Reservoir iti Kauai, Hawaii. Nabtak iti maysa a paset ti dam kalpasan iti napigsa a tudo idi Marso 14, 2006. Ngem iti panagpulutpot ti gobiernoda manaig iti insidente, naduktalanda a di koma a nadadael ti dam no nainspeksion ken natarimaan a dagus dagiti daanen a pasetna. Mabalin a naadalanen dagiti pagilian a nadidigra, ngem mabati ti saludsod no agingga iti kaano a kabaelanda a tenglen ti bileg ti nakaparsuaan. Ken no agingga iti kaano a masaluadan met ti panagkibaltang ken pagkapuyan ti tao iti akemna a mangsaranget iti nakaparsuaan para iti pagimbaganna.

DELIKADO MET DAGITI DAM ITI PAGILIAN?

Maipalagip dagitoy a dadakkel a didigra iti dam gapu ta iti Filipinas, nabara met ita nga isyu ti panangpabpabasolda kadagiti mangimatmaton iti dam iti pannakalayus ti dakkel a paset ti Luzon nga agsaruno a sinaplit ni Bagyo Ondoy ken Pepeng.

Idi Setiembre 26, nalayus ti Metro Manila ken kabangibangna a probinsia ti Rizal, Bulacan, Pampanga, Cavite ken Laguna iti ilalasat ni Bagyo Ondoy. Napartak ti panagdakkel ti danum ken limned uray dagiti saan a dati a malaylayus a lugar. Umabot iti nasurok 300 ti natay ken nasurok lima a bilion a pisos a balor ti sanikua ken mulmula iti taltalon ti nayanud. Awan duduana a naggapu ti napitak ken maris-tsokolate a danum kadagiti naglipias a karayan gapu iti nagtapuak a danum manipud iti Angat Dam iti Bulacan.

Ken makalawas kalpasan ti dakkel a layus iti sentro ti pagilian, simmangbay met ni Super Typhoon Pepeng idi Oktubre 3 a nangdalapus ti dakkel a paset ti amianan ken sentro ti Luzon. Nabilbileg daytoy ngem iti sinarunona a dawel, ken malaksid iti panagtultuloy a panagtudona, naipautna ti nagtalinaed iti pagilian gapu ta iti kaaldawan ti iruruarna koma, nasul-oy daytoy ti maysa pay a bagyo a simrek iti teritorio ti pagilian.

Naglipias ngarud dagiti tallo a dam—ti San Roque Dam iti San Manuel, Pangasinan, ti Pantabangan Dam iti Nueva Ecija, ken ti Magat Dam iti Ramon, Isabela. Daytoy ita ti babbalawen ti adu sektor no apay a napasamak ti nasaknap ken nakaam-ames a pannakalayus ti 38 nga ili ken siudad ti Pangasinan, ken nalawa a paset ti Nueva Ecija, Isabela, La Union, Tarlac, Pampanga ken Bataan.

Sagsagrapen ti San Roque Dam ti agus ti Karayan Agno manipud iti nangato a paset daytoy a binangenan met ti Ambuklao ken Binga hydroelectric dams iti Benguet. Tengngel ti National Power Corporation (Napocor) dagiti tallo a dam a mangipapay iti koriente, karamanen ti Angat Dam, Caliraya iti Quezon, ken San Roque. Tengngel met ti National Irrigation Authority (NIA) ti dua a dakkel a dam para iti irigasion—ti Magat ken ti Pantabangan. Ti Wawa Dam iti Rodriguez, Rizal ti maysa pay kadagiti nalatak a dam, ngem sipud pay idi 1950 saanen a maus-usar daytoy, kayatna a sawen, sitatalinaed a silulukat dagiti floodgate daytoy.

Amin a maus-usar a dam iti Luzon ket masasao a multipurpose, wenno adu ti pakaisangratanna: agpartuat iti koriente, mangipaay iti inumen a danum, irigasion, ken pangkontrol iti layus. Ti La Mesa Dam iti Quezon City ti naipatakder laeng tapno mangrasion iti mainum kadagiti residente ti Metro Manila ken kabangibangna a probinsia.

BASOL TI NAPOCOR KEN NIA?

Ti Napocor ken NIA ti kangrunaan ngarud a mapabpabasol iti nagsaruno a layus. Dagiti opisial dagitoy nga ahensia ti kasla nakakaasi ita a mangilawlawag no pay a di rumbeng a sungbatanda dagiti napukaw a biag ken sanikua. Inakoda met ketdi ti panangipatapuakda iti nabuslon a danum, ta no dida met aramiden kano dayta, amangan no nakarkaro ti banagna no mabtak dagiti dam gapu iti nakaro a pressure ti danum. Ken maysa, kunada, umabot iti 455 a milimetro ti intinnag a tudo ni Ondoy iti uneg ti maysa nga aldaw, idinto a 675 a milimetro met ti intinnag ni Pepeng, dua kadagiti kabubuslonanen a tudo iti pakasaritaantayo.

Ken segun iti maysa nga opisial iti Department of Science and Technology (DOST), di rumbeng a dagiti laeng dam ti mababalaw ti pannakalayus dagiti dadduma a lugar iti kaadda ni Bagyo Peping iti pagilian. Ta uray pay saan a nangipatapuak ti danum dagiti dam, malayus a malayus latta ti sumagmamano a paset ti Luzon gapu iti kabuslon ti naibuyat a tudo iti arigna makalawas. Iti kasta kano a tudona, saan a kabaelan a sagepsepen dagiti bambantay ti tudo. Makita laengen ditoy ti napasamak a landslide iti Benguet, wenno ti pannakalayus ti sumagmamano a paset ti Amianan a Luzon nga awan ti koneksionna iti panagbulos ti danum kadagiti dam.

Ngem segun ken ni Nicanor Melecio, presidente ti Pangasinan Institute for Land and Aquatic Research, saan a sinurot ti San Roque Dam ti operations manual daytoy a mangbantay ti kangato ti danum no panawen ti matutudo wenno nabileg a dawel. Dida koma inuray a mapunno dagiti dam wenno madanon daytoy iti critical level sakbay a nangipatapuakda iti agsobsobra a danum. Iti kasta, saan koma a nabuslon dagiti danum a napartak a nanglayus kadagiti adu a lugar ken nangdadael iti sumagmamano a dike a nadalapus ti napegges nga ayus.

Gapu itoy, nairaman pay a nababalaw ti PAGASA iti panangpalutpot ita ti Senado no nangipaay met laeng daytoy iti naan-anay a ballaag kadagiti maseknan nga ahensia ken dagiti umili. Ngem uray pay koma awan dayta a ballaag, rumbeng nga adda koma pamuspusan dagiti mangimatmaton iti dam tapno masakbayanda ti dumteng a kalamidad.

Patien ti sumagmamano nga eksperto ti kalamidad a saan a gapuanan ti Dios no di ket ti tao ti nangpakaro kadagiti kasasaad dagiti biktima. Panggep ita ti probinsia ti Pangasinan, dagiti mannalon, negosiante ken maseknan nga umili a mangidarum kadagiti opisial ti San Roque Multipurpose Project (SRMP) ken Napocor.

Segun ken ni Rep. Mark Cojuangco ti Pangasinan, masapul a sungbatan dagiti operator ti dam ta imbes ng in-inut nga imbulosda ti danum sakbay a dimteng ni Pepeng, inurayda ketdi a dumanon iti critical level sada naggaraw. Ania pay, napeggesen ti danum ken awanen ti kababaelan ti asino man iti madalapusna a lugar a manglisi iti daytoy. Pabor met ditoy a kaso ni Senador Francis Escudero a nangibaga a nagkurang dagiti operator iti pagrebbenganda nga agsakbay ken mangballaag kadagiti komunidad nga apektado iti layus. Immun-unan nga impeksa ni Senador Aquilino Pimentel Jr. iti pananguyotna kadagiti biktima ti Ondoy a mangidarum kadagiti operator ti Angat Dam gapu iti awan pakaammo a panangibulosda iti danum kadagiti karayan.

Ngem di rumbeng nga agtitinnudoda lattan no asino ti akimbasol kadagiti nadadael a biag ken sanikua. No adda nagkurangan dagiti mangimatmaton iti San Roque Dam ken Angat Dam, adda met pakababalawan dagiti opisial ti gobierno. Ta nalawag ketdi a nagkurang ti pagrebbengan dagitoy a mangbantay kadagiti dam. No awan wenno kadaananen ti warning system dagitoy, apay a dida nagkuti tapno maaddaan wenno mapabaro dagitoy iti laksid ti kaadun a bagyo a dimteng iti daytoy a tawen?

NANGNANGRUNA PAY LAENG TI BIAG DAGITI UMILI

Ken sino ti pudpudno a nagsakbay iti kastoy a didigra? No ammo dagiti lokal nga opisial ti nagsakbay, dida koma pinabalayan wenno inaramid a subdibision dagiti disso a dati a paglaslasatan dagiti aglipias a danum? Impapatida koma ti naggaraw tapno mapapanaw dagiti eskuater a nangbangen kadagiti paglasatan ti ayus no bumlad dagiti karayan. Dida koma pinalubosan ti pannakakalbo kadagiti kabakiran kadagiti watershed a pagtataudan ti danum kadagiti karayan.

Kasapulan ngarud a pabaruenda ti sistema ti panagsakbay babaen ti panagtitinnulong dagiti lokal a gobierno. Ken agtultuloy latta koma ti inspeksion kadagiti dam. No kasapulan a matarimaan dagiti dumaanen a kongkreto a bangen ti dam, wenno manayonan dagiti spillway daytoy, mangilatangen ti Kongreso iti naan-anay a pundo agingga iti nasapa pay.

No kasapulan ti mangipatakder iti baro a dam, ipangpangrunada koma ti karadkad dagiti umili, ken pagbiagan dagiti apektado a lumugar, ngem iti maawidda a dakkel a ganansia no agtarayen dagiti dam a mangilako iti koriente ken danum nga inumen. Napasneken ti gobierno a mangituloy ti agbalor iti maysa a bilion a doliar a Laiban Dam iti Tanay, Rizal. Panggep daytoy ti mangnayon iti inumen a danum a pagkurkurangan nga ipapaay ti Angat Dam kadagiti agindeg iti Metro Manila ken kabangibangna a probinsia. Ngem gapu iti kallabes a didigra, ad-addan nga ipapati ti simbaan, dagiti apektado a lumugar ken sumagmamano a sektor ti mangkontra iti proyekto gapu iti kunada a negatibo nga epekto daytoy iti nakaparsuaan ken ti pagbiagan ken pagtaengan dagiti agindeg iti Rizal. Kas met laeng iti Angat Dam ti Laiban a lumasat iti rabaw ti Marikina West Valley Fault a pagtaudan ti ginggined no aggaraw daytoy.

Agpanunot koma a nasayaat ti gobiernotayo. Ipangpangrunana koma ti panangbalanse iti progreso babaen ti parabur dagiti dam ken iti pannakayalikaka iti karadkad dagiti umili kadagiti sumangbay a didigra. Agkutida koma itan. Ta no dida aramiden dayta, amangan no dakdakkel pay a layus ngem iti napasamak iti South Fork Dam ken Baquiao ti masagraptayo kadagiti sumarsaruno a tawen.

Maawatantayon no kasano iti panagbuteng dagiti agindeg iti Pangasinan idi agwaras ti mensahe iti text nga adda kano panagbirri ti San Roque Dam ken mapanen ti panagbettak daytoy. Saan a pudno, kuna dagiti opisial ti dam, ngem mabalin ketdi a mapasamak no anagentayo dagiti pasamak.

Serioso unay ti parikut, ta uray pay dagiti nababaknang a pagilian awan ti mababaelanda a mangsarapa iti epekto ti dakkel a dawel. Ken di rumbeng a gapu iti kinakurapaytayo a pagilian, ikararagtayo lattan ti pannakaisalakantayo. Bugoyantayo koma dayta a kararag iti pudpudno a panaggaraw. Adda kabaelantayo no agtitinnulongtayo.

Bayantayo dagiti dam nga agandar, wen, ta pakairanudantayo met dagitoy. Ngem no awan ti naan-anay a panagsagantayo iti mabalin a panaglipias manen daytoy, mabalin a dagitoy met laeng a dam ti mangirareb kadatayo.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 26, 2009.)

APAY A MANAGISEM NI ANGKUAN?

2009-10-15T17:33:00.000-07:00

NARAGSAK kadi latta ni Angkuan uray ania ti kasasaadna iti biag? Laklakaenna laeng ti rigat ta nairuamen daytoy, no di man ket saanen a serioso iti biag? Naipakadawyanen kenkuana iti agisem kas iti agkudkod no adda nagatel? Wenno wagasna kadi laeng tapno mailemmengna ti adda a pudno a riknana?

Dagiti soldado nga Amerikano a kameng 3rd US Marine Expeditionary Force a timmulong iti rescue operation iti kabigatan ti pananglayus ni Bagyo Ondoy iti Kamanilaan ken kabangibangna a probinsia ti saksi iti managisem a kababalin dagiti Filipino. Awan ti maarikap a sungbat ni Lt. Commander Todd Endicott, ti lider ti grupo, no apay nga umis-isem latta dagiti biktima ti didigra. Maisaparda pay ti agiinnangaw ken ti makiinnapir kadagiti ganggannaet a nakasalaw kadakuada.

Nalabit di unay ammo ni Endicott ti ugali ken kultura dagiti Filipino.

Adu ti kayatna a sawen ti isem ni Angkuan. Saan laeng a panangipeksa daytoy iti kinaragsakna, wenno panangibaskag iti kiredna iti panawen ti krisis, no di pay ket wagasna daytoy a mangipakita iti kinaanusna iti sagsagabaenna a rigat. Wenno, mabalin a kayatna a sawen, “Ayos lang, Pari, dika madanagan.”

Umisem ni Angkuan, a kasla agkirem laeng, no raemenna ti kasangsangona; umisem uray sungatenna daytoy. Umisem no mabainan, no mapabainan, wenno mangpabain. Umisem no adda kasapulanna, no napagustuanen, ken uray no di mapagustuan. Umisem no agkiddaw iti pammakawan, ken no mangpakawan.

Kangrunaanna, umisem no awanen ti maaramidanna iti nastrekna a situasion. Ngem dua ti pagturonganna dayta nga isemna: iparangarangna nga awanen ti gawayna iti kasasaadna wenno ipariknana a kabaelanna latta ti bumangon ken lumaban agingga’t kanibusanan. “Bear and grin it,” masansan a sawen dayta dagiti Amerikano. Ti agibtur ken umisem latta. Ngem awanen ti mangipakita iti pudpudno a kaipapanan daytoy no di dagiti Filipino.

Adda latta panawentayo nga agkakatawa. Ti ag-videoke ken aginum uray agbagbagyo, ti aglalang-ay a kasla ubbing. Ti manglipat kadagiti pagrebbengan uray iti apagbiit laeng.

Makita ti pudpudno nga isem ni Angkuan ken ni Manny Pacquiao. Kayarigan daytoy ti agbulos a danum ti waig, awan ti makabangen; limmapayag, a kasla dagiti bulbullagaw a pagkakatawaan, ngem makapasurot met. Nabileg ken karurungsotan a mannakigubat iti ring. Ngem imbes a kumilaw dagiti matana, naisem ketdi uray iti tengnga ti ranget. Umisem no makantiawan. Ken naisem latta uray maabak iti laban, kas iti nalak-amna iti umuna a labanda ken Erik Morales.

Masansan a ditay’ maanag ti kinangayed ti biag ti tunggal Filipino. Wen, ta kasla ad-adda a makitkitatayo dagiti adu a parikut ti pagilian—kurapsion iti gobierno, nangina a magatgatang, kinarugit ti aglawlaw, pannakaikuskuspilna kadagiti sabali a puli, ti tuok ken rigat dagiti adu a pamilia nga agiinnadayo tapno adda panggedan ti ina wenno ti ama. Kasla idaddadanestayo ti pulitayo gapu iti kaawanen ti disiplina ti tunggal umili, ngem babaen met laeng dayta ti panangisungsong dagiti agtuturay. Iti maysa a surbey, uppat iti sangapulo a Filipino ti mayat a mapanen agnaed iti sabali a pagilian.

Ngem no dumteng ti didigra, wenno ti nakaro a lidem, kas iti impasagrap ni Bagyo Ondoy ken ti naudi a ni Bagyo Pepeng, rummuar a kas ti raya ti init ti pudpudno a kinatao ni Angkuan. Ti agibtur ken ti umisem.

Paggapuan kadi ti kinaragsak ni Angkuan?

Iti benneg nga “Inbox” ti Philippine Star a maipaay kadagiti agar-aramat iti text a naipablaak idi Mayo, naibinsa-binsa dagiti rason ti kinaragsak latta dagiti Filipino: adu ti siglatenda, nangruna iti agpang ti panagkanta; nalaka a makalaslasatda iti ania man a parikut iti kasasaadda, kas kadagiti didigra ti nakaparsuan ken gulo iti politika; siwawayada nga agbiag ken maaramidda ti kaykayatda iti salinong ti demokrasia; nadekket ti panagkakammayet dagiti kameng ti pamiliada; maidawatda amin iti Dios ti pannakarisut dagiti parikutda; kasla maysa a bakasion ti panagbiagda ditoy gapu iti kinangayed ti aglawlaw; naanus ken nalaka a mamakawanda iti sabali a tao; maipagpannakkelda ti kinasabsabali ti pulitayo, addaanda kadagiti kababalin ken kultura ti agsumbangir a lubong, ti Lumaud ken ti Dumaya; ken adu dagiti nasin-aw a kababalinda kas iti kababaelanda nga agpatagabo para laeng kadagiti ipatpategda iti biag.

Segun ken ni Dr. Ly Sycip, chairperson ti UP Department of Psychology, adda dakkel a rason no apay nga umisem ken napno latta ti namnama ni Angkuan. Umuna ditoy ti pananguyosna iti kaaduan a tibker ti nakemna manipud iti pamiliana ken pannakilangenna iti sabali a tao, a mangipangpangruna iti panagkakadua ken panagsisinnaranay. Makatulong met kenkuana ti pannakataginayon latta ti “bahala na” (makaammo ditan) ken pinnadrino a sistema iti kulturatayo, ta agubbog met ditoy ti kasapulanna a seguridad, no di man pagsadaganna tapno agbiag a sipapasnek. Naipakadawyanen ti kinarelihiosona, a rason ti dina panagam-amak; naisem latta, ta nababa laeng ti ekpektasionna kadagiti adda iti aglawlawna. Saan a materialistiko. Uray dagiti babassit a banag, basta makaited daytoy ti pagragsakanna, ipangpangrunana dagitoy a kas gameng.

Mayannatup laeng unay ditoy ti resulta ti panagadal met ti National Statistical Coordination Board idi 2007 a nakailanadan dagiti kangrunaan a paggapuan ti kinaragsak ni Angkuan. Umuna a tallo iti listaanna ti pamilia, karadkad, ken pammati (relihion). Sumarsaruno laeng ti gagayyem, pinansial, edukasion, pannakirelasion iti ipatpateg, ken trabaho.

No adda man ngarud natumpongan ti media nga umis-isem idi panawen ti kallabes a didigra, isu dagitay nakailisin iti peggad kadagiti bagbagida wenno kadagiti ipatpategda iti biag. Kasla ibagbagada a bay-am pay dagiti sanikua, dagiti negosio, dagiti trabahoda. Ta kas masansan nga ibagbaga dagiti nainterbiu iti telebision, kabaelanda met latta iti bumangon iti pannakaitiklebda.

Dayta a panagis-isem ti naduktalan met ti maysa a Briton idi pinasiarna ti maysa a pagbaluda iti Visayas. Managisem kano dagiti nakabalud a kasla awan ti bakbaklayenda a dagensen iti pannakaipaidam ti wayawayada.

Umannugot ditoy ni Ambassador Peter Beckingham iti Britania. Segun kenkuana, dagiti Filipino iti maysa kadagiti kararagsakanen ken managlinglingay unay a puli iti lubong a naam-ammona

Saan ngaruden a pagsiddaawan ti kaadun dagiti ganggannaet a pinilida iti agnaeden iti pagilian. Paggusgustoda la kano unay ti kinaisem, ti panagkatkatawa ken kinalaglag-an ti rikna dagiti Filipino. Uray sadino a direksion, amianan, abagatan, laud ken daya ti pagilian, umis-isem dagiti tattao, kunada man.

Idi Abril, naipabuya iti Hapon ti serye a drama iti telebision a napauluan iti “Smile” (Isem). Maysa a Japinoy, wenno bastardo ti Filipino a nayanak iti pagilianda, ti kangrunaan a bida. Nupay kontrobersial ti panangiladawanda iti karakter dagiti Japinoy ken uray dagiti puro a Filipino iti Japon, makapneken nga ammo dagiti nagsurat ti kinalalaingtayo a mangibennat kadagiti bibigtayo uray kadagiti narikut a situasion iti biagtayo.

Kasta met nga iti Dubai, naibida ti kinaragragsaktayo a puli. Nangrugi laeng daytoy iti panagsurat ti maysa nga agbasbasa iti diario ditoy a nangipeksa iti panagraemna iti kinalalaing dagiti Filipino a makigayyem. Kalpasanna, nagsasaruno kano metten ti nagsurat a nangipaneknek iti dayta a kababalin dagiti Filipino, wenno ti nabara a pannakilangenda iti ania man a puli. Sabali pay dagiti nagsurat nga agsalsaludsod no ania ti sikreto ti naragsak a kababalin dagiti Filipino.

Saan ngarud a pagduaduaanen ti panangibagada a kayarigan dagiti Filipino ti danum iti waig, a kabaelanna ti agdaliasat iti kabatuan iti rangrangkis, ken no mapengdan ti panagayusna, agsawar latta iti sumarutanna ken mangrugi iti baro a direksion. Natural nga ayus, a kas iti agubbog a namnama iti barukong. Daytoy a pagtataudan ti pammati ni Angkuan ti mangikur-kurit latta iti isem iti rupana, ken ti sumango iti lubong uray ania ti sasaadenna. Ngem dina kayat a sawen nga awanen ti ar-aramidenna tapno agprogreso, wenno awatenna lattan ti gasatna. Ipakitana laeng ditoy a sanguenna dagiti parikutna iti in-inut tapno di unay marigatan.

Ngem segun ken ni Michael Tan, propesor iti UP ken kolumnista iti diario, mabalin a maallilawtayo laeng kadagiti ladawan ni Filipino a naragsak nga agkakanta wenno agsasala (no di man agin-inum iti arak) uray iti panawen ti krisis. Masansan a wagas laeng daytoy dagiti Filipino tapno maparagsakda ti maysa a naleddaang a pasamak wenno okasion, kas koma no adda agminatay. Ta iti kaunggan dagiti Filipino, agsagsagaba met daytoy gapu iti rigat ti biag iti pagilian.

No naragsak man wenno managisem latta dagiti kailiantayo nga adda iti ballasiw-taaw, kasapulan unay daytoy iti pagobraanda. Di rumbeng a maapektaran ti serbisioda iti klienteda wenno dagiti amongda iti ania man a parikutda iti biag, kas koma iti nakaro nga iliwda iti pamiliada, tapno dida maikkat iti trabahoda. Pagsayaatana, ta naipakadawyanen kadakuada ti umisem latta wenno mangpilit a palag-anen iti riknada. Ta no dida met aramiden dayta, amangan no agtinnag daytoy iti panagmauyongda.

Segun ken ni Dr. Aurora Tompar-Tiu, maysa a psychiatrist a taga-Cebu ngem nakabase ita iti Estados Unidos, kangrunaan a parikut dagiti Filipino a napan nagnaeden iti Amerika ti nakaro a kinaliday. Uppat ti kunana a pagtaudan ti depresion: nangato nga ekspektasion ti pamilia, nangruna iti agpang iti panagurnong; ti pannakabaliw ti akem iti pagtaengan, kas koma no ti ina ti agsapul, ket mabati iti pagtaengan ti ama; ti napanawanda a napintas a trabaho ken posision iti Filipinas; ken ti pannakayadayo iti pamilia.

Pagsayaatana, kabaelan dagiti Filipino a labanan dagitoy a mangipapaay iti panaglidayda. Dida kayat a kitaen daytoy a kas higante a parikut, no di ket babassit laeng a bangen iti panagtulid ti panagbiagda iti inaldaw. Dayta ngarud ti rason no apay a nalaka latta kadakuada iti umisem. Ti kabaelanna a bumangon kalpasan ti dawel, ti nauneg a pammatina, ti nabusnag a namnamana, ken ti panagis-isemna, dagitoy dagiti gameng nga itugtugot ni Angkuan iti sadino man a lugar a papananna, ken iti ania nga oras.

Daytoy nga isem ti mangipaay iti seguridad kadagiti Filipino—isu nga agibtur latta. Kas iti kawayan nga agrukob laeng no sumaplit ti dawel, uray manonto pay nga Ondoy ken Pepeng dayta a sumangpet iti biagna, ngem in-inut met laeng a tumakder kalpasanna. Ngem kas iti amin nga agsobsobra, dakes no palaluan ti Angkuan ti agib-ibtur lattan. Di rumbeng nga agkuti laengen no magaraw. Agpursige met koma ken mangiruangan iti bukodna a dalan nga agdur-as. No aramidenna dayta, saan laeng nga isem ti isarangetna iti parikutna no di ket dagiti kasapulanna tapno agbiag a sinanam-ay, uray pay dagiti sumaruno a kaputotan dagiti Filipino, kalpasan dagiti dawel.

Dayta ti Filipino!

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 19, 2009.)

AY, ONDOY!

2009-10-10T13:56:00.000-07:00

“MAGHAWAK-HAWAK lang kayo! ‘Kaya n’yo ang agos! Darating din kayo sa dulo!”

Impukkaw dagiti naslepen a lallaki nga agpapaay a guide dagiti padak nga “stranded” iti dayta a sardam ti Sabado (Setiembre 26). Nakaiddep ti silaw kadagiti poste ta awanen ti koriente. Awan sarday ti panagtudona ket pagatsiketen ti pammeggesen a danum iti kalsada a lasatenmi.

Kasla sangaraay nga ubas ngarud ti langami nga agkikinnapet a simmaranget iti layus. Idi mabatoganmi ti rangtay, pagatbarukongen ti danum ken ad-addan a pimmeges daytoy. Nagiiriag dagiti babbai ngem nagtultuloy ti kasla maidurduron a pannagnami. Kalpasan ti nakurang ngata a maysa nga oras ken ti nasurok a maysa a kilometro, nakadanonkami met laeng iti ababawen a paset ti kalsada.

Kasla narigat a patien, ngem kalsada ti EDSA ti linasatmi a layus, nangrugi daytoy iti asideg ti Muñoz Market iti Quezon City agingga iti Balintawak iti amianan-a-laud. Adu ti agkuna nga ita laeng a nalayus iti kasta iti kaadalem ken kaatiddogna a paset iti kangrunaan a kalsada ti Metro Manila.

Ken saan met nga isu ti napigsa a dawel ti Bagyo Ondoy (“Ketsana” ti international codename daytoy) no ti kabuyogna nga angin ti pagsasaritaan. Segun iti PAGASA, 60 kilometro iti tunggal oras laeng iti kapegges ti anginna, wenno kasla maladaga laeng no maidilig kadagiti super typhoon.

Ngem saan laeng a ti EDSA ti nalayus; arigna 80 a porsiento iti Metro Manila ti limned iti manipud paggatgurong agingga iti 20 a kadapan a danum kalpasan ti nagpatnag ken agmalem a panagtudona. Iti text message ni baketko, pagat-tao kanon iti masungadanmi a rangtay a sumrek iti Metrogate-Heritage Homes, ti subdibision iti Marilao, Bulacan a pagawidak, ag-20 a kilometro iti amianan ti Manila. Simmalpa ti danum iti waig a sumagmamano laeng nga addang manipud iti likudan ti balaymi. No awan ti kastoy nga intext ni baket, diak koma nagpilit nga agawid. Ngem gapu ta naputeden ti komunikasionko kenkuana kalpasan a nagpaliaren ti selponko iti pannakaslepna, ad-addan iti panagdanagko.

Addan agur-uray nga agpa-Heritage iti terminal ti dyip iti Monumento, Caloocan. Sakbay ti ala dies, naawat ti draybermi ti text message ti maysa a kaduana nga immababawen ti danum iti Balintawak ken iti North Expressway, ken ti sumrekan iti subdibisionmi. Nagsasaruno ngaruden dagiti dyip nga agbiahe.

Idi makasangpetak iti balay iti tumengngan iti rabii (alas kuatro media iti malem a rimmuarak iti opisina), napalalo ti panagyamanko ta saan a nalayus ti balaymi. Saan a kas iti nalabsanmi a paset ti subdibision a nadalapus iti panaglipias ti karayan. Simmalpa ti danum agingga iti atep ti bunggalo a balayna. Napitak a ti dalan ken naiburaisen iti kalsada ti aglalaoken a basura, kaykayo ken ramramit iti balay.

249 TI NATAY; 38 TI MAPUKPUKAW

Ngem gayam iti dayta a kanito, adu pay laeng dagiti tattao iti nadumaduma a paset ti Metro Manila, ken dagiti probinsia ti Rizal, Bulacan, Pampanga ken Laguna nga umar-araraw iti saranay. Kaaduanna kadagitoy ti adda kadagiti atep ti balbalayda nga agur-uray iti pannakasalbarda, wenno addada pay laeng kadagiti kalsada ken overpass kadagiti siudad a mabisbisinan ken malamlamiisan gapu iti awan sarday a panagtudona ken iti panagtultuloy a panagdakkel ti danum. Adda dagiti arigna nauyosen amin a pigsada a nakakita ti pannakairareben iti danum dagiti adu a sanikua ken negosioda. Sumagmamano dagiti adda dagiti kameng ti pamilia wenno kakabagianda a nalmes, nakoriente wenno nagaburan iti panagidday dagiti bantay, wenno mapukpukaw kadagidi a kanito.

Iti umuna a report ti National Disaster Coordinating Council (NDCC) iti agsapa iti Domingo, nasurok a 100 dagiti biktima ken 30 dagiti mapukpukaw. Napuruan dagiti ili ti Cainta, Tanay ken Rodriguez iti Rizal, ken ti siudad ti Quezon, Marikina, ken Pasig, ken paset ti Bulacan ta adda kadagitoy dagiti naglipias a karayan.

Ngem iti panagtultuloy ti rescue operation agingga iti Martes, immaboten iti 249 iti listaan dagiti natay, ngam mabalin nga ad-adu pay, segun iti naudi a report iti telebision, ken 38 ti di pay laeng mabirokan. Iti listaan ti NDCC, 101 kadagiti biktimaiti adda iti Metro Manila, karamanen ditoy ti 50 a nasalawda a bangkay iti Provident Villages, ti middle-class a subdibision nga adda iti asideg ti teppang ti Marikina River. Maysa kadagiti biktima iti nasao a subdibision ni aktres a Cristine Reyes a naguray iti arigna kagudua nga aldaw iti atep ti dakkel a balayda sakbay nga insalakan ti grupo ni Richard Gutierrez a nanggagara kenkuana iti lugar.

Nakaam-ames met ti napasamak iti Brgy. San Juan Baño iti sakaanan ti Mt. Arayat iti Pampanga a nakatayan iti 12 a katao. Nagreggay ti pingir ti bantay a nangitugot kadagiti dadakkel a bato, danum-tudo ken pitak a nanggabur iti nasurok sangagasut a balbalay.

Ken malaksid iti biag ken sanikua, imbati pay ni Ondoy ti agarup P4.7 a bilion ti balorna a nadadael nga impraestruktura ken mulmula kadagiti taltalon. Nakurang met a dua a milion a katao, wenno mapan a 334,959 a pamilia ti naapektaran, umabot iti 503,273 ti adda pay laeng kadagiti evacuation center iti nadumaduma a paset ti Metro Manila ken kabangibangna a probinsia.

Nangideklaran ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo iti “state of calamity” iti Metro Manila ken 25 a probinsia, a kaaduanna iti Central Luzon. Sinuspende metten ti Department of Education (DepED) ken ti Commission on Higher Education (CHED) iti makalawas a klase kadagiti apektado a lugar. Kaaduanna ngamin kadagiti eskuela ti nadadael iti layus, no di man nagpaay nga evacuation center. Adu pay dagiti lugar nga awan pay laeng iti koriente ken linia iti telepono.

KABUSLONANEN A TUDO ITI PAKASARITAAN

Saan nga isu ti napigsa a bagyo ti Ondoy. Ngem iti innem nga oras nga agtultuloy a panagtudona, nakaanayen tapno lumned dagiti nababa a lugar ken mapno ti Angat Dam ken Ipo Dam iti Bulacan a rason tapno mapilitan dagiti mangimatmaton ti dam a mangipatapuak iti agsobsobra a danum kadagiti karayan. No dida aramiden dayta, dakdakkel ti parikut no mabtak dagiti dam gapu iti napigsa a water pressure. Napartak ti panagdakkel dagiti karayan ti Pasig, Tullahan, ken Marikina, a nanglapunos ti nalawa a sakup dagiti nababbaba a lugar. Nangpakaro pay ditoy ti napullatanen a drainage wenno kanal iti Kamanilaan ta saanen a makapagtaray a nasayaat ti aglaplapusananen a danum kadagiti kalsada.

Kakaruanen iti pakasaritaantayo ti kabuslon ti tudo nga umabot iti 16.7 pulgada iti pagrukodan ti PAGASA. Iti kagudua’t aldaw a tudo ket nasursurok pay ngem iti kabuslon ti tudo iti sibubukel a Setiembre. Nakarkaro pay ti inyegna a layus ngem iti 40 nga aldaw a panagnepnepna idi 1972 a nanglapunos met laeng iti Metro Manila ken Central Luzon.

Naidilig ngarud ni Ondoy iti Hurricane Katrina a simmaplit iti New Orleans iti Estados Unidos idi 2005 ta agpada a nasaknap ti didigra ken panagdakkel ti danum a nanglayus kadagiti adu a lugar.

Maipalagip a pabpabasolen idi dagiti Amerikano ti gobiernoda gapu iti kinakapuy ken kinaginad dagiti opisial a nangsalbar iti adu a biag ken sanikua a dinalapus ni Katrina. Babaen ti panagpalutpot dagiti komite ti homeland security ken governmental affairs iti Senado iti Estados Unidos, naduktalanda a nagkurang ti gobierno iti amin nga agpang iti panagsagana ken panaggaraw iti panawen ti didigra. Naammuanda pay nga awan ti madadaan a nabileg a panagkakammayet dagiti ahensia mainaig iti disaster-preparedness para iti kastoy a pasamak.

No adda pagkurangan ti Estados Unidos a maysa a nabaknang a pagilian, anianto laengen ti Filipinas?

Mangrugrugi pay laeng a simrek ni Ondoy ti pagilian, adun ti pagkurangan dagiti ahensia a rumbeng a mangtaming iti kastoy a didigra. Addan panangballaag ti PAGASA kadagiti tattao iti nababa a lugar a salikbayanda ti flash flood wenno landslide, ngem naggaaraw kadi ti NDCC tapno maipakaammo daytoy kadagiti umili?

YANNA DAGITI PUNDO?

Ket idi panawen ti didigra, manmano man laeng dagiti rubber boat, amphibian truck, ken helicopter ti gobierno tapno mausar a mangsalbar kadagiti tattao a nagkamang iti atep dagiti balbalayda. Nakurang pay ti koordinasion ti ahensia kadagiti lokal a gobierno, ta binnukodanen ti panaggaraw. Kapilitanen, a, ta agkurang latta dagiti volunteer ken ramramitda tapno maipakat a nasayaat iti rescue ken relief mission. Sabali pay a parikut ti kinakirang kadagiti kasapulan nga agas wenno taraon kadagiti mabisbisinan a biktima, wenno dagiti nagkamang kadagiti evacuation center.

Iti naudi a State of the Nation Address ni Presidene Arroyo, nadakamatna ti kinapateg ti panagsagana ti pagilian kadagiti didigra gapu ta tinawen a madalanan ti adu a bagyo ti pagilian. Inkarina ti pannakapabaro dagiti teknolohia a tumulong a mangibaga iti nasapsapa iti idadateng ti didigra, ken ti madadaan a puersa ti gobierno tapno adda mangsaranay kadagiti biktima. Kinunana pay a napadur-asen dagiti sistema ti panagsakbay kadagiti didigra ken ti pannakaipatakder kadagiti impraestruktura tapno mapengdan ti layus.

Ngem kasla naitayab laeng iti angin dagitoy nga imbagana. Wenno dagiti kari dagiti immun-una nga agtuturay ta iti kalaksidan ti naynayen nga ilalabas dagiti kakastoy a dadakkel a didigra iti pagilian, iti napauten a panawen, awan man laeng ti nagdur-asan ti panagsagana dagiti opisial.

Agingga kadagitoy, agpatingga a kari pay laeng dagiti ibagbagda a pannakapabaro dagiti aparato ti PAGASA. Adda gastuen dagiti opisial a mangan kadagiti nangingina a restauran iti America wenno mapan agbuya iti nangina a laban ni Manny Pacquiao iti Las Vegas, ngem awan man laeng ti magatangda a rubber boat ken dagiti dadduma pay a kasapulan dagiti rescue team kadagiti lugarda.

No adda man kasla paglaingantayo, isu daytoy ti napartak a panangbukeltayo kadagiti relief operation. Ngem no nagsaganatayo koma a nasayaat, awan koma dagiti kakastoy a pakarikutantayo.

Agtitinnudotayo manen, wen, ngem kas iti ibagbaga ti maysa nga editorial iti diario, kasapulan met a mapalutpot no ania ti pagkurkurangan ti gobiernotayo, kas iti napasamak iti kaso ti Katrina idiay Estados Unidos, iti kasta adda pagadalantayo para kadagiti sumarsaruno nga addangtayo. Agpayso a narigat a masaganaan dagitoy a gapuanan ti nakaparsuaan, ngem adda kabaelantayo a mangpalag-an ti ania man nga epekto ti didigra kadatayo, no la ketdi ammotayo ti agsakbay ken ti aggaraw iti napartak.

DAYTOY TI GLOBAL WARMING

Napateg met a pagadalan daytoy tapno mailawlawagtayo ti epekto ti global warming. Segun kadagiti ekperto, agtultuloy ti kasla abnormalen a kasasaad ti panawen, no di man ket kumarkaro ti epekto dagiti sumangsangbay a bagyo iti pagilian.

Mapaspasamaken dagiti kakastoy a taray ti panawen iti Estados Unidos ken iti Southeast Asia. Kas iti Ondoy, bassit laeng daytoy a bagyo ngem nagdakkel ti inyegna a didigra. Kas ‘tay kanayonen nga ibagbagada, dagiti marigrigat ken babassit a pagilian a kas iti Filipinas ti ad-adda nga agsagaba gapu iti kinakirang ti ramitda a mangsaranget dagiti kakastoy a klase ti didigra.

Nabayagen nga isyu ti global warming, ngem agingga kadagitoy, kasla naginad pay laeng ti panagsagana ti gobiernotayo. Pangriing metten daytoy kadagiti umili tapno ipapatida metten ti tumulong tapno marisut iti parikut.

Umuna ditoy ti panangidalimanektayo a nasayaat kadagiti basuratayo. Liklikantayo nga iwara dagiti basura ta tunggal layus a tumpay dagitoy wenno sullatanna dagiti kanal a rason nga uray bassit laeng ti tudona, malayusen ti sumagmamano a paset ti siudad. Liklikan koma metten dagiti lokal a gobierno ti mangaprobar kadagiti plano ti subdibision nga agsadag kadagiti delikado a lugar, kas koma no adda daytoy iti rangkis ti bantay wenno igid ti karayan, nga awan ti nasayaat a plano a mangsaluad iti karadkad dagiti residente.

Adu ti nadamagtayo a kinabannuar ken kinatured dagiti timmulong tapno maisalakan ti adu a biag. Ken adu pay nga estoria dagiti biktima iti pannakirangetda iti nakaparsuaan, ken wen, iti panangipeksada iti rurodda iti kinaginad ti garaw ti gobierno.

Ngem ti ketdi napateg, maanagtayo itan ti kaimbagan a yad-adal ti ania a didigra iti panagbiagtayo. Maysa ditoy iti nangngegko iti maysa a lalaki a taga-Rizal iti panangenterbiuda kenkuana iti telebision. Nadadael ti pagtaenganna, naibus dagiti sanikua ken awanen dagiti tagilakona, ngem ti napateg, insalakan ida ti Dios.

“Makakabangon din kami!” inpakamakamna.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 12, 2009.)

Gapu iti “Dacer-Corbito Murder Case”

2009-10-03T18:41:00.000-07:00

LACSON VS. ERAP

ADDA kadi karbengan ni dati a Presidente Joseph “Erap” Estrada nga agkandidato manen iti posision a nakakugtaranna babaen ti People Power idi 2001?

Saan laeng a panagsaludsod iti legalidad daytoy, kas maibatay iti Konstitusion, no di pay ket iti kababalin ken gapuananna a kas sumaruno a lider ti pagilian.

Daytoy ti kayat a paruaren ni Senador Panfilo Lacson idi imbutaktakna, babaen ti maysa a privilege speech iti Senado, ti sumagmamano a pagteng iti kaadda ni Erap iti Malakanyang manipud 1998 agingga iti 2001. Segun kenkuana, protektor ni Erap ti ilegal a sugal, ninong dagiti esmagler, ken barumbado kadagiti negosiante ta pilitenna dagitoy a mangilako ti negosioda kadagiti nadedekket a gagayyemna.

Ken ti kakaruan a pammabasolna: ni Erap ti akin-utek iti pannakadukot ken pannakaiwalang da Salvador “Bubby” Dacer ken Emmanuel Corbito a drayberna idi 2000.

“Yalikaka koma ti Dios ti Filipinas manipud ken ni Joseph Ejercito Estrada,” innayonna pay.

Makasuron a sinungbatan ni Erap ti dinutokanna nga hepe ti Philippine National Police (PNP) idi adda daytoy iti puesto. Inladawanna ti senador a kas desperado la unayen a mangsalaknib iti bagbagina ta uray dagiti innuulbod wenno pammadpadakes laeng iti sabali a tao ket tutuponna.

Sinungbatan met ni Senador Jinggoy Estrada dagiti insawang ni Lacson kontra iti amana babaen ti bukodna a privilege speech idi Setiembre 15. Segun ken ni Jinggoy, ar-aramaten laeng ni Lacson ti prebilihiona a kas senador nga agsao iti Kongreso a siwawayawaya tapno yalikakana ti bagina iti posible a pannakabaludna gapu iti singin a kaso ti pammapatay, babaen ti panangipabaklayna iti basolna iti sabali a tao. Kayat laeng kano nga iladawan ni Lacson a dakes a tao ni Erap, ket ipakitana metten iti publiko a biktima laeng daytoy iti parbo a pammabasol. No di man iliklikaw laeng ni Lacson ti kaso iti media.

“Dika nga agbato no adda dara kadagiti imam,” panangipalagip met ni Jinggoy ken ni Lacson.

TI MALAKANYANG TI NANGIRUGRUGI?

Adu ti agkuna nga adda koneksion daytoy iti umadanin nga eleksion presidensial. Segun ken ni Lacson, ita laeng nga inruarna dagiti ammona tapno maipakitana kadagiti umili ti pudpudno a kababalin ni Erap a napasneken kadagitoy nga aldaw nga agkandidato inton 2010, iti kasta, saanton butosan daytoy dagiti umili.

Ngem mas a patien ni Erap nga adda ima ti Malakanyang a mangpagpagaraw ken ni Lacson. Amangan kano no adda kasukat daytoy a pabor iti politika.

Naluktan ti kaso da Dacer ken Corbito iti Department of Justice (DOJ) kalpasan a napagawid ditoy Filipinas manipud iti Estados Unidos da Cezar Mancao ken Glenn Dumlao, dua nga opisial iti nawaswasen a Presidential Anti-Organized Crime Task Force (PAOCTF) nga indauluan ni Lacson iti administrasion ni Erap. Nagkamang iti Estados Unidos ni Mancao kalpasan a napatakias ni Erap idi 2001, ken simmaruno ni Dumlao kenkuana idi kapudpudotan ti imbestigasion iti kaso idi 2003. Kaduada a naglemmeng ni Michael Ray Aquino, maysa pay a katalek ni Lacson iti ahensia, nga agingga kadagitoy, sibabalud pay laeng iti America gapu iti kaso a panagespia.

Iti naudi nga agsina a testimonia da Mancao ken Dumlao, inramanda da Lacson ken ni Erap, no di man a kas utek, iti kaso. No pagsisilpuentayo dagiti imbagada, dagiti opisial ti PAOCTF ti nagplano ken nangisayangkat Iti krimen babaen ti bilin ni Lacson ken pammalubos metten ni Erap. Ad-adalen ngarud ita ti pamilia Dacer ti pormal a panangiramanda ken ni Erap iti darum.

CODE NAME “71”

Segun ken ni Mancao, nangngegna kano iti uneg ti kotse a bilbilinen ni Lacson ni Aquino a mangituloy iti Operation Delta, wenno ti plano a mangipakni ken ni Dacer. Iti met affidavit ni Dumlao nga idi pay leng 2001 nga indatagna iti korte, nabatad ti partisipasion ni Lacson a nagusar iti code name a “71” idi agplanplanoda pay laeng ken Aquino a mangisayangkat iti krimen.

Iti bersion ni Mancao, ni Senior Supt. Teofilo Viña ti lider ti grupo a nangdukot ken ni Dacer. Nairaman iti kaso ni Viña ngem napaltogan daytoy idi 2003 iti Tanza, Cavite. Maipalagip a kabarbaraan idi ti imbestigasion iti kaso. Ket ita ta naluktan manen ti kaso iti DOJ, pinaltoganda met ni Jimmy Lopez iti pagtaenganna iti met laeng Cavite itay napan a bulan. Ni Lopez ti maysa kadagiti saksi iti panagdukot ta timmulong daytoy a nangbirok iti lugar a nangipaknianda kadagiti biktima.

Napateg ngarud ita dagiti ania man nga ammo da Mancao ken Dumlao maipapan iti kaso nga idatagda iti korte, ken iti kasapulan a proteksion tapno awanen ti panagbutengda nga agsao. Gapu iti pannakapapatay da Viña ken Lopez, amangan no agbuteng metten dagiti dadduma pay a saksi iti agsiam iti tawennan a kaso.

Pinalubosanen ti korte nga agbalin nga state witness ni Dumlao; kayatna a sawen, saanen a mairaman nga akusado a kas sukat iti anian man nga ibagana iti korte a mangpabileg iti ebidensia ti prosekusion.

Idi Agosto, nangidatag ni Lacson iti petision iti Court of Appeals tapno maisardeng ti pannakalukat manen ti kaso nga iti naminsan pinalutpot metten ti ahensia nga awan ti panangiramanna ken ni Erap a kas akusado. Segun ken ni Lacson, saan kano a dimmawat ti pammalubos dagiti state prosecutor manipud iti Manila Regional Trial Court Branch 18 a pakabisbistaan pay laeng ti kaso.

Ngem idi saan a pinagustuan ti Court of Appeals ti kayatna, ditoyen a rimmuar ti dua a pasetna a privilege speech ni Lacson a nangitudo ken ni Erap a kangrunaan nga utek ti kaso. Kasaruno metten ditoy ti binnato dagiti dua a kampo nga iti naminsan nadekket nga aggayyem iti politika.

Kagiddan met ditoy iti panangiruar ni Demetrio Custodio, abogado ti pamilia Dacer, ken ni Lymith Bagual, ti labandera iti maysa a resort iti Batangas, a nakasaksi ti napudot a komprontasion da Lacson ken Dacer makalawas sakbay ti panagdukot.

“NI LACSON ITI ITUDOYO ”

Mangnamnama ti abogado a dakkel ti maitulong ti affidavit a pinirmaanen ni Bagual tapno mailawlawagda ti kaadda ti motibo ni Lacson a mangdangran ken ni Dacer.

Di met kumbinsido ni Lacson iti baro a saksi. Patienna ketdi nga inuyotan laeng daytoy ti kampo ni Senador Manny Villar tapno dadaelen ti naganna. Ngem saanen a tinutopan ti pamilia Dacer daytoy ta dakkel ti panamatida a no motibo met laeng ti pagpapatangan, ni Lacson, saan ket a ni Erap, ti addaan ti dakdakkel a gurana iti amada. No mapasingkedanda dayta a motibo iti korte, makatulong daytoy kadagiti ebidensia a nupay saan a direkta, mabalin metten a paneknekan dagiti kasilpona a pasamak.

Mabasa kadagiti surat ni Bubby Dacer ken ni Erap, sumagmamano a bulan sakbay a napapatay, nga adda panagamakna ken ni Lacson gapu iti kunkunana a kababalin ken kabaelan daytoy a mangaramid iti dakes kenkuana. Ni Dacer ti nagbalin a publicist wenno PR man ni Erap idi karugrugi pay laeng ni Erap nga agtugaw iti Malakanyang. Immuna ditoy, nagbalin ni Dacer a PR man ni dati a Presidente Fidel Ramos babaen ti rekomendasion ni dati a National Security Adviser Jose Almonte a pada ni Dacer a Bikolano.

Kinontra idi ni Dacer ti pannakadutok ni Lacson a kas PNP chief idi panawen ni Erap, gapu ta adda kano met dagiti mas kualipikado ken addaan iti nasaysayaat a kababalin a mangidaulo iti kapolisan ngem isuna. Patien pay ni Dacer a ni Lacson ti mangyar-arasaas ken ni Erap iti palso nga impormasion nga adda kano pannakairaman ni Dacer iti maysa a plano a mangrippuog iti gobierno ni Erap.

Ken di met malipatan dagiti annak ni Dacer ti imbaga kadakuada ti amada sumagmamano nga aldaw sakbay a napapatay daytoy a no adda man dakes a mapasamak kenkuana, awanen ti sabali a tuduenda nga akin-aramid no di ni Lacson.
Iti paglintegantayo, di rumbeng a masentensiaan ti akusado gapu laeng iti motibo.

Agsabali ti motibo ken ti intension wenno panangigagara. Ti intension ti aggapu iti panunot ti normal a tao a mangiduron kenkuana tapno aramidenna ti maysa a krimen. Napateg daytoy nga elemento ti krimen tapno maladdit ti akusado.

Motibo ti rason no apay nga inaramid ti akusado ti krimen. Napateg laeng ti motibo no awan ti direkta nga ebidensia kontra iti akusado, ta agpaay laeng daytoy a kas ebidensia ti intensionna, ken mangipaneknek metten ti kinasiasino daytoy ken no ania ti nangiduron iti inaramidna.

AGKALABAN A PAKSION TI SINDIKATO

Iti kaso ni Lacson, nabatad ti kaadda ti motibona iti krimen. Kagura la unay ni Lacson iti panangkontra ni Dacer iti promosionna a PNP chief ken kaamakna ti koneksion ni Dacer iti kampo ni Ramos. Maawatan ni Lacson ti kinapateg ni Erap iti ambisionna nga agpangato, ket iti ania man a wagas, salaknibanna ti amona.

Saan met nga awan ti motibo ni Erap. Ta babaen dagiti maidandanon kenkuana a koneksion pay laeng ni Dacer kada Ramos ken Almonte, ken ti panagtrabaho ni Dacer tapno marippuog ti administrasionna, pabor la unay kenkuana no maipakni ni Dacer. Iti kaaldawan a nadukot ni Dacer iti Osmeña Highway iti Manila, agturong daytoy iti maysa a lugar para iti mitingda koma ken ni Ramos. Kadagidi ngamin a panawen, adu ti ammo ni Dacer kadagiti kaso iti kurapsion, malaksid iti isyu ti hueteng payola, nga ibatbatoda ken ni Erap. Patienna ngarud a maaramat dagitoy iti panggep dagiti kalabanna a mangrippuog iti gobiernona.

Ti mapaspasamak ita a panagpinniltak da Lacson ken Erap, mayarig man daytoy ti rinnangas ti dua a paksion ti sindikato a mangaramid amin a puersada tapno aginnunada a mangibus kadagiti tao ti kalabanda. Ken ipakitana met laeng ditoy ti nalaad a paset ti sistema ti politikatayo, wenno ti panaggiginnuyodda iti saka dagiti agtuturay gapu kadagiti eskandalo; ti laeng paggidiatan ti isyu ti nagbaetan da Erap ken Lacson kadagiti ordinario a risiris iti politika, saan a sinsinan a krimen ti karaman ditoy. Di rumbeng nga ibatoda lattan iti publiko ti saludsod no asino ti adda basolna kadakuada.

Ta uray kasano ti kaadu dagiti buyok ti tunggal maysa nga iruarda iti publiko, makadadael daytoy, saan laeng iti panagtulid ti hustisia, no di pay iti bukodda nga ambision iti politika. Maad-adal ngarud ita no makatulong daytoy nga isyu iti panggep ni Erap nga agpresidente manen. Patien ni Erap a makatulong ti kandidaturana no agparang manen a kas underdog wenno nakakaasi, kas dagiti akemna kadagiti pelikulana.

ANIA, IBUTOSMO PAY NI ERAP?

Nabayag metten nga imbabawi ni Lacson ti ambisionna a mangsukdal koma manen iti posision a nakaabakanna idi agkandidato daytoy idi 2004. Ngem segun iti kampo ni Erap, ti la ketdi kandidato a suportaran ni Lacson ti agganar iti panangperdida kenkuana. Nupay nabatad ti panangibaga ni Lacson a ni Senador Noynoy Aquino ti itag-ayna a presidente, adda dagiti sayangguseng nga umas-asideg daytoy iti kampo ni Senador Chiz Escudero tapno agbalin a running mate daytoy.

Saan a sinsinan ti kaso nga ipabpabasolda kada Lacson ken Erap. Kasta met dagiti alegasion ti tunggal maysa kontra iti sabali a kampo. Ipalpalagip ni Lacson iti publiko ti kaso ni Edgar Bentain, ti empleado iti maysa a casino a tuduenda a nangiruar iti bideo ni Erap a makiin-innipis kadagiti gambling lord. Impalagip met ni Jinggoy a kas sungbatna iti maikadua a privilege speech ni Lacson dagiti kaso ti Kuratong Baleleng idi 1995 ken ti pannakapapatay ti maysa a kapitan iti Western Police District (WPD).

Segun ken ni dati a Justice Secretary Raul Gonzales, makatulong iti pagilian no sipupudno ni Lacson iti panggepna a mangbangen iti pannakabutos manen ni Erap nga iti naminsan, nasentensiaanen ti kaso a plunder. Ngem no kayatna met laeng a dalusan ni Lacson ti naganna, di rumbeng nga agbuteng daytoy nga agparang iti husgado ket agkamang lattan iti prebilihiona iti Senado nga agsao iti kaykayatna.

Kas ‘tay kunadan, adu ti pagsasangaanna no politika ti mapagpapatangan. Maballikong dagiti nalinteg, wenno agbalin a puraw dagiti nangisit. Ti ketdi kitaentayo, politika wenno saan ti gapuna, di rumbeng nga ilisi da Lacson ken Erap dagiti bagbagida nga awan ti panagpalawagda iti korte. Nagkas-ang man a panunoten nga adda pannakiraman dagiti nangato nga opisial ti gobierno a kas kadakuada a napusgan a mangipatungpal iti linteg. Daytoy ngarud koma ti panunotentayo a mangtingiting kadagiti pasamak.Ita, ibutosmo pay kadi ni Erap?

Talkem kadi pay laeng ni Lacson? Adda kadatayon nga umili a mangsungbat iti dayta.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 5, 2009.)

SAANEN A BASTA MAIKUSKUSPIL DAGITI BABBAI

2009-09-30T16:31:00.000-07:00

PINIRMAAN ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo idi Agosto 14 iti Republic Act (RA) 9710, wenno ti Magna Carta of Women. Kasla panangiparangarang man daytoy ti Kongreso nga iti biangtayo iti Filipinas, adayon a siwawaya ken nabuslon dagiti karbengan ken pannakasaranay dagiti babbai iti gimongtayo.

Salsalakniban ti baro a linteg ti karbengan dagiti babbai iti ania man a paset iti panagbiagda—ekonomia, politika, gimong, ken kultura. Maibatay daytoy iti Seksion 14, Artikulo 14 iti Konstitusiontayo, a nakailanadan dagiti pagrebbengan ti Estado a mangkita iti napateg nga akem dagiti babbai para iti panagdur-as ti pagilian, ken mangidalan iti panagpapada a kanayon dagiti karbengan dagiti babbai ken lallaki iti imatang ti linteg.

Kangrunaan a panggep ti Magna Carta of Women (MCW) ti mangwaswas iti ania a klase ti diskriminasion kadagiti babbai babaen ti pannakaitag-ay, pannakasalaknib, ken pannakaipatungpal dagiti amin a karbengan ken wayawayada a kas tao ken makipagili.

Ngem saan kadi nga adu metten dagiti paglintegan a napanday sipud pay idi naipaayan ti karbengan nga agbutos dagiti babbai idi 1937? Kasapulan pay kadi ti maysa manen a linteg?

Ti Suffrage Right Law ti 1937 ti nangiruangan kadagiti babbai a manggun-od iti ad-adu pay a karbenganda. Ti iseserrekda iti politika ken aktibo a pannakiramanda a mangpataray iti gobiernotayo ti nangipaay kadakuada iti dakdakkel nga akem ken karbenganda a kas ina, asawa ken makipagili.

DAGITI IMMUN-UNA A LINTEG

Idi 1980, maysa ti Filipinas kadagiti pagilian a nangpirma iti United Nations Convention on the Elimination of all Form of Discrimination Against Women (CEDAW). Daytoy ti nagbalin a pagbatayan dagiti amin a karbengan dagiti babbai a rumbeng a suroten dagiti nagpirma a pagilian.

Ken adu metten dagiti nasional ken lokal a linteg a mangipapapay iti proteksion ken wayawaya kadagiti babbai iti gimongtayo. Adda dita ti Local Government Code a nangiruangan ti representasion dagiti babbai a kas maysa kadagiti sektor iti lokal a lehislatura. Nairaman pay iti Party-List Law ti pannakabukel dagiti partido para kadagiti babbai ken isyu a mainaig kadakuada. Nairuangan ngarud ditoy ti kaadda ti pannakabagi dagiti babbai a kas iti Gabriela ken Akbayan iti Party-List ti Kongreso.

Adda met dita ti Women in Nation Building Law (Republic Act 7192) a naiget a mangibilbilin iti integrasion wenno pannakiraman dagiti babbai a kas sibubukel a kapartner dagiti lallaki para iti panagdur-as ti pagilian. Kan adda pay dita ti Anti-Trafficking Law (RA 9208), ti Anti-Violence Against Women and Children Act (RA 9262), ti Anti-Sexual Harassment Law (RA 7877), Anti-Rape Law (RA 8353), ken dadduma pay a linteg a mangipapaay iti proteksion kadagiti babbai.

Iti agdama, kangrunaan a pagsadsadagan ita dagiti babbai ken ubbing a biktima ti panangdangran iti pagtaengan (domestic violence) ti RA 9262 wenno Women’s and Children’s Protection Act a naipasa idi 2004. Ti kasla naipakadawyanen a panangdangran kadagiti babbai ti mangiparangarang la unay ti pannakaikuskuspil pay laeng ti karbengan dagiti babbai, nabaknang man wenno marigrigat dagitoy. Babaen daytoy a linteg, uray dagiti kakaarruba, gagayyem ken kakabagian ti biktima ket mabalinen a rumaman babaen ti panangipulongda iti autoridad kadagiti panagabuso a mapaspasamak iti pagtaengan ti biktima. Ipapaay pay ti linteg ti proteksion kadagiti biktima tapno saanen a maasitgan ti agar-aramid iti dakes kadakuada.

Ngem uray iti kaadun dagiti linteg a mangsarsaranay kadagiti babbai, kasla naisurat laeng met amin dagitoy kadagiti papel. Nakurang, wenno saan met a naimpusuan ti pannakaipakagat dagitoy, aglalo ta dagiti pay laeng met lallaki nga adda iti posision ti ad-adda a mapatpaturay. Bassit laeng, no di man awan ti ammo iti linteg dagiti opisial a rumbeng a mangipatungpal iti linteg, kas kadagiti opisial ti barangay ken dagiti polis.

Segun iti grupo a Kababaihan Laban sa Karahasan (Kalakasan), kasla pammagusto ti ania man a panaggaraw dagiti lokal a lider tapno masaluadan koma a nasayaat ti karadkad dagiti babbai. Kayatna a sawen, saan a kanayon a maymaysa ti pagtaktakderan dagiti opisial no mainaig iti pakaseknan dagiti babbai, iti laksid ti kaadun dagiti paglintegan a napanday para kadakuada.

DAGITI NAPATEG A RAMEN TI MAGNA CARTA

Maysa kadagiti napateg a ramen ti kabarbaro a linteg ti pannakaibilin kadagiti lokal a gobierno ti panangilatangda ti maysa a lamisaan/opisina (violence against women’s desk) kadagiti sakupda a barangay tapno adda madagdagus a dumngeg kadagiti parikut dagiti babbai. Karamanen ditoy ti kapilitan a yaatendar dagiti maseknan nga opisial kadagiti seminar ken panagsanay maipapan iti human rights ken gender sensitivity.

Naibilin pay ti panangnayonda iti bilang dagiti babbai kadagiti madutokan nga opisial ken maawat nga empleado iti gobierno, a no mabalin aggudua (50-50) iti bilang ti babai ken lalaki. Ken kangrunaanna, maipaay kadagiti babbai ti oportunidad a kas kadagiti lallaki iti agpang ti edukasion, trabaho ken panggedan, ken karamanen iti iseserrekda a kas polis wenno kameng ti militar.

Maiparit metten ti diskriminasion ken makapadakes a pannakaiparang dagiti karakter a babbai iti pelikula ken telebision, ken panangkugtar wenno pannakaikkat kadagiti pagadalan, publiko man wenno pribado, kadagiti estudiante a nasikogan.

Ti ababa a pannao, agserbi ti MCW a kas pagbatayan dagiti amin a linteg a mainaig iti pannakasalaknib kadagiti babbai ken mangipaay iti naan-anay a wayawaya ken karbenganda. Rumbeng a maamiris ti gobierno a ti pannakaisardeng iti pannakaikuskuspil dagiti babbai ken uray dagiti ubbing ket awan dumana iti panangrisutna met iti parikut iti nakaro a kinakurapay iti pagilian. Kasapulan ti panangipamaysa iti adu a banag, kas koma iti relihion, media ken epekto iti ania man a susik, ken ti political will.

Nasurok a pito a tawen (naidatag ti gakat idi 2002) sakbay a nagbalin a linteg ti MCW. Gapu daytoy iti panangkontra ti sumagmamano a sektor, kangrunaan ti simbaan, kadagiti probision ti linteg.

KONTRA TI SIMBAAN

Agam-amak ti Catholic Bishops’ Conference of the Philippines (CBCP), dagiti probision ti baro a linteg a mangsalungasing iti kinasagrado ti biag ken pamilia, ta adda kano dagiti probision ditoy a mangpabor iti aborsion wenno artipisial a pannakaisardeng ti panagsikog, ken amangan a daytoyen ti mangiruangan ti pannakaaprobar ti Reproductive Health Bill, a maysa pay kadagiti kontkontraenda a gakat. No mabalin, kayat idi dagiti obispo nga ipasardeng ti pannakapirma ti MCW agingga a saan a maikkat dagitoy a probision a kunkunada a manglabsing iti moralidad, katekismo ti simbaan, ken iti Konstitusiontayo.

Adda met dagiti kameng ti Kongreso a mayat a mangiselsel kadagiti “nadaldalus” a bersion ti linteg tapno mapagustuan ti simbaan. Daytoy ti rason a naitantan iti maysa a tawen sakbay a naaprobaran ti gakat iti bicameral committee iti Kongreso. Ngem dagiti orihinal a bersion a nangragup amin a gakat mainaig iti pannakasalaknib dagiti babbai ti napaturay.

Ngem segun ken ni Dr. Rene Joseph Bullecer, maysa a kameng dagiti grupo a pro-life, awan ti rumbeng a pagamkan ti simbaan ta sakbay a naipasa ti MCW, naidalusen dagiti probision a mabalin a pagtaudan ti kontrobersia. Nupay kasta, siinanama ti publiko a saan nga agpamayan ti simbaan a mangbantay kadagiti mabalin a dakes nga epekto ti linteg iti gimong, aglalo kadagiti agtutubo.

No adda man nalawag a susik ti simbaan ken dagiti pabor iti MCW, isu daytoy ti probision a mangiparparit kadagiti pagadalan, pribado wenno publiko, a mangkugtar wenno mangirikep iti ruanganda kadagiti estudianteda a nagsikog a saan a naasawaan. Segun iti maysa a kameng ti party-list, awan ti karbengan ti Estado a mangiparit kadagiti pagadalan a kukua ti Simbaan Katolika iti pagrebbenganda kadagiti estudiante mainaig iti moralidad.

Dinillaw ni Rep. Janet Garin daytoy a panagrasrason ti kaduana iti Kongreso. Segun ken ni Garin, saan a magun-od ti naan-anay a panagpapada dagiti babbai ken lallaki, kas sagudayen ti Konstitusion, no ti laeng babai a nasikogan ti madusa, idinto nga awan ti bibiangtayo kadagiti lalaki nga estudiante a nakasikog. Ken maysa, innayonna, saan laeng met a para kadagiti Catholic school ti nasao a probision no di ket iti sibubukel a sistema iti edukasion, wenno sakupenna amin a pagadalan iti pagilian. Adda paggidiatan ti isursuro ti simbaan a moralidad ken kina-Dios ta sakupen daytoy iti pannakaidalan ti relihion, ken ti basic education ta nasaksaknap ti sakupenna, karamanen ditoy ti panangipaay kadagiti ubbing iti karbenganda nga agadal.

Malaksid iti daytoy aparikut, kayat a risuten ti MCW dagiti linteg a mangipapaay iti saan a patas a pannakataming dagiti karbengan ken proteksion dagiti babbai. Kasapulan ngarud ti rebision, emienda wenno pannakawaswas, no kasapulan, dagiti agdama a linteg nga adda ramenna a diskriminasion kadagiti babbai.

MADAMA pay laeng a maar-aramid ti Implementing Rules and Regulations (IRR) para iti MCW. Adda pay met gundaway dagiti maseknan a sektor tapno matamingda dagiti manamnama a pagtaudan iti parikut iti pannakaipatungpal ti linteg.

Aguraytayo ngarud. Ta kas iti adun a padas dagiti mangilablaban para iti gender equality iti gimongtayo, makita laeng unay ti dakkel a paggidiatan ti pannakaipasa ti maysa a linteg ken ti pudpudno nga pannakaipakat daytoy. Patienda a saan a dagdagus a maipakni ti nababa a panagkita dagiti adu a lallaki kadagiti babbai ken ti tradisional a panagturay dagiti lallaki iti gimong. Kasapulan ti panaganus nga aguray, ti agridam, ken ti nainsiriban a panangawat iti epekto daytoy iti bukodtayo a biag.

Ti ngarud pannakapakaten ti Magna Carta of Women ti manamnama a mangiruangan iti naan-anay a pannakagun-od dagiti adu nga arapaap dagiti babbai nga agbiag a siwawayawaya, nga awan ti pannakadangran ken pannakaikuspil ti kinataoda.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 28, 2009.)