LINTEG DITOY, LINTEG DITA!

AMMOYO kadi nga adda 184 a linteg a pinanday ti Kongreso kadagiti napalpalabas a tawen a di pay napunduan, wenno agkurang pay ti pundona, segun iti panagadal itay napan a tawen ti Fiscal Planning Bureau ti Department of Budget and Management (DBM). Kas kuna ti DBM, umabot iti P187.1 bilion ti pagkurkurangan iti pundo

Ania ti kayat a sawen daytoy wenno ibungana para kadatayo a gagangay nga umili? Saan a kasapulan ti adu unay a kinasirib tapno maanag ti nadekket a koneksion ti mapanday a linteg ken ti kasapulan a pundo tapno maipakat daytoy. Kaarigna man daytoy ‘tay maysa a pamilia a mapagsasaritaanda la aminen a pangpasayaatda koma iti balayda ngem awan met ti maar-aramidanda ta awan met pundo wenno kuartada a pangpatarimaanda iti balayda.

Adda Met Nagapuananda

Kalpasan a maaprobaran iti Kongreso ti maysa a gakat, sigaganat dagiti lehislador (diputado ken senador) nga idanon daytoy iti Malakanyang. No ti naaprobaran a gakat ket maysa kadagiti priority bills wenno maysa kadagiti gakat a supsuportaran ti Presidente, adda pay mapasamak a photo-ops, wenno ti panagparetratoda para iti diario, kabayatan iti panagpirma ti Presidente a kaduaen met dagiti autor ken esponsor manipud iti Kamara ken Senado.

“Kitaenyo, ne, natungpal met laeng dagiti inkarkarimi idi eleksion,” kasla kunkuna dagiti nagpanday iti linteg.    

Ala, nasayaat ngarud met no adda nagudilanda iti Kongreso. Ngem saan nga isyu ti kaadu ti linteg a pandayenda iti tinawen, no di ket ti kalidad daytoy. Kayatna a sawen, no pudpudno daytoy a kasapulan ken mangpalag-an iti sasaaden ti pagilian. Ken kasilpo ti kalidad, masaludsod pay no maipatungpal met laeng ti linteg a kas iti umisu a panggep daytoy para iti sapasap. Dayta, no adda met laeng pundona.

Ti ehekutibo ti napusgan nga agipatungpal ti linteg. Ti panagpirma ti Presidente ti mangiparangarang nga ayonanna ti gakat, ken awanen ti mangbangen pay tapno agbalinen daytoy a linteg, ngem kasla met ngarud sumrek metten ti ehekutibo iti kontrata a nasken a tungpalenna ti obligasionna a mangipakat iti daytoy. Ti ngarud ehekutibo ti mababalaw no saan a maipakat dagiti linteg nga aggapu iti lehislatura.  

Gapu ta ti ehekutibo ngarud ti napusgan nga agsingir iti buis a kangrunaan a pagtaudan ti pundo ti gobierno, ken ti agbirok iti pamastrekan tapno makaur-or pay iti ad-adu pay a pundo, mababalaw ngarud daytoy no saan a maipakat ti linteg gapu iti kaawan ti nailatang a badyet. Ti ehekutibo laeng ti kangrunaan a mapabasol no nababa ti masingir a buis iti kada tawen. Simple laeng ti panagsumar ditoy: No awan ti buis, awan ti pundo. No awan ti pundo, awan serbi dagiti linteg nga agkasapulan iti pundo a pagangsanda.

Ti Ehekutibo ti Mababalaw

Tinawen a mapan ti Malakanyang, babaen dagiti dadaulo dagiti ahensia ken departamento, iti Kongreso para kadagiti panagdengngeg iti pannakaibunong ti pundo ti gobierno. Ti ehekutibo ti mangaramid kadagiti plano iti pannakagastos ti pundo; ti met Kongeso ti mangikeddeng no mayannatup ti badyet a nailatang kadagitoy a plano

Adda ngarud dagiti gundaway a kasla agpakpakaasi ti Malakanyang iti Kongreso tapno mangipasa daytoy kadagiti linteg a pagtaudan ti pannakaingato ti masingir a buis (kas iti E-VAT, ken ti pannakaingato ti toll fee kadagiti expressway), wenno linteg a pagibasaran kadagiti addangda nga agbirok iti nadaras a pamastrekanda (kas pagarigan, ti linteg ti privatization). Para iti daytoy a tawen, manamnama nga agtaud ti badyet ti gobierno iti masingir a buis nga umabot iti P1.41 trilion ken dagiti mabulod daytoy a gatad kadagiti agpapautang.

Naurnos koman ti amin no adda dayta a plano, ken adda madadaan a pundo para iti daytoy. Ngem iti tinawen a panagplano ti ehekutibo, tinawen met a mangipasa iti ad-adu pay a linteg ti Kongreso a kaaduanna ti agkasapulan iti pundo no di man ket ngarud mangliksab manen daytoy iti dakkel paset ti agdama a badyet.

Ammo met dagiti lehislador dagiti obligasionda a sakbay nga agaramidda iti linteg, kitaenda a nasayaat no makasapul daytoy iti pundo. Rumbeng nga ammuenda nga umuna no adda madadaan a pundo; ngem no awan, itudoda no sadino ti pagtaudan dayta.

Kas pagarigan laengen ti RH bill, saan laeng met a dagiti probision ti nasao a gakat ti kasapulan a tamingen ti Kongreso tapno makapudno daytoy kadagiti umili, no di pay ket dagiti mabalin a magastos ti gobierno no agbalinton a linteg ti gakat. No maipatungpal ti probision daytoy a mangipaay iti mobile health clinic kadagiti amin a distrito iti pagilian, mabalin nga agpanayonto met dagiti diputado para kadagiti pork barrel-da, wenno ingato dagiti lokal a gobierno iti masingir a buis iti masakupanda, tapno adda pagtaudan ti gastuenda nga igatang iti van ken health supply. Saan ngarud nga umanay ti P3 bilion nga ibagbagada dagiti esponsor ti RH Bill a maawidda manipud iti badyet ti Department of Health ken Population Commission.

Nagadu ti Awan Pundona a Linteg

Segun iti report ti maysa a komite ti Kamara a rimmuar idi 2008, arigna kagudua laeng iti 87 a nagbalin a linteg manipud iti 1991 agingga iti 2007 ti naipaayan iti pundo. Mapan a 13 kadagitoy ti kagudua laeng wenno nakurkurang pay ti naipaay a pundoda, ken 33 met ti awan a pulos iti pundoda. Mapan met ngarud a P101.2 bilion ti kasapulan a pundo tapno masupusopan ti pagkuranganna iti pannakaipatungpal koma dagitoy a linteg.

Mababalaw ti kadakkel ti pagkurkurangan ti pundo a kasapulan tapno maipatungpal koma dagiti linteg a nangyatiddog iti panawen a panaggatang ti gobierno kadagiti daga a talon ken pannakaiwaras dagitoy kadagiti benepisario ti agrario (kas ibilbilin ti Akta Republika 9700 a makasapul pay iti P112.6 bilion) ken pannakaipaay ti low-cost housing kadagiti nakurapay ken mangmangged a nababa iti sueldoda (RA 7835 a makasapul iti P12.4 bilion).

Nairaman pay dagitoy a linteg nga awan wenno agkurang ti pundoda: National Dairy Development Act, ti Philippine Fisheries Code, Philippine Coast Guard Law, the Baselines Law, Climate Change Act, ti Tubbataha Reefs National Park, AFP Modernization Program, ken Agriculture and Fisheries Modernization Program.

Nairaman pay iti listaan ti RA 9003 (wenno ti Ecological Solid Waste Management Act of 2002) nga itantandudo pay idi ti gobierno a kapapatgan a linteg a naipasa para iti pagilian. Manamnama idi a ti pannakaipatungpal daytoy, marisut metten dagiti parikut iti basura ken makatulong la unay iti pannakataripato ti nakaparsuaan ken iti sibubukel a salun-at ti publiko. Ngem gayam, kalpasan ti panangipampannakkel dagiti nangsurat iti gakat iti nagapuananda, saan met gayam a kasta ti panangipangruna ti gobierno iti pannakaipakat daytoy.

No naipakat koma ti linteg (wenno napunduan daytoy), mabalin a naliklikan koma ti pannakarissuod ti dumpsite iti Siudad ti Baguio gapu iti napigsa a tudo itay nabiit a nakakeltayan ti biag ken adu a sanikua. Nabayag metten a maibilbilin ti pannakaserra koman dagiti kakastoy a dumpsite ken makaammo koma metten dagiti maseknan a lokal a gobierno a mangipamuspusan iti pannakaadda iti bukodda a landfill ken mangipasnek ti pannakaipakat ti waste segregation. Ngem gapu ta awan pundo, naitantantan dayta a panggep agingga a napasamak ket ngarud ti maysa a disgrasia.

Pannakaibasura Dagiti Di Kasapulan a Linteg

Imbilin ngarud itay napan a bulan ni House Speaker Sonny Belmonte ti panangpalutpot ti Kongreso iti rason no apay nga awan pay laeng madadaan a pundo dagiti nadakamat a linteg a sumagmamanon a tawen a naaprobaran. Paset ditoy ti panangibasurada metten, babaen ti aksion ti lehislatura met laeng, dagiti linteg a daan unayen, wenno saanen a mayannatup iti agdama a panawen wenno awanen serserbina para iti sapasap, iti kasta makirkiran metten sibubukel a paglintegantayo kadagiti banag a makabangen iti panagdur-as ken modernisasion ti pagilian.

Nasayaat laeng ngarud unay no ipasnekda a tamingen ti parikut, imbes nga ti laeng agpapaadu iti linteg ti aramidenda a dida met kitaenen no adda pangpundoda kadagitoy. Pudno la ketdi ti pammaliiw a saanen a kasapulan ti pagilian ti baro pay a linteg, no adu pay met ti saan a maipakpakat gapu iti agduduma a rason. Ti rigatna, saan a kasta ti kalakana nga itallikud lattan dagiti kameng ti Kongreso dagiti imada, ta dinto ket ibaga kano dagiti kailianda nga awan ti ar-aramidenda wenno dida natungpal dagiti inkarkarida idi panawen ti kampania.

Segun ken ni Cavite Rep. Joseph Emilio Abaya, masapul nga ipasnek metten ti Kongreso a tamingen tapno agbalinen a linteg ti Fiscal Responsibility Bill, wenno gakat a manglimitar dagiti aprobaranda a maisingsingasing a programa wenno proyekto ti gobierno ket dagiti addan laeng iti sierto a pagtaudan iti pundo ti anamonganda. Umuna nga addang ngarud ti panangliklikda nga agpanday kadagiti awan kae-eskanna a gakat.

Awan met ngata ti dakesna uray manmano ti linteg a maipasada iti Kongreso no napateg met dagitoy ken sierto nga adda pundona, wenno adda sangi dagitoy no kasapulan nga agari iti gimongtayo.

AY, PINAGBALINDAN A NEGOSIO TI TEKKA!

TEK-KAAA! Tek-kaaa!

Manipud iti balay, naallingagko iti dayta a malem ti nabanarbar nga uni ti tekka iti di unay adayo a kakaykaywan iti pagnanaedanmi a subdibision iti Marilao, Bulacan.

Ne, adda pay la gayam nabatbati a tekka, nakunak. Nagdinamag ngamin ti panagadu dagiti agtiliw iti tekka gapu ta kasla balitok kano ti kanginana no gatangen daytoy dagiti dayo nga Tsino wenno Koreano.

Kas kuna dagiti report, nabileg kano a pangagas iti AIDS ken adu pay a sakit, manipud iti angkit agingga iti panagkapuy ti kabaelan ti maysa a lalaki iti kama. No kanser ti pakaagasanna, nasamay no nadaing ken nadekdek ti tekka, maipuligad ti katay wenno apro, wenno maanger ti bagina sakbay a sidaen.

Napadalanak met ti ibagbagada a kinabileg ti tekka nga agas iti panawen nga agsuksukisokak iti Internet mainaig kadagiti alternatibo nga agas a para koma daydi asawak nga adda kanserna iti suso. Nabasak ditoy ti maysa nga artikulo ti maipapan iti maysa a grupo dagiti sientista iti Henan University iti Tsina a nakapaneknek iti kinasamay ti panagtomar iti “agas” manipud iti tekka a pangpabileg iti bagi kontra iti ania a sakit ken mangbangen iti ania man a panagtubo ti tumor a mabalin nga agtinnag a kanser.

Segun pay kadagiti report, nabayag kanon a maar-aramat nga agas ti tekka nangruna iti Tsina (ti pagilian a pagtataudan ti adu a klase ti tradisional a panagagas). Ngem no apay a kellaat a dimmakkel ti panagkasapulan daytoy dagiti mangngagas iti tradisional a wagas, mabalin a nakirangen ti matiliwda a tekka iti Tsina, ken sumagmamano a paset ti Southeast Asia. Ket gapu ta agbayad dagitoy a mangngagas iti dakkel kadagiti Filipino a makaipaay kadakuada iti tekka tapno agtultuloy nga adda pagtaudanda iti agas, sumrek ngarud iti saritaan ti nakaro a panagkasapulan dagiti adu a kailiantayo iti kuarta. No napartak ngamin ti maysa a banag a panguartaan, dimo pagduduaanen nga aglulumba dagitoy a makiraman met iti daytoy.

No tekka laeng ngamin ti birokem, nalaka met laeng ketdi ta nawaras daytoy a makita iti arigna amin a lugar iti pagilian. Segun kadagiti eksperto, adda 37 a klase (“species”) ti tekka (gecko) nga agnanaed iti pagilian, ken kaaduanna nga iti laeng Filipinas ti pakasarakan kadagitoy.

Idi ubbingak, pakasursuronak dagiti tekka, aglalo no sumrekda kadagiti suli iti balaymi. Makaesturbo la unay no agallangngogan iti balay ti “Tekkaaa! Tekkaaa!” nga unida, nga iranada pay met ngarud iti rabii. Sumagmamano metten ti tekka nga inngarietko a tinudok iti asador kadagiti taleb wenno adigi iti balaymi. No umuliak met iti kayo, pakakigkigtotak la unay ti makasalaw kadagitoy nga adda iti sanga a mangmalmulagat kaniak. Kunada a no kumpet ti tekka iti bagi ti maysa a tao (diak pay met ketdi napadasan), narigat nga ikkaten daytoy babaen ti ima laeng, malaksid no maidarang daytoy iti apuy wenno maiwa iti kutsilio a sikakapet iti bagim.

Ita ngarud, ti tekka a pakasursuronak idi ubbingak pay, pagay-ayat met gayamen iti dadduma, gapu ngarud ta kunada a nabileg daytoy nga agas iti nakaro a sakit. No mayad-adu ti matukmaan a tekka, depende no kasano ti kadagsenna, ket mailako iti nangina, mabalinen nga agmilionario ti maysa a tao. Agingga kano ngamin iti P100,000 ti presio ti maysa a tekka nga agdagsen iti manipud 300 a gramo.

Idi damo, diak mamati dagitoy kunkunada a dakkel a panguartaan ti tekka. Ngem idi direkta nga asitgannak iti maysa a gayyem dagiti nakaikamangak iti Malate nga agbirok iti tekka tapno gatangenna agingga iti P15,000, ammok a nasaknapen ti aramid wenno negosio mainaig iti kagurgurak idi a nabiag.

Nalagipko dagiti tekka kadagiti duduogan a kayo iti asideg iti lugarmi iti Marilao. Saan laeng met ngata maymaysa ti maalak no umayonak iti kayat ti nakapatangko, ket no ipapatik ti mapan agsapul iti sabali a lugar, adda met ngata maganabko. No pudno ngarud a mailakok dagitoy iti dakkel a gatad, mabalinen a gastuen para ti kasapulan nga agas wenno operasion daydi baket. No kasapulan nga agkakuartaak iti dakkel, apay ketdin a saan.

Nupay kasta, pagduduaak ti kinabileg ti ibagbagada nga agas manipud iti tekka. Ta kunada met nga awan dumana daytoy ‘tay alutiit a pangbugaw iti sakit nga angkit (asthma) no itunom daytoy a sidaem, ngem kuna met dagiti ekpserto a saan a pudno daytoy.

No ania man ti ibagbagada a bileg ti tekka nga agas iti adu a sakit, kinontra a dagus daytoy ti Department of Health. Iti biang ti gobierno, palso wenno tsismis laeng dagitoy a report. Ta awan pay kano ti naisayangkat a sipupudno a panagadal ti siensa ken medisina a mangipaneknek a makaagas ti tekka iti AIDS, angkit ken dadduma pay a sakit a pakairamananen iti kanser.

Binallaagan pay ti DOH dagiti umili a mamati kadagitoy a report. Kuna dagiti opisial nga ad-adda laeng kano a maisagmak dagiti pasiente kadagiti nadakamat a sakit no agtalekda iti palso a bileg medikal dagiti tekka, imbes nga agpadoktorda ken mairesetaanda iti umisu nga agas.

Kas pagarigan ti angkit, adda metten madadaan a nalaka ken nabileg nga agas para iti daytoy. Kasta met nga iti AIDS, adda metten antiviral drug tapno mapengdan ti panagkaro ti HIV (human immunodeficiency virus). Kasta met nga uray awan ti masinunuo nga agas iti kanser, nasaysayaat no aglasat dagiti pasiente iti panagadal dagiti eksperto iti medisina tapno mataming ti kasasaad ti pasiente.

Malaksid pay a delikado daytoy iti salun-at, adda labsingen a linteg dagiti agtiliw ken agilako wenno agangkat kadagiti tekka iti pagilian. Maibatay iti Akta Republika Blg. 9147 (wenno Wildlife Act of the Philippines), maikulong agingga iti uppat a tawen ken mamulta iti agingga iti P300,000 ti asino man a matiliwan nga agkolekta, agtaraken ken agilako kadagiti tekka nga awan ti pammalubos ti gobierno, partikular ti Protected Areas and Wildlife Bureau of Department of Environment and Natural Resources (PAWB-DENR).

Iti agdama saan pay a mairaman kadagiti “endangered species” dagiti tekka, ngem gapu iti kaadun dagiti madaddadael a pagtaenganda iti nadumaduma a paset ti paglian, mabalin a rumasay metten ti bilangda, nangruna no saan a matengngel daytoy nga aramid. Segun iti DENR, makaapekto la ketdi iti garaw ti nakaparsuaan no mapukaw dagiti tekka, kas koma iti panagadu iti lamok ken dadduma pay nga agdawel nga insekto, ta dagitoy ngamin ti kangrunaan a sidaenda.

Ti ngarud pannakapukaw ti adu a bilang dagiti tekka ti maysa a babalawen ni Senador Manny Villar iti panagadu iti kaso ti dengue iti pagilian iti umuna nga innem a bulan iti daytoy a tawen. Nangidatagen daytoy ti maysa a resolusion iti senado tapno mapalutpot ti panagilako dagiti tekka kadagiti ganggannaet.

Pagsayaatanna ngarud met ta manipud itay Setiembre wenno kalpasan a nagkuti ti gobierno tapno mapengdan ti ilegal a panagtiliw ken panagilako kadagiti tekka, awanen ti damagtayo kadagiti kunkunada nga aggatgatang. Adu ketdi dagiti report a naallilawda iti damag a dakkel a pangurataan ti tekka. Adda dagiti nangiruar iti dakkel a gatad tapno adda pagpuonanda nga agtiliw ken aggatang kadagiti tekka tapno ilakoda met laeng kadagiti ganggannaet nga aggatang iti nanginngina a presio. Ngem awan met ti nakailako kadakuada iti adu, no di ket kaaduanna iti awan met pangilakuanda.

Idi mangrugin nga igeten ti gobierno tapno maisardengen ti ilegal nga aramid, saanen a nagpakita dagiti namnamaenda nga aggatang. Ken maysa, no adda man pangisukonanda, ibagada a babassit kano met dagiti natiliwda a klase ti tekka. Ti kayat kano dagiti Tsino ket agdagsen kano ti maysa iti 300 a gramo, ngem awan met makitada a kasta ti kadagsenna a tekka (kuna dagiti eksperto nga agingga laeng iti 200 a gramo ti normal a dagsen ti tekka a maala iti pagilian).

Nasuerte pay laeng ngarud dagiti tekka iti lugarmi ta di nasalaw dagitoy dagiti agambision met a bumaknang, wenno dagiti mananggundaway a negosiante. Aglang-ay latta dagiti tekka iti Marilao iti natural a pagtaenganda. Ket no pudno man a makaagas dagitoy, rumbeng a dagiti eksperto ti mangibaga iti dayta, ket kasapulan met a ti gobierno met laeng ti mangidaulo iti pannakataraken wenno pannakasaluad ti bilangda tapno iti kasta agtalinaed latta ti balanse a nakaparsuaan.

Ita, no mangngegko dagiti tekka iti asideg ti lugarmi, saanen nga uni daytoy a pakasuronak. Maysa ketdi daytoy nga uni a panangipadlaw iti kaaddada latta iti aglawlawtayo—nga agsida kadagiti makadangran iti salun-at nga insekto.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 26, 2011.)