BUIS, BUISIT?

BUIS kunam?

BUMARA la ketdi ti piditpidit ti dadduma no mapagpapatangan daytoy nangruna no maipapan iti income tax (wenno buis para iti natgedan). Makapuling a kitaen dagiti tax deduction iti ‘pay slip,’ kunada man. Wenno makapadagsen iti rikna ta awan met maar-aamidan piman.

Ket segun iti report a rimmuar itay nabiit, agsobsobra ti buis a baybayadan dagiti adda iti middle class.

Makuna a “middle class” ti grupo nga adda iti nagbaetan ti lower (wenno working) class ken upper class, a pakaibilangan dagiti propesional ken dagiti adda negosioda agraman pamiliada. No agbataytayo iti kaudian a report ti National Statistical Coordination Board (NSCB), mairaman kadagiti middle class dagiti mangmangged nga agaw-awat iti manipud iti P328,000 (wenno mapan a P27,000 iti tunggal bulan) agingga iti P4 million a tinawen a sueldo.

Nangpakaro pay iti isyu iti buis ia naiballaet a nabara a patangan wenno kaso iti panangibolsa dagiti kameng ti Kongreso ken kakumplotda a nangangato nga opisial ti gobierno kadagiti PDAF-da nga aggapu iti buis dagiti umili.

Dakkel ngarud ti mapaspastrek ti gobierno manipud kadagiti middle class. Ngem saan laeng met a dagiti propesional ti maapektaran, ta uray dagiti nababbaba ti sueldoda (malaksid dagiti minimum wage earner ta mailisida iti income tax kas sagudayen iti linteg), pakadagsenan unay ti riknada ti maleklekkab a pangbayadda iti buis idinto a nakabasbassit la ngaruden ti mayaw-awidda a matgedan. 

Segun iti Bureau of Internal Revenue (BIR), agtaud kadagiti agsusueldo a mangmangged ti 82% ti kadagupan ti nasingir manipud iti individual income taxes nga umabot iti P246-bilion idi napan a tawen. Kaaduanna ditoy ti automatiko a maikissay kadagiti propesional nga agsusueldo iti manipud P150,000 agingga iti P800,000 iti uneg ti makatawen.

Awan latta met ti pagdur-asan ti pagilian

Ngem pappapananna dagita a buis? Apay nga agsagsagaba latta met dagiti marigrigat iti kaawan wenno kinakurang ti serbisio ti gobierno kadakuada, wenno apay a kadaanan latta ti sistema ti transportasion, ken apay nga adu kadagiti kalsadatayo ti di met mamanmantener a nasayaat?

Makaunget ti adu a netizen kadagiti kakastoy a patangan iti buis (asino met ti saan?), nangruna iti kinaregregget ti BIR nga agiwayat kadagiti pamuspusan tapno makasingir iti dakkel a buis a para iti administrasion ni Presidente Noynoy Aquino, ngem awan latta met ti pagdurdur-asan ti pagilian. Kanigid-kanawan met latta ti korupsion iti gobierno a pakapukpukawan ti pondo nga aggapu iti buis.  

Segun iti panagadal ni Romulo Virola, dati a secretary general ti NSCB, nasurok a 74.7% iti populasiontayo wenno 14-milion a pamilia ti mangbukel iti lower class, idinto nga awan pay maysa a porsiento (0.1%) wenno 21,200 a pamilia ti adda iti upper class. ’Tay natedda a 25.2% wenno 4.7-milion a pamilia, isu dagitoy ti aggapu iti middle class.

Ngem ti rigatna, kadagiti adda iti middle class nga agsusueldo iti agingga iti P500,000 iti tinawen (wenno mapan a P41,670 iti tunggal bulan), kapada met gayam ti baybayadanda a tax rate wenno porsiento ti buis iti baybayadam met dagiti chief executive officer (CEO) wenno direktor dagiti multinational company, karamanen dagiti nababaknang a tattao iti pagilian ken dagiti artista ken nalatak a celebrity nga agaw-awat iti agingga iti P12-milion iti tunggal bulan.

Apay a kasta? Iti ngamin agdama a paglintegan, manipud iti 5% agingga iti 32% ti tax rate a bayadan dagiti mangmangged depende iti sueldoda. Kadagiti ngarud agaw-awat iti sueldo iti agingga iti P500,000, masingir dagitoy iti kangatuan a tax rate a 32%, nga isu met ti tax rate dagiti nangatngato nga adayo iti sueldoda ngem isuda! Ken uray pay palubosan ti linteg ti basic personal exemption (para kadagiti minimum wage earner) ken adda pay P20,000 a deduction iti tunggal anak wenno dependent, saan met unay a marikna daytoy a pakalag-anan dagiti mangmangged ta dakkel latta ti malekkab iti sueldoda a kas pagbayadda iti buis.

“Bracket creep”

Ngem dayta gayam a paglintegan iti tax rate ken tax bracket ket idi pay laeng 1997 a nangrugi a naipatungpal, wenno mapanen a 17 a tawen a saan a nabalbaliwan idinto nga adun ti bimmabaan ti gatad ti piso gapu iti inflation (wenno ti agtultuloy nga ingingina ti presio dagiti magatgatang ken serbisio iti maysa a panawen). Kayatna a sawen, uray dimmakkel ti sueldo ti maysa a mangmangged, sumursurot met kenkuana ti nangato a tax rate. Ti rigatna, bumasbassit met ti balor ti sueldona iti panaglabas dagiti tawen. Kas pagarigan ti sueldo iti maysa a manager 15 a tawenen ti napalabas, katukad laengen ti agdama a sueldo ti mangrugrugi pay laeng a call center agent. Ngem iti laksid dayta, dakdakkel ti tax rate ti sueldo ti naud-udi.

Aw-awagan dagiti ekonomista daytoy a situasion iti “bracket creep.” Ditoy, dagiti agbaybayad iti buis a saan met a makategtegged iti dakkel, wenno uray pay saan a naibasar iti inflation ti mateggedanda, mapilitanda nga agbayad iti dakkel a buis a kaibatogan ti tax rate ti sueldoda. Saan met ngamin a nabaliwan ti tax rate tapno mayannatup iti epekto ti inflation iti panaglabas dagiti tawen.

Segun ken ni Ronald Mendoza, propesor ti Asian Institute of Management, saan laeng a dagiti agbaybayad iti buis ti agrabiado ditoy, ta uray pay ti sibubukel nga ekonomiatayo. Gapu iti bracket creep, kunana, bumaba ti purchasing power dagiti mangmangged; ta ania ngarud, awan met ti ania a maurnongda iti masapulanda. Ket no awan ti aggastos (gapu ta awan wenno agkurang ti gastuen), dakes la ketdi ti epektona daytoy iti ekonomiatayo ta saan metten nga aggaraw ti pisos tapno pakagansiaan met koma ti asino man nga agkasapulan. Kas kanayon nga ibagbaga dagiti ekonomista, masapul nga aggastos dagiti tattao tapno pumartak ti panagdur-as ti pagilian.  

Napintas ngarud a damag ti kaadda dagiti gakat iti Senado nga agpangpanggep a mangibaba iti income tax rate, kas iti Senate Bill No. 2149 ni Senador Sonny Angara nga agpangpanggep a mangibaba iti 25% ti agdama a 32% a tax rate. Kapada daytoy ti immun-una a kiniddaw ti World Bank tapno maliklikan ti “over-taxation” wenno sobra a pannakabuis dagiti adda iti middle class. No makalusot ti gakat ni Angara, agbalinton a P1-million ti kangatuan a gatad a mabuisan iti agingga laeng iti 25% mangrugi inton 2017.

Adda pay kapadana a gakat iti Senado a mangpalag-an ti bayadan a buis dagiti adda iti middle class ken kasurotna  a reporma iti sistema a kas ti Senate Bill 716 ni Senador Ralph Recto ken ti Senate Bill 1942 ni Senador Bam Aquino IV.

Kangatuan iti Southeast Asia?

Kinapudnona, maysa ti income tax rate ti pagilian kadagiti kangangatuan iti Southeast Asia. Segun ken ni Angara, mabuisan ditoy Filipinas ti P500,000 ($11,000) a sueldo iti tinawen iti agingga iti 32% idinto nga iti Singapore, saan a mabuisan iti agingga iti dayta a gatad; ket iti Thailand, mabuisan ti kapadana a gatad iti 10% laeng, 11% iti Malaysia, ken 20% iti Vietnam.

Segun ken ni Karl Kendrick Chua, senior economist iti World Bank Philippines, kasapulan a bennaten ti Filipinas ti kasla akikid a tax base idinto nga ibabana ti tax rate no kayat met laeng ti gobiernotayo ti makiginniddan kadagiti kaarrubana iti Asia iti agpang ti panagdur-as ti ekonomia. Kasapulan met a rugianen nga ipada wenno yannatup ti sistema ti panagbuistayo iti sistema dagiti kakaarubatayo a pagilian a kas panagsaganatayo metten iti pannakaipakat ti ASEAN integration a mangrugi inton umay a tawen.

Saanen a mapagduduaan a nasalsaliwanwan ti panagbiag dagiti kaaduanna a mangmangged kadagiti kaarrubatayo a pagilian. Daytoy ti maysa a dakkel a rason nga adu latta kadagiti kakailiantayo ti mapan kadagitoy a pagilian ken dadduma pay a paset ti lubong ngem ti aganus iti nagbassit a pakaurnongan ti sueldona, uray pay nangato ti sueldona, no agtalinaed nga agtrabaho iti pagiliantayo.

Ngem ti saludsod: ipalubos ngata ti Malakanyang a makissayan ti tax rate?

Uray pay adda gakat a naidatagen iti Kongreso, no saan met a dagitoy ti kasapulan ti administrasion tapno maipakat ti reporma iti panagbuis, awan lat’ namnamaentayo nga agtung-ed ti Malakanyang. Ti personal income tax ti kadadakkelan a mangipapaay iti pamastrekan ti gobierno. Ket no makissayan ti masingir a buis babaen ti pannakaibaba ti tax rate, maapektaran ti programa ti DBM ken BIR a mangikabassit iti deficit wenno pagkurkurangan ti masingir a buis wenno ti addang dagitoy a mangsupusop ti pagkurkurangan ti masingir a buis babaen ti panangipamuspusanda a makasingir iti ad-adu pay buis a pangpondo iti gastuen ti gobierno.

Ti kondision ti Malakanyang

Umannugot laeng ngarud ti Malakanyang a mangibaba iti tax rate no la ketdi saan a pakakissayan ti pondo ti gobierno. Segun ken ni BIR Commissioner Kim Henares, saan pay a panawen tapno mapagpapatangan ti panangibaba iti tax rate. Ad-adda kano ita a tamtamingen ti gobierno dagiti mabalin nga addang tapno maikadakkel latta ti masingir a buis para iti agtultuloy nga operasion ti gobierno.

Wen, kayattayo amin a bumaba ti buis, ngem napateg met kano a kitaen ti kasapulan ti gobierno tapno saan a malugi daytoy, segun pay ken ni Henares.

Ken maysa, kunana a sumaysayaat ti taray ti ekonomia babaen ti agdama a polisia ti gobierno iti panagsingir iti buis, isu a narigat a maallukoy ti liderato wenno kasta lattan ti kapartakna nga ayonan ti Presidente iti aniaman a singasing a reporma iti panagbuisan.

Ngem uray pay ngata saanen a maibatay iti Konstitusion ti sistema, madi kadi lattan ti gobierno? Segun ken ni Angara, rumbeng nga iti aniaman a sistema ti panagbuis, agpaay a padapada ken umisu iti amin a maseknan, wenno awan ti maysa a maat-atiw laeng. Segun pay iti senador, rumbeng a mayurnos metten ti daanen nga alagaden iti panagbuis tapno maliklikan ti panagsagaba pay dagiti mangangged, nangnangruna dagiti adda iti middle class. Maysa ditoy ti panangikabil iti automatic adjustment kalpasan ti sumagmamano a tawen iti linteg tapno iti kasta makigiddan daytoy iti inflation.

Kasapulan la ketdi ti reporma iti panagbuis wenno dagiti baro a linteg tapno maurnos dagiti pagkurkurangan ti agdama a sistema ti income tax. Ta ania pay ti papananna no bumakbaknang ti gobierno ngem agtultuloy met a rumigrigat ti kasasaad dagiti mangmangged ken pamiliada? 

No saan a kayat ti administrasion, awanen ti mabalintayo no di ti agkamang iti Langit tapno malawlawagan man laeng ti panunot dagiti lidertayo.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Septiembre 15, 2014.) 

Sin Tax Law: ANIA TI MAITEDNA KADAGITI AGMULMULA ITI TABAKO?

URAY ibagbagada a ti Republic Act (RA) 10351 wenno ti napabaro a Sin Tax Law ti in-inut a mangikulbo iti industria ti tabako gapu iti kinadakkel iti buis a naipataw kadagiti lako a sigarilio, patien dagiti adda iti sektor ti tabako a sumanikar latta ti industria ken kangrunaanna, dumur-as latta dagiti lugar a pakaimulmulaan ti tabako.

Immun-unan nga imbaga ti gobierno a ti RA 10351 ti mangpasayaat iti salun-at dagiti umili (gapu iti pammati a maksayanb ti bilang dagiti agsigsigarilio) idinto nga ikadakkelna met ti maur-or a pondo babaen dagiti masingir a buis.

Kastoy man ti sumarda: no maipangina ti buis ti tunggal pakete ti sigarilio, ngumina met ti produkto, ket inton nangina ti produkto, manmanonto metten ti makabael a gumatang. Ngarud, makissayanto metten dagiti agsakit wenno matay gapu iti sigarilio.

Iti daytoy a banag, adda nagudilan ti linteg ta iti umuna a tawen a pannakaipakat ti linteg idi 2013, mapan a 15.5 a porsiento ti cigarette removal wenno pannakabunag dagiti sigarilio kadagiti paktoria, wenno nagbalinen a 4.9-bilion a pakete ti nairuar no maidilig iti 5.8-bilion idi 2012. Kayatna a sawen, bimmaba ti konsumo iti sigarilio kadagiti Filipino, segun ken ni Finance Undersecretary Jeremias Paul iti naangay a congressional oversight committee hearing a mainaig iti sin tax law itay nabiit.

Kas sagudayen ti linteg, agtultuloy ti panagpangato ti buis ti sigarilio, nangina man wenno nalaka ti klasena, iti bukodda a presio agingga iti 2017. Itoy a tawen, P17 ti buis ti tunggal pakete ti sigarilio nga agbalor iti P11.50 nga agpababa, idinto a P27 ti buis ti tunggal pakete ti sigarilio nga agbalor iti nangatngato ngem P11.50. Ngem into madanon ti 2017, agparehonton a P30 ti buis ti tunggal pakete dagiti amin a klase ti sigarilio, nangina man wenno nalaka ti presiona. Ket agtultuloy nga agpangato iti 4 a porsiento iti tunggal tawen kalpasan ti 2017.

Gapu ta dimmakkel ti buis, dakkel met ngarud ti mapastrek a pondo ti gobierno. Iti kadagupan ti nakolekta nga excise tax dagiti sin products (sigarilio ken alkohol) itoy a tawen, arigna nagdoble ketdi ti ngimmatuanna wenno immaboten iti P100.9-bilion itoy a tawen, no maidilig iti P56.84-bilion idi 2012 wenno sakbay a naipakat ti RA 10351. Iti daytoy  a gatad, P70.4-bilion ti aggapu iti excise tax kadagiti produkto ti tabako.

Ibilbilin ti linteg nga amin a mabingay a gatad manipud iti makolekta nga excise tax, agpaay daytoy iti sapasap a pannakasaluad ti salun-at (universal health care), health program ti gobierno, ken mangital-o ti alternatibo a pamastrekan dagiti agmulmula iti tabako ken dadduma pay nga agtrabtrabaho para iti industria.

Dimmakel met ngarud ti badyet ti Department of Health; nagbalinen daytoy a P83.7-bilion iti daytoy a tawen no maidilig iti P53-bilion idi 2013, segun iti datos ti Department of Finance.

P42.1-Bilion 

Ket manipud iti incremental revenue iti nakolekta nga excise tax, mapan a P42.1-bilion iti napastrek manipud iti produkto iti tabako. Ket dagitoy ngarud ti maiwaras kadagiti lokal a gobierno (probinsia ken munisipalidad), kas nailanad iti RA 7171 (para iti Birhinia) ken ti RA 8240 (para iti Burley ken native a tabako) a mangrugi inton 2015, babaen ti bingay a 30% ti mapan iti probinsia, 30% ti district share, ken 40% ti mapan iti ili wenno siudad.

Segun ken ni Edgardo Zaragoza, hepe ti National Tobacco Administration (NTA), amin a bingay ti industria ti tabako manipud iti koleksion iti excise tax ti sigarilio, kas ibagbaga ti RA 7171 ken RA 8240, ket maiturong laeng kadagiti nakaisangratanna a benepisario.

“Dayta ti kayat nga ipanamnama unay ti gobierno kadagiti aminen a maseknan iti industria ti tabako, nangnangruna dagiti mannalon  ken aminen a lokal a gobierno,” kinunana iti pannakitaripnongna kadagiti lokal a lider ken dadduma pay nga opisial iti Provincial Capitol iti Laoag City idi Marso 14.

Ngem linawlawagan ni Zaragoza a dagiti latta met lokal a gobierno, babaen dagiti mayor wenno gobernador ti agpili kadagiti kayatda a proyekto wenno programa nga isayangkat kadagiti lugarda. Adda ngamin dagiti lokal a lider iti Ilocos Sur nga agkuna nga innaknakemanen ti NTA ti pannakausar ti excise tax manipud iti RA 7171 ken 8240. Segun iti liderato ti NTA, saan nga inagaw ti Sin Tax law ken ti implementing rules and regulations daytoy iti dayta a bileg kadagiti lokal nga ehekutibo.

Awan ti nagbaliwan ti pannakaipakat dagiti proyekto, malaksid iti kaadda dagiti mekanismo a maaramid tapno mapasigurado met laeng a mairanud kadagitoy a proyekto dagiti mannalon ken ti sibubukel nga ilina.

Kas sagudayen ti Seksion 3, Rule VIII, iti implementing rules ti RA 10351, mabilin ti Department of Agriculture ken ti NTA a mangaramid kadagiti annuroten a mekanismo tapno mabantayan a nasayaat ti pannakausar dagiti pundo; iti kasta, masurot ti ipekpeksa ti RA 7171 ken RA 8240 a benepisio a rumbeng a maipaay kadagiti agmulmula iti tabako.

Mabalin a daytoy ti pakarikutan dagiti lokal a lider. Ngem saan kadi nga amin a pannakaigasto ti pondo ket adda latta met dagiti mekanismo tapno mabantayan ti pannakaigasto dagitoy; iti kasta, maliklikan ti pannakaibolsa dagiti pondo wenno maaramat iti sabali?

Ket iti daytoy a banag, uray dagiti umili mabalindan a bumiang, babaen ti panangsiputda kadagiti liderda no umisu met laeng ti pangar-aramatanda kadagiti pondo.

Naisayangkat Dagiti Saritaan

Gapu ngarud iti baro a pagalagadan, nangisayangkat ti NTA iti agsisina a consultative meeting idi Pebrero para kadagiti lokal a lider, dagiti pribado a sektor, ken dagiti lider dagiti mannalon. Nailawlawag ngarud kadagitoy a taripnong no kasano a maipakat ti RA 10351, ken no ania ti obligasion wenno responsibilidad iti kada maseknan a sektor.

Naiparikna ngarud kadagiti nagatendar kadagitoy a taripnong nga adda metten gundaway dagiti nadumaduma nga stakeholder iti industria a mangkita wenno mangbantay no ti implementasion kadagiti proyekto ken programa ti lokal a gobierno ket agserbi met laeng kadagiti nakaisangratanna, a kas mayannautp iti linteg.

Daytoy ti rason a kasapulan unay dagiti mannalon ken dadduma pay nga stakeholder ket makiramanda kadagiti lokal a lider iti pannakabalabala dagiti master plan para iti panagdur-as ti industria iti tabako.

Linawlawagan pay ni Zaragoza a sabali ti IRR ti RA 10351 a rimmuar idi Pebrero ken ti baro a pagalagadan a pagtitinnulongan ita a sursuraten ti Department of Budget and Management, ti DA ken ti NTA a para iti RA 7171 ken RA 8240.  Manamnama a mairuar daytoy kadagiti sumarsaruno a lawasna.

Impanamnama pay ni Zaragoza nga ania man a rummuar a pagalagadan para iti RA 7171, addanto pammatalged a probision ditoy a dagiti pondo nga agtaud kadagiti koleksion iti excise tax ket mapan laeng kadagiti iti pagimbagan ken pagdur-asan dagiti mannalon, iti sibubukel nga industria ti tabako, ken kadagiti amin nga ili.

Nailanad iti implementing rules and regulations ti RA 10351 dagiti nadumaduma a proyekto wenno programa a mabalin nga isayangkat ti maysa nga LGU.

Ibagbaga ti Sin Tax Law a ti bingay ti koleksion iti buis kas sagudayen ti  RA 7171 ken RA 8240 ket maaramat a mangpalag-an iti kasasaad dagiti agmulmula iti tabako a mabalin a maapektaran gapu iti bimmassit a malako a sigarilio iti merkado gapu met laeng iti kadakkel ti buis ti sigarilio. Manamnama ngamin a bumaba iti lokal a produksion ti tabako gapu iti daytoy a rason.

Addanto la ketdi agmula iti tabako tapno maganar met laeng dagiti kakastoy a dakkel a pagtaudan iti pondo.

Saan ngarud a nakakaskasdaaw no apay nga iti laksid ti pannakaipakat ti Sin Tax Law, dimmakkel ketdi ti produksion ti tabako. Iti naudi a panagmumula, mapan a 4 a porsiento ti dimmakkelan ti produksion no maidilig iti napalabas a tawen, segun iti rekord ti NTA. 

Immun-unan nga imbaga ni Zaragoza, wenno sakbay a naipakat ti RA 10351, nga uray bumaba ti panagkasapulan iti tabako, saanto a maapektaran ti produksion ti lokal a tabako ta masususpusopan daytoy iti dakkel a mapaspastrek babaen ti export ken import subsitution.

Instrumento ti Panagdur-as

Segun met ken ni James Lafferty, general manager ti British American Tobacco ti pagilian, agtultuloy latta ti yaadu dagiti agsigsigarilio iti laksid ti kangato ti buis dagiti sin products. Kunana nga adayo la ketdi ti posibilidadna a mapukaw ti industria ti tabako.

Kabayatanna, pakakumikoman dagiti agmulmula iti tabako iti Amianan a Luzon, ti pannakailako dagiti maap-apitda a tabako. Agsadsadag dagiti mannalon iti naipangato a presio ti tabako a napagnunumuan iti tripartite consultative conference idi napan a tawen ken iti immun-una a kari dagiti kompania ti tabako a gatangenda amin a maapit a bulong ti tabako, isu a nareggetda ita a mangidanon kadagiti produktoda kadagiti trading center.

Ket ania ngarud, ti industria a kayat ti sumagmamano a sektor a keltayen gapu iti isyu iti salun-at, agbalbalin met gayam a pangnamnamaan dagiti adu a lugar iti Amianan a Luzon tapno ad-adda pay a dumur-asda.

Iti biang ti industria ti tabako, makuna ngarud a ti napukaw dagiti aglaklako iti sigarilio, nagbalin met a parabur kadagiti agmulmula iti tabako ken lokal a gobierno babaen ti bingay dagiti lokal a gobierno iti koleksion ti excise tax iti produkto ti tabako.

Sapay ngarud koma ta maaramat a nasayaat dagitoy pondo, ken masaluadan a nasayaat ti kasasaad dagiti agmulmula iti tabako ken dadduma pay a mangnamnama iti daytoy nga industria para iti pagsapulanda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 7, 2014.)

ANIA TI PUDNO ITI BLACK SAND MINING?

PANAGTAKAW a nakalawlawag ti inaramidda.

Dayta no pudno la unay ti ibagbaga dagiti lumugar iti isla ti Camiguin, iti ili ti Calayan, Cagayan a paset ti Babuyan Islands, a dua a barko manipud iti Taiwan ti simrek iti sakup a baybay ti Babuyan tapno agminas nga awan permiso manipud iti gobierno kadagiti nangisit a darat. Kunada a nagusarda iti dadakkel a hose a nangsusop kadagiti darat a nangbunag kadagitoy

Pinatalgedan ti punong barangay ti lugar nga operator ti black sand mining dagitoy, ken segun kadagiti report, puntiria kano dagiti ganggannaet a barko dagiti agkakapateg a magnetite sand wenno nangisit a darat a pagtaudan dagiti nakirangen iti lubong a mineral a thorium, titanium, zirconium ken tungsten. Kasapulanda ngamin dagitoy a mineral a kas ramen iti aramidenda a landok.

Ngem segun iti maysa nga opisial ti Calayan, awan kano ti operasion ti black sand mining iti baybayda. Naka-pending wenno agur-uray pay laeng ti pannakaaprobar ti aplikasion dagiti maseknan nga akinkukua kadagiti ganggannaet a barko, isu a mangal-alada kano pay laeng iti sampol. Sampol, kunana, ngem agkarasubli dagiti barko a nangikurimed kadagiti darat iti Babuyan manipud Hunio 27 agingga iti Hulio 1. Mangipakita ngarud ditoy nga ammo ti lokal nga opisial ti mapaspasamak iti lugarna.

Kastoy man ti situasion kadagiti baybay iti sumagmamano pay nga ili iti Cagayan idi 2005 wenno nasapsapa pay. No kasta idi nga adda masiputan dagiti lumugar iti igid ti baybay nga agbunag kadagiti nangisit a darat, kuna dagiti lokal nga opisial a mangal-ala laeng dagitoy iti sampol ta naka-pending pay laeng dagiti aplikasionda nga agminas. Ngem kalpasanna, agtultuloy met gayamen nga ar-aramidenda wenno nagbalinen a regular ti panangbunagda kadagiti nangisit a darat, adda man wenno awan dayta a permiso. 

“Person of Authority”

Segun pay iti report ti GMA-7 mainaig iti kaudian nga insidente iti Babuyan Islands, binaon kano ti mayor ti Calayan dagiti polis tapno aginspeksion kadagiti barko, ket nagsubli dagiti polis a nagpulong iti mayor nga adda kano met nangatngato a tao (“person of authority’) a nangibaon kadagiti nasao a barko nga agbunag kadagiti darat. Dayta manen, “person of authority” kunada lattan, ngem dida met inaganan wenno ilawlawag a nasayaat ti ibagbaga dagiti polis.

Kastoy a kastoy met ti napasamak iti napalpalabas kadagiti dadduma a lugar iti Ilocos Sur, Ilocos Norte ken kadagiti probinsia a nangtaraigid iti baybay agingga iti Bataan a pakapaspasamakan met ti operasion ti black sand mining, segun iti maysa nga opisial ti MGB. Ta no kasta a saludsoden ti media kadagiti maseknan a lokal nga opisial no adda nasiputanda nga agikurimed kadagiti nangisit a darat kadagiti sakupda, no asino latta met ditan ti itudoda a nangibaon, wenno nangipalubos kadagitoy nga illegal a panagminas iti darat.

Asino ngarud dita dagiti “person of authority”? Ti kadi MGB? Ngem kuna met ti ahensia nga iparparitna dagiti kakastoy nga operasion no awan ti permiso manipud kadakuada ken dadduma pay a maseknan nga ahensia. Saan ngata a dagiti “person of authority” ket dagiti met laeng opisial ti maseknan a lokal a gobierno?

Segun pay iti maysa nga opisial ti Calayan, nangisayangkat kano metten ti lokal a gobiernoda ken ti MGB iti konsultation kadagiti lumugar. Ngem kuna met ti maysa a lumugar a napasamak laeng ti konsultation kalpasan a nagipulong dagiti residente iti media; ken saan kano met a konsultasion ti napasamak no di ket maysa a “lecture” wenno panangallukoy laeng kadagiti residente nga ayonanda ti panagminas ta adda kano met pagalagadan nga ipakat ti lokal a gobierno para iti panagminas kadagiti darat iti sakupda a baybay. Kitaem, ammo dagiti lokal nga opisial ti black sand mining iti sakupda ngem agindidiammoda idi damona a rimmuar iti media ti nalimed a panagminas.

Tuloy ang Ligaya

Awan man dumana daytoy kadagiti dadduma a lugar a pakaipakpakatan metten ti black sand mining. Adda dita ti kasla maysa nga ima dagiti lokal nga opisial a mangipakita iti publiko nga agipakpakatda kadagiti konsultasion, wenno adda dita ti kasla panagdengngegda kadagiti adu a petision kontra iti panagminas, nangnangruna kadagiti civic group nga idauluan dagiti relihioso a grupo.

Ngem gayam nakatallikud ti maysa nga ima dagitoy nga opisial a mangibabaon kadagiti operator ti black sand mining nga ituloyda latta ti operasion. Tuloy ang ligaya, bahala silang hanapin at kasuhan ang “person of authority,” kasla kasta man ti ibagbagada.

Apay a kasta? Wen, a, ta agtultuloy ti panagminas latta kadagiti baybay, nangnangruna iti Cagayan ken Ilocos. Mismo a ti MGB ti nangkompirma iti daytoy, malaksid pay ti agtultuloy a panagipulong iti media dagiti civil group a saan a pabor iti black sand mining ta makadadael daytoy iti nakaparsuaan.

Agpayso met nga adda maysa a korporasion a pinaritan ti Korte Suprema, babaen ti bileg ti Writ of Kalikasan, nga agisayangkat iti panagminas iti baybay iti Ilocos ken Pangasinan, ken sabali pay dagiti dagiti pinaritan ti Korte a grupo nga agminas iti Cagayan. Ngem saan kano met nga ipakpakat dagiti lokal nga opisial dagitoy a pammilin ti korte. Adda dita ti cease-and-desist order ti Department of Environment and Natural Resources kadagiti ganggannaet a mining companies ngem saan met a madagdagus nga ipatungpal ti lokal nga opisina ti DENR gapu kadgiti aglalaok a rason.

Ken agpayso nga adda metten impasardeng ti MGB nga operasion dagiti kompania a kukua dagiti Tsino nga agminas iti baybay ti San Vicente, Ilocos Sur ta simiasi kano dagiti operator iti napagtutulagan a paset laeng ti baybay a mabalinda a pagminasan.

Ngem mapanunottayo man a dagus, asino ti nangipalubos kadagitoy nga agminas? Nalaka ketdi a patien nga agtiliw laeng ti gobiernotayo, wenno ipasardengna ti operasion inton naala met aminen dagiti gangngannaet nga operator ti kasapulanda iti maysa a paset ti baybay. Nabanglo latta ngarud ti nagan dagiti opisial ti gobierno.

Asino Dagiti Agganganar?

Kadakkelan ngarud a saludsod ditoy no asino ti agganganar kadagitoy nga operasion ti black sand mining, illegal man wenno adda pammalubos ti gobierno?

Umuna unay, dagiti ganggannaet a mining companies. Gapu ta ad-adda nga illegal, wenno awan ti permit ti operasionda, nababa unay ti yaw-awatda a pasuksok kadagiti rinuker nga opisial no maidilig iti dakdakkel a bayadanda koma a buis ti gobierno. Ngem ditay’ kadi agbalaw a kanayon a dagiti gangngannet, partikular dagiti Tsino, Taiwanese ken Koreano, ti mangib-ibus iti kinabaknangtayo—masansan a sililimedda a sumrek ta awan ti agbambantay iti sumrekanda, idinto nga agrigrigat ti kaaduanna a Filipino a manmano a makaramraman ti parabur ti kinabaknang ti pagiliantayo?

Ala, sumaremon ti kapauten ti black sand mining kadagiti nadakamat a lugar. Ngem napananna dagiti napaspastrek iti daytoy nga industria.

Segun iti maysa a report ti dairio, mapan a $71-bilion ti mabalin a maurnong ti gobierno iti black sand mining uray iti Ilocos pay laeng, ngem yanna dagiti nasingirda a buis, no adda, a, nasingir? Kinapudnona, awan dumana daytoy iti sibubukel nga industria ti panagminas iti pagilian (saan laeng nga iti baybay) ta idinto a nakadakdakkel ti mapaspastrekan dagiti mining coroporation, nakabasbassit kano met ti masingsingir a buis ti gobierno kadakuada. Idinto a ti gobierno ti aggastos met laeng iti dakkel gapu iti dakes nga epekto ti panagminas wenno kalpasan a panawan dagitoy a korporasion ti dinadaelda a lugar kalpasan ti panagminasda.

Bumaknang ti maysa a lokal a gobierno, kunada, ngem asino met ti pudpudno a bimmaknang gapu laeng iti black sand mining. No adda agpayso dimmur-as a lokal a gobierno a pakaipakpakatan ti black sand mining, nairanrana laeng daytoy ta adu pay ti kasapulan tapno agprogreso ti maysa nga ili, siudad wenno probinsia. Nalaka laeng ngarud a maawatan a dagiti laeng maseknan nga indibidual ti gobierno ken dagiti mining companies ti agganganar iti parabur ti nakaparsuaan.

Ngem saan laeng a maigapu ditoy no apay a di rumbeng a mapalubosan ti panagminas kadagiti nangisit a darat.

Peligro Kadagiti Lumugar

Segun iti World Wildlife Fund Philippines, makadadael ti black sand mining iti marine biodiversity iti Babuyan Islands, partikular iti panagbiag ti maysa a klase ti balyena (singing humback whale) a masarakan laeng ditoy a lugar nga agum-umok kadagiti kadaratan iti baybay ti Babuyan. Dadaelenna pay ti rekursos naturales ti taaw kas koma kadagiti korales, ken kadagiti ikan a pumanaw ti makibur a lugar ken dadduma pay a gameng ti baybay. Pagangayanna, kumirangen ti makalapan dagiti residente kadagiti igid ti baybay a makaapekto laeng ngarud iti panagbiagda.

Segun ken ni MGB director Leo Jasareno, kadadaksan nga epekto nga ipaay ti black sand mining ti pannakaperdi dagiti lugar iti igid ti baybay ta main-inut no kua a lamuten ti danum dagiti kadaratan, ken ad-adda a lumawa ti sakup ti baybay. Madegdegan ti panagdakkel dagiti dalluyon no kasta a dumteng ti dawel isu a napartak ti pannakakirkir dagiti daga iti igid ti baybay. Adu ngarud metten dagiti tattao a nagbakuit kadagiti naapektaran a komunidad gapu ta maibusen ti daga iti lugarda.

Segun iti panagadal, ti panangsusopda kadagiti darat iti lansad ti taaw (ocean floor) ti mangpartuat iti nakaro a sedimentation wenno proseso a pannakapaadu ti banag nga agarinsaed iti baybay a posible a pakatayan dagiti korales ken adu a nabiag iti baybay, saan laeng a dagiti balyena.

Mapadpadasan metten ti dadakkel a layus ken napartak a pannakateppang dagiti baybay a di nasapsaparan dagiti lumugar iti napalpalabas sakbay a simmangbay dagiti gangngannaet nga operator ti black sand mining.

Saan ngata a yaw-awis laeng ngarud ti nasaknapen a pannakaipalpalubos ti black sand mining ti pannakapasamak ti nasaknap met a panagsuek ti pagbiagan dagiti lumugar, ken ti pannakaraut ken agtultuloy metten panagpukaw dagiti nabiag kadagiti baybaytayo?

Sapay koma ta ti pudpudno a sungbat iti daytoy, ipaay dagiti opisial ti gobierno a mangipalpalubos iti black sand mining iti lugarda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 29, 2013.)

ANIAT’ DAKESNA NO NGUMINA TI SIGARILIO?

MAIBATAY iti datos ti Department of Health (DOH), pito iti sangapulo a makaigapu iti pakakatkatayan dagiti Filipino iti sakit ti adda pakainaiganna iti panagsigarilio. Ken kadagitoy nga agsakit, 10 kadakuada ti matay iti kada oras, wenno 240 iti inaldaw wenno 87,600 iti tinawen. Saan a pagduaduaanen daytoy ta uppat kano iti sangapulo a nataengan a Filipino ti agsigsigarilio.

Kanser ti kangrunaan a sakit a maala iti panagsigarilio. Ti kaadda ti nikotina ken dadduma pay a makasabidong a kemikal a maala iti kada stick ti sigarilio ken ti asuk daytoy ti mangparnuay saan laeng iti kanser, no di pay iti panagkapsut ti naturalesa ti agus-usar. Pakaalaan ngarud pay daytoy iti atake ti puso, atake iti utek (stroke), ken nadumaduma a sakit iti bara.

Ken saan laeng a dagiti agsigsigarilio ti agpeggad kadagitoy a sakit, uray pay dagiti ubbing, babbai wenno dagiti di agsigsigarilio gapu iti pannakalang-abda iti asuk manipud iti sigarilio. Dagitoy ti maawagan iti “second-hand smokers” a kas met kadagiti mannigarilio nga agpeggad ti biagda.

Ngem saan laeng nga isyu iti salun-at ti rason nga adda dagiti di pabor iti sigarilio. Aggapu ti sigarilio iti mula a tabako. Ket manipud iti magatud a bulong ti tabako, aglasat daytoy kadagiti proseso manipud iti paggapuanna a pagtalonan agingga kadagiti planta.

Mangdadael Met iti Nakaparsuaan

Dakkel met ti epekto ti industria ti tabako iti nakaparsuaan. Adu a puon ti kayo ti maar-aramat a pagsungrod kadagiti pugon (sabalinto pay dagiti papel, nga agtaud met laeng iti kayo, a mausar a pangrolio kadagiti sigarilio). No mano a kayo iti bakir ti tinuangda kadagidi a panawen a kapigsa ti industria ti tabako iti Amianan tapno adda laeng maaramat a pagsungrod kadagiti pugon. Maysa ngarud a rason ti pannakakalbo dagiti kabambantayan iti Ilokos ken Abra ti pannakapukan dagiti adu a kayo tapno ilakoda a pagsungrod kadagiti pugon.

Segun iti World Health Organization (WHO), mapan a 200,000 nga ektaria iti kabakiran ti lubong ti maikiskisap iti tinawen gapu iti pannakapukan dagiti kayo a maaramat laeng iti proseso ti panagaramid iti sigarilio.

Ammotayo met a ti pannakaikisap dagiti kaykayo iti kabakiran ti kangrunaan a nangdadael ti nakaparsuaan. No awan ngaminen ti adu a kayo iti bantay, agreggaay ti daga ken pagtaudan pay daytoy iti dakkel a layus. Ken gapu kadagitoy a didigra, bumaba ti produksion ti taraon.

Malaksid pay iti pannakakalbo dagiti bambantay, napeggad pay dagiti maaramat a pestisidio ken kemikal a ganagan a mangsabidong iti daga a pagmulaan, wenno pagtaudan ti sakit iti kudil wenno pannakulaw dagiti mannalon nga agaramat kadagitoy. Ken malaksid iti asuk a maipug-aw, parikut pay dagiti rungrong ti sigarilio a maibato lattan iti sadino a lugar. Sabali pay dagiti kaso ti uram maigapu kadagiti nabaybay-an a nakasindi a sigarilio. Isu nga adu ti agkuna nga awan ti rason tapno di maisardeng, wenno makissayan laeng koma, ti panagusar iti sigarilio. Iti kasta adda koma met papanan ti ibagbagada nga awan ti naimbag nga ipaay ti sigarilio iti salun-attayo.

Daytoy ngarud ti rason nga iti isyu iti sin tax bill, adu dagiti mangkanunong iti pannakaipangato ti buis a masingir kadagiti produkto ti tabako. Awan met nasakit a bakrang ti kaaduanna nga umili no ngumina ti sigarilio gapu iti nangato a buis ta di met nasisita iti inaldaw a panagbiagtayo ti sigarilio, no di ket makunkuna a pagnam-ayan (luxury) laeng a produkto daytoy (malaksid kadagiti makunkuna a nagbalinen a bisioda ti agsigarilio ta agsakitda no dida makasusop iti inaldaw). Ken ditay’ liplipatan a makasabidong ti sigarilio iti salun-at ken ti nakaparsuaan.

Iliklik ti Sigarilio kadagiti Agtutubo

Iti sumar ngarud ti gobierno, no ngumina ti sigarilio, dinton kas karina a kabaelan a gatangen daytoy dagiti agtutubo ken dagiti marigrigat, dua a sektor a pagtaudan iti dakkel a bilang dagiti nailuod iti sigarilio. Iti maysa a surbey idi 2009, naammuan a nasurok a 28 a porsiento kadagiti Filipino ti agsigsigarilio, ken matantia nga umabot iti 17.3 a milion kadagiti agtawen iti 15 ti mangpadpadas metten nga agbisio iti daytoy.  

No maidilig ngamin kadagiti nabakbaknang a pagilian iti Asia, ti presio ti sigarilio iti Filipinas ti kalakaan. Gapu ngarud ta nalaka ti presio ditoy, ken di maabbatan ti kaadu dagiti anunsio ken promosion kadagiti produkto iti tabako, nalaka a maguyugoy ti asino man nga agsigarilio. Nadaras met ngarud ti panagtinnag dagitoy nga addict.

Maysa ngarud a solusion ti sin tax, wenno ti awagda iti gakat a mangpadakkel iti pamastrekan ti gobierno babaen dagiti produkto a mangparnuay iti bisio (sin product), a pakairamanan metten ti arak.

Mismo a ti Malakanyang ti naiget a mangidurduron iti pannakaanamong a dagus ti gakat iti Kongreso. Panggep ngamin daytoy nga usaren ti maur-orda a pundo manipud iti buis tapno maparegta ti programa ti gobierno para iti pannakaital-o ti salun-at dagiti umili.

Kanunongan unay ti DOH iti gakat ta malaksid a maispal ti adu a Filipino iti peligro iti panagsigarilio, pangrugian metten daytoy ti panagbaba ti bilang dagiti mannigarilio. Para iti bukod ngarud a panggep ti ahensia, inawaganda ti sin tax a kas “health bill” wenno “an anti-cancer tax.”

Segun ken ni Senador Franklin Drilon, umabot iti P103.8 bilion ti tinawen a mapaspastrekan ti gobierno manipud iti produkto ti tabako ngem arigna doble met wenno P188.8 bilion ti kasapulan tapno maagasan laeng dagiti Filipino a nakaala iti kanser iti bara, sakit ti puso ken dadduma pay a sakit gapu iti panagsigarilio ken panaginum iti arak.

Ni Drilon ti agdama a chairman ti Senate ways and means committee a kangrunaan a manggamgamulo iti pannakabukel ti gakat. Sinukatanna ni Senador Ralph Recto a naglusulos itay napan a bulan gapu iti pananguyaw iti Malakanyang ken dadduma pay a sektor iti indatagna a gakat. Kayat ngamin ni Recto a manipud iti P15 bilion agingga iti P20 bilion ti pannakaingato laeng ti koleksion ti excise tax ti tabako ken alkohol nga adayo unay iti kidkiddawen ti Department of Finance a P60 bilion. Napabasol ngarud ni Recto a nakikumplot kadagiti negosiante iti tabako tapno iruarna ti kasta a nababa a gatad.

Mayaten ti P45 Milion

Mangnamnama iti Bureau of Internal Revenue a makakolekta iti P154.6 a bilion iti uneg ti uppat a tawen no masurot ti singasingda.

Babaen ngarud ti naamendaran a bersion ti Senate Bill 3299 (Sin Tax Bill), kasayaatanen ti P40 agingga iti P45 bilion a panggepda a singiren. Ket iti biang ni Presidente Benigno S. Aquino III, nasaysayaat la bassit daytoy ngem ti bersion ni Recto.

Ngem segun met kadagiti kontra iti sin tax bill, no nangina unay ti presio ti sigarilio, dumakkel la ketdi ti insidente ti esmagling kadagitoy a produkto banag a nagkunaan met ti Makati Business Club a mapasamak laeng daytoy no agbanag a nangatngato nga adayo ti presio ti sigarilio ngem dagiti presio kadagiti kaarrubatayo a pagilian, ken nakapuy ti gobierno a mangipakat iti linteg ken regulasion para kadagiti sumrek a produkto kadagiti pantalan wenno pagisangladan kadagiti produkto.  

Segun met ken ni Winnie Monsod, maysa nga ekonomista ken host iti telebision, saan met a kayatna a sawen a no ngumato ti buis ti produkto, bumassit metten ti mapastrek dagiti kompania ti tabako. Dinakamatna ti maysa a panagadal a mangibagbaga a kabaelan latta a pagtalinaeden dagiti kompania ti bilang dagiti aggatgatang iti produktoda gapu ta adda ngarud met dagiti makunkuna a regular nga agus-usar iti produkto.

Ti laeng ngamin makaganansia iti dakkel ti kayat dagitoy a kompania. Ngem ti pudno ketdi, saan laeng a dagiti negosiante ti adda iti likud iti panag-lobby iti Kongreso kontra iti sin tax bill, ta karamanen ditoy dagiti politiko nga aggangganar iti kontribusion manipud kadagitoy a kompania ti tabako tunggal eleksion. Wenno dagiti politiko a makaanag a kasapulanda nga iparikna nga isaksakitda dagiti mannalon iti tabako, ta isuda pay a mangibutos kadakuada. 

Ibagbaga pay dagiti kontra iti sin tax bill a no maipangina unay ti presio, nakirangton ti aggatang a mabalin a pakalugian ti negosio. Pagangayanna, adu ti mangrikep a kompania, ken awan met laeng ngarud ti pagturongan ti ikarkari ti gobierno a nayon a masingir a buis. Ken kangrunaanna, kunada pay, adunto nga umili ti mapukawan iti panggedan, manipud kadagiti mannalon nga agmulmula iti tabako ken kadagiti adda iti paktoria ti sigarilio ken kadagiti aglaklako iti sigarilio.

Ngem segun iti Action for Economic Reform (AER), saan met unay nga adu dagiti mangmangged iti pagaramidan iti sigarilio ta kadagitoy a panawen, agsadag unayen dagiti kompania iti moderno a teknolohia a para iti produksion. Kasta met a manmanon dagiti agmulmula iti tabako.

“Yosi Kadiri!”

 Segun iti Philippine Tobacco Institute (PTI), umabot iti 840,000 dagiti mannalon iti tabako ken 32,000 nga ektaria ti mulmulaanda iti tabako. No sumaren kano dayta ni Monsod, mapan a 26 a mannalon ti manggamgamulo iti maysa laeng nga ektaria a daga a namulaan ti tabako. Malaksid pay a no ibatayna iti datos ti Bureau of Agricultural Statistics nga umabot laeng iti P85,000 ti mapastrek iti maysa nga ektaria ti tabako iti tinawen, mapan laeng ngarud a P3,269 ti matgedan ti tunggal maysa kadagiti 26 a mannalon. Kayatna a sawen, saan a pudno a mapukawan iti dakkel dagiti agmulmula ti tabako no maisardengen ti industria iti lugarda. Ta uray kadagitoy a panawen, nagbassit met gayam ti mategteggedanda.

Awan ngarud ti rason tapno dida pay la agmula iti sabali a produkto a kas iti mais ken nateng. Wenno mabalin met a mulaan dagiti daga iti saba, niog ken dadduma pay a nalaka a pakaapitanda iti dakkel.

Iti pakabuklan dagitoy ti paggasgastuan ti gobiernotayo, ken pakapukawanda, gapu iti tabako: dakkel pundo para iti panangtaripato kadagiti masaksakit, dakkel a pannakalugi gapu iti importasion ti sigarilio no kasta nga agsuek ti pisos, pannakasayang dagiti daga a mamulaan koma dagiti kasapulan a produkto, pannakadadael dagiti sanikua gapu iti uram ken dadduma pay nga aksidente, pannakakalbo dagiti kabambantayan, ken dakdakkel a pundo a pangsaranay kadagiti biktima iti didigra.

Ket tapno maisardengen, wenno makissayan man laeng dagitoy a dakes nga epekto ti sigarilio, ti pannakaingato ti buis ti produkto ti tabako ti kasayaatan a wagas. Pudno laeng ti  kampania ti gobierno iti napalabas nga administrasion a “Yosi Kadiri!”

Kas kuna ni Susan Ople, iti kolumna ti maysa a magasin, dakkel kano a pakabasolan no saan nga agbalin a linteg ti sin tax bill.

Iti biangko, ayonak la unay dayta, saan laeng a gapu ta anak daytoy ni nag-Senador Blas Ople a natay iti sakit ti bara gapu iti nakaro a panagsigarilio. 

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 26, 2012.)

ANIA TI PUDNO A KASASAAD TI PAGILIAN?

ALA, ipeksayo amin a kapanunotanyo, wenno dagiti nadlaw ken madillawyo, iti naudi a SoNA (State of the Nation Address) ni Presidente Benigno “Noynoy” Aquino III.

Adu ti mayat kadagiti nangngegda. Adda dagiti nagpalakpak. Adda dagiti naglibbi. Adu met dagiti awan lat’ bibiangda.

Adda kadi baro a nangngegtayo? Ania ti pudno? Ania ti balbalatong?

Isu, ken isu lattan dagiti kari ken panangipangpangas dagiti adda iti turay kadagiti gapuanan a mangmangngegtayo kadakuada. Awan met laengen pagdur-asan ti pagilian.

Wen met, aya, siam a daras a dimngegtayo iti tinawen a SoNA ti maysa a presidente. Daytoy ‘tay naipuesto iti takemna gapu iti pannakapatapuak ti sinukatanna iti Malakanyang babaen ti People Power gapu kadagiti pammabasol iti korupsion ken kickback iti ilegal a sugal. 

Kalpasan ti siam a tawenna iti puesto, awan met ti nagbanagan ti pagiliantayo. Narebba ti nabileg a republika a kas panangiladawanna iti panagturayna. Naruka ti pundasionna gapu iti kaawanen ti moralidad ken public accountability.

Ita ket ngarud, mapabpabasolen daytoy a presidente iti adu a kaso ti plunder, korupsion, ken panangsabotahe iti eleksion. Ania ti naganabtayo iti siam a tawentayo kenkuana? Napananna dagiti inkarkarina? Dagiti imbidbidina a gapuananna?

Iti daytoy ngarud a konteksto nga anagentayo ti kaudian a SoNA ni PNoy.  

Saanton a Maulit ti Napalabas?

No agbataytayo iti balikas ni PNoy, dinanto tuladen iti ania man nga inaramid ni dati a Presidente Gloria Macapagal Arroyo. Ngem laglagipennanto la ketdi daytoy agingga a di masungbatan ni GMA ti nakabasolanna kadagiti umili. Saan kano a personal a panagatake daytoy no di ket pangrubuatanna laeng a mangidalan kadatayo iti napalabas.

Ti SoNA man ti kasayaatan a gundaway nga ikkantayo iti grado ti Presidente. Daytoy laeng ngamin a panawen nga agreport ti lidertayo iti publiko kadagiti nagapuananna, kadagiti programa ken kadagiti gakat a kayatna a tamingen ti Kongreso. Ngem kangrunaan a magraduan ni PNoy iti gapuananna maipapan iti ekonomia.

Asino dagiti nagganar ken dagiti naarus iti programa ti gobierno iti napalabas a tawen? Asino ti nalibtawan, asino ti napampanuynoyan iti ipaspasaw daytoy a panagdur-as? Asino dagiti makapudno iti nalinteg a dalan?

Dagitoy koma a saludsod pangaamirisantayo iti SoNA ti Presidente, saan ket nga ibagatayo lattan a propaganda laeng daytoy dagiti ipaspasindayag daytoy a saguday ti administrasion a kas nadalus ken adda laeng iti nalinteg a dalan (“matuwid na daan.”)

Segun ken ni Cielito F. Habito, maysa nga ekonomista, tallo laeng nga agpang ti mabalin a pangrukodan iti nagapuanan ti Presidente iti ekonomiatayo. Isu dagitoy: presio (prices), trabaho (jobs) ken pamastrekan (incomes). Segun ngamin kadagiti surbey, dagiti tallo ti pakaseknan la unay dagiti umili iti inaldaw-aldaw a panagbiagda.

Madlaw ni Habito a natalingenngnen met wenno “stable” ti presio dagiti kangrunaan a magatgatang; kinapudnona, adda pay dagiti bimmaba iti presiona. Sumansanikar met ti panagtrabahuan. Bimmaba ti unemployment rate iti manipud 7.2 a porsiento idi 2011, nagbalinen daytoy a 6.09 a porsiento iti daytoy a tawen. Kasta met ti panagdur-as iti pamastrekan ti gobierno a marukod babaen ti gross domestic product (GDP). Dimmur-as daytoy iti 6.4 a porsiento iti umuna nga uppat a bulan itoy a tawen, a dakdakkel ngem iti targetda wenno nangatngato no maidilig iti 4.9 a porsiento itay napan a tawen.

Adda Latta Met Pagkapsutan

Ngem adda latta met kano dagiti makunkuna a pagkapsutan (“weaknesses”) iti ekonomiatayo a nabayagen nga ag-agalentayo.

Kas koma ti panagbaknang latta dagiti nabaknang la ngaruden a paset ti populasiontayo ken ti kinakapuy ti Bureau of Internal Revenue ken Bureau of Customs nga agkolekta kadagiti rumbeng a singirenda a buis (madildillaw no apay a makaluslusot latta dagiti nababaknang a negosiante a saan nga agbayad iti umisu a buis).

Ngem iti ruar ti ekonomia a nanggraduan ni Habito iti administrasion, makita a dakdakkel ti nagudilan ni PNoy iti agpang ti programana kontra iti korupsion. Kangrunaan ditoy ti pannakapatapuak ni Renato Corona manipud iti Korte Suprema babaen ti naballigi nga impeachment proceeding iti Senado. Napabasol ti dati a chief justice iti panangilimedna kadagiti adu a kinabaknangna iti indatagna a SALN (Statement of Assets, Liabilities and New Worth), malaksid ti madildillaw a panangpabpaborna a kanayon ken ni GMA kadagiti kaso a mayuli iti kangatuan a korte.

Agsasaruno ita ti panangidarum ti gobierno kadagiti nangangato nga opisial ni GMA, kas kadagiti nairaman iti anomalia iti PCSO, ti OWWA ken ti DOTC (mainaig iti kaso ti NBN-ZTE deal).

Segun ken ni PNoy, saan nga agpatingga ti pannakirangetna iti korupsion iti panangkugtarda lattan kadagiti rinuker iti gobierno wenno iti pannakaisardeng dagiti adda anomaliana a kontrata, wenno iti panangdalusda kadagiti maseknan nga ahensia. Agtultuloy daytoy babaen ti di agsarday a panangsiputda kadagiti situtugaw nga opisial, ti kinalawag iti publiko dagiti kontrata a serken ti gobierno, ken ti panangipaay ti naan-anay a pondo kadagiti ahensia.

Lima ti kangrunaan a gakat a kayat ni PNoy a mataming a dagus iti Kongreso. Daytoy ti “sin tax” bill wenno ti panangingatoda iti buis dagiti sigarilio ken arak, ti “revenue sharing scheme” bill para iti operasion iti panagminas, ti responsible parenthood bill (a segun kadagiti dadduma a diputado, isu met laeng daytoy ti kontrobersial a Reproductive Health Bill), ti enmienda ti Anti-Money Laundering Act tapno manayonan ti sakupenna a krimen, ken ti military modernization bill.

Kasla Agkamkampania Manen

Imbaskag met ni PNoy dagiti panggep ti administrasionna, partikular iti impraestruktura. Karaman ditoy ti pannakabangon ti 66,800 a klasrum tapno masupusopan ti agdama a pagkurkurangan daytoy kadagiti para publiko a pagadalan; pannakanayon iti agingga ti 61 a porsiento iti pundo dagiti unibersidad ken kolehio a tengngel ti estado; ti pannakakompleto ken pannakapabaro (upgrading) dagiti eropuerto iti Panglao (Bohol), Daraga (Albay), Laguindingan (Misamis Oriental), Mactan (Cebu), Tacloban (Leyte) ken Puerto Princesa (Palawan); ti pannakatarimaan ti nadadael a paset ti Terminal 3 ti Ninoy Aquino International Airport; ken pannakakompleto ti LRT Line 1 nga agtungpal agingga iti Cavite.

Agkamkampania, kunada man, iti wagas ni PNoy a nangidatag kadagitoy a datos. Ta malaksid nga asidegen ti mid-term election, kasla nangnangngegtayo metten dagitoy kadagiti napalpalabas a SoNA.

Adu ngarud met ti nakurangan dagiti gapuanan nga impangpangas ti Presidente. Segun ken ni Bayan Muna Rep. Teddy Casiño, awan a pulos ti panangdakamat ni PNoy ti matamtaming ita a freedom of information (FOI) bill a napateg koma nga instrumento kontra korupsion.

Karaman pay dagiti linibtawan ti Presidente ti panangidatagna kadagiti kongkreto nga addang tapno marisut ti panagngina ti presio ti lana ken dadduma pay a kangrunaan a produkto, ti umad-adu nga insidente ti human rights violation, ken ti kinakirang ti pagtaengan para kadagiti marigrigat a pamilia nga apektado ti demolision. Mababalaw pay ti Presidente iti dina panangdakamat ti pannakarisut ti saan a balanse a pannakaiwaras ti kinabaknang ti pagilian, ti agtaltalinaed a warlordism kadagiti lokal a politiko, ken ti dina a panangipangpangruna kadagiti napapateg a gakat a kas iti human rights compensation ken political party development.

Dinillaw ni Senador Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. dagiti estatistika nga imbaskag ti Presidente, partikular ti ibagbagana a panagbaba ti unemployment rate ken crime rate. Umad-adu latta met kano ti awan ti trabahona a karkardayo iti ibidbida ni PNoy, ken umad-adu latta kano met dagiti krimen a mapaspasamak, a kaaduanna dagiti saan a pulos marisrisut.

Iti biang met ni Senador Senator Alan Peter Cayetano, a nupay patienna dagiti dadduma a numero nga impatayab ti Presidente, saan met nga isu laeng daytoy ti mangibaga iti pudpudno a kasasaad ti pagilian. Kayatna a sawen, dagiti laeng napintas a paset ti administrasionna ti implastarna; inlemmengna ngarud dagiti madi.

Ni PNoy a Kas Kapitan ti Barko

Kas masansan ngarud a sawenda tunggal SoNA, nairanta laeng daytoy tapno ipasaw ti Presidente dagiti gapuananna, ken dagiti karina a mangparagsak laeng kadagiti dumdumngngeg. Ngem kalpasanna, manmano met ti adda banagna kadagitoy. Ket di mapupuotan dagiti umili, addanto manen SoNA a mapasamak, wenno sabali manen ketdi a Presidente. Ngem agtultuloy ti agdama a kasasaadda, awan met mariknada a panagbalbaliw; ken ti progreso, maysa pay laeng nga arapaap.

Adu pay laeng met ti mabalin a trabahuen ti gobierno. Partikular iti parikut iti korupsion. Segun ken ni Winnie Monsod, host ti maysa a public affairs show iti telebision, adda kano nagudilan ti Presidente iti daytoy nga agpang, ngem nakabasbassit laeng kano unay tapno adda epektona iti agdama a nangato a puestotayo kadagiti pagilian iti Asia a nakaro unay ti insidente ti korupsion iti gobierno.

Adda pay dita ti parikuttayo iti Tsina mainaig iti pagiinnagawantayo a teritorio iti West Philippine Sea, a pakaibilangan dagiti tagtagikuaentayon a Kalayaan Islands, Scarborough Shoal, ken dadduma pay a paset ti Spratly Islands. Ta no saan nga agan-annad ti gobiernotayo kadagiti addangna, amangan no pakaisagmakan pay daytoy ti nagbassit la ngaruden a pagiliantayo.

Saan laeng a ti Presidente wenno ti Ehekutibo ti mapatudon iti kayattayo a panagbalbaliw. Kasapulan met ti tulong dagiti dua pay a sanga ti gobierno, ti Kongreso ken ti Hudikatura, ken kangrunaanna dagiti umili. No koma barko, nakaandaren daytoy para iti turongentayo a progreso. Di ngarud mabalin a palubosantayo nga aglikawlikaw laeng daytoy iti taaw idinto nga adda met kabaelantayo nga agbiahe iti diretso.

Husto laeng ngarud ti ibagbaga ni dati a Presidente Fidel V. Ramos a ni PNoy ti agak-akem a kapitan dayta a barko ket nakasakay amin nga umili ditoy. Nawatiwat pay ti papanantayo, ken nakaro pay ti kasasaad ti panawen.

Ala, ipeksayo latta amin a kapanunotanyo, wenno dagiti nadlaw ken madillawyo, ta karbengantayo dayta. Ngem nasayaat no padasentayo koma met ti tumulong, uray kunatayo a bassit ti magudilantayo, tapno tumalingenngenen ti panaglayag ti barko.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 16, 2012.)