KAANO NGA AGBALIN A LEGAL TI MARIHUANA?

MAKAAGAS ti marihuana (Cannabis sativa wenno Indian hemp), kas napaneknekanen dagiti appotayo a lallakay ken babbaket (ta us-usarenda idi a kas agas ti sakit iti tian) ken kas napaneknekanen ti adun a panagadal iti medisina. Adda ramen daytoy a mangpalag-an iti rikna dagiti adda an-anayenna. Kas koma iti panangtengngel iti pannakaulaw ti pasiente nga adda kanserna kalpasan ti chemotherapy, wenno pangpaganas a mangan kadagiti bumabbaban iti salun-atda gapu iti nakaro a sakit a kas iti AIDS.

Segun iti naudi a panagadal ti American Journal of Medicine, naduktalan pay dagiti doktor a nakatulong kadagiti pasiente ti panagar-aramatda iti marihuana iti sakitda a daibetes ken nakaro a panaglukmeg (obesity).

Adda ngarud dagiti pagilian a kas iti Austria, Finland, Germany, Israel, Italy, Netherlands, Spain ken sumagmamano nga estado iti Estados Unidos a mangipalpalubos iti pannakaaramat ti marihuana iti laeng medikal a rason, saan ket a paglinglingayan a susopen a kas sigarilio.

Nupay matengtengel ti pannakaaramat ti marihuana iti dadduma pay a lugar, adda latta met mangipalubos iti pannakasusop daytoy no la ketdi iti bukod laeng bagi, ken saan nga iti para publiko a lugar.

Itay laeng napan a bulan, pinalubosanen ti gobierno ti Uruguay ti panagmula, panagilako ken panagsusop iti marihuana babaen ti regulasion met laeng nga ipakat ti gobierno. Ket iti panaglukat itoy a tawen, inrugin nga impakat ti Colorado iti Estados Unidos ti linteg a mangibilbilin iti pannakaipalubos iti panagusar iti marihuana a kas paglinglingayan a susopen dagiti lumugar iti estado nga addaan iti naan-anay nga edad. Manamnama a sumaruno iti kapadana a naluklukay a regulasion iti marihuana kadagiti dadduma pay nga estado a kas iti Washington; idinto a linukayan metten ti New York ken California ti regulasion iti pannakaaramat ti marihuana iti medikal a rason.

Itultuloy latta met dagiti sientista ti agsukisok para iti dadduma pay a maagasan a sakit ti marihuana ken dagiti ramen daytoy. 

Kasla dayta metten ti pagturongan ti taray ti lubong mainaig iti pannakaaramat ti ibilbilangtayo a dakes a ruot ditoy Filipinas.

Saan Laeng a Makaagas, Makatulong pay iti Ekonomia?

Ken malaksid iti parabur iti medisina, makatulong pay kano iti ekonomia dagiti pagilian ti pannakaipalubos ti pannakaaramat wenno pannakailako ti marihuana, babaen dagiti buis a parnuayen dagiti transaksion mainaig iti daytoy. Mayarig man daytoy iti buis manipud iti sigarilio ken alkohol a naiget met ti regulasion ti gobierno iti pannakailakoda iti publiko ngem pagtataudan ketdi ti dakkel a pondo ti gobierno. Daytoy ti sumar ti Uruguay malaksid iti panggep pay daytoy a yadayo kadagiti sindikato iti droga ti panangilako iti marihuana.

Iti biang ti Colorado ken Washington, dumakkel la ketdi ti malakuan ti marihuana iti 64 a porsiento kadagiti lugarda gapu iti pananangipalubosen daytoy a maaramat iti recreational, a saan laengen nga iti medikal, a rason. Tuladenda ti Netherlands a dakkel a pangaw-awisda kadagiti turista a mapan iti pagilianda gapu ta libren ti panagusar ken panagilako iti marihuana kadagiti coffee shops sipud pay idi dekada 70.

Sabali pay ti mainutan dagiti maseknan a gobierno iti magastosda a mangtiliw, mangidarum, ken mangipupok kadagiti agus-usar iti marihuana no kasta a mapalukayanen no di man maipalubosen ti panagaramat ken panagilako iti marihuana iti publiko.

Ngem iti laksid dagitoy a mabalin a parabur ti marihuana, agtaltalinaed latta met ti kinapudno nga adda dakes nga epekto daytoy a mula kadagiti agar-arat, a nakarkaro pay ngem ti parnuayen ti alkohol wenno sigarilio. Segun iti US National Institute on Drug Abuse, mabalin a pukawen ti marihuana ti memoria, makaapekto iti panagadal ken garaw ti agus-usar. Kangrunaanna, makailuod daytoy uray iti apagbiit laeng panagaramat.

Segun iti maysa a report ti United Nations, maap-apit ti marihuana iti arigna amin a suli ti lubong, isu a makuna a daytoy ti kalalakaan a maiwarwaras kadagiti kayatna iti agdroga. 

Industria a Panguartaan Dagiti Mannalon

Iti Filipinas adda metten dagiti agkikiddaw a lukayan koma metten ti gobiernotayo ti panagaramat iti marihuana, nangnangruna iti medikal a rason. Idi 2010, indaluan ti grupo a Philippine Moms for Medical Marijuana ti panangdawat iti gobierno nga adalen koma daytoy ti mabalinna nga aramiden tapno mapalubosan metten ti marihuana a maaramat iti medisina, ta makatulong kano pay daytoy kadagiti pasiente nga addaan iti autismo ken epilepsy.

Kinapudnona, pinanggep metten ti sumagmamano a lehislador a mangaramid iti gakat para iti legal a panagaramat iti marihuana. Idi 2012, impeksa ni Dip. Ronald Cosalan ti Benguet ti panggepna a pagbalinen a legal iti pannakaaramat iti marihuana ta mabalin met a panguartaan daytoy dagiti kalugaranna. Iti ngamin probinsiana ti maysa kadagiti lugar iti kabambantayan ti Amianan a Luzon pakasarsarakan kadagiti plantasion ti marihuana a sawen dagiti dadduma nga ar-aramatenda met a kas agas a mula.

Immun-una ditoy ti panggep met ni dati a Dip. Solomon Chungalao ti Ifugao a pagbalinen a legal ti marihuana, no la ketdi iti medikal a rason. Kasta met ti impeksa ni Senador JV Ejercito  idi panawen ti kampania mainaig iti legalisasion ti marihuana no makatulong daytoy iti salun-at, banag a nanguyawan idi kenkuana dagiti botante. Ngem agingga pay laeng a panggep dagitoy ta awan pay ti naidatag nga ania man a gakat maipanggep iti legalisasion ti marihuana.

Awan met ti panangipeksa ti Malakanyang no pabor wenno saan iti legalisasion ti marihuana. Segun ken ni deputy presidential spokesperson Abigail Valte, agtaltalinaed a maiparit a droga ti marihuana, kas sagudayen ti Dangerous Drugs Act of 2002 (Akta Republika 9165), malaksid no agaramid manen ti Kongreso ti linteg a mangwaswas wenno mangamendar iti daytoy.

Awan ti Panggep ti Kongreso a Mangbaliw iti Linteg

Segun iti linteg, mabalin a madusa iti agingga iti bitay ti asino man nga agikut, agmula ken agilako iti marihuana, depende iti kadagsenna. Ngem gapu iti pannakaisardeng pay laeng ti dusa a bitay, mabalud ti asino man a maduktalan a nagbasol iti tungpal biag ken agingga iti P10-milion a multa. Uray lima laeng a gramo ti bulong a matiliwan iti ikutmo, mabalinen a pakaibaludan daytoy iti agingga iti 20 a tawen ken P400,000 a multa.

Ngem no ni Speaker Feliciano Belmonte Jr. ti mapaturay, di rumbeng a kanunongan ti ania man a singasing a mangipalubos iti marihuana iti pagilian a kas legal a droga. Di kano rumbeng nga agbalin a legal ti banag a mangdadael iti salun-at, partikular iti panunot ti agus-usar.

Segun met kadagiti dadduma a lehislador, awan aniamanna ti maitulong a medikal daytoy a mula no ad-adu met ti parnuayenna a dakes nga epekto. Nangruna unay a yalikakada dagiti agtutubo iti panagusar iti ruot, ta no agbalin a nawayanton dagitoy nga agaramat, ad-addanton nga agabusoda ken mabalin a pangrugianda metten nga agaramat iti nadeldelikado pay a klase ti illegal a droga a kas iti shabu.

Maysa ti droga ti kangrunaan a parikut ti gimongtayo gapu ta kaaduanna a mapaspasamak a krimen ti gapuanan dagiti addict wenno dagiti agus-usar iti droga, ket adu dagitoy dagiti agtutubo.

Ken uray pay umad-adun ti pagilian a mangipalubos iti legal a panagusar iti marihuana, ituloy latta ti panggep ti Dangerous Drugs Board a mangkontra iti ania man a singasing a mamagbalin a legal ti marihuana. Ayonanda unay ti pagtaktakderan ni Pope Francis nga impeksana met kadagiti pagilian iti Latin America a kontra daytoy iti legalisasion iti marihuana.

“Retroactivity” ti Linteg, Pabor Kadagiti Nakabalud

Dakkel a parikut ti legalisasion ti marihuana iti pagilian iti agdama a sistema ti hustisia. No bilang ngamin ta addan maaramid a linteg a mangibagbaga a saanen a pakabasolan ti panagikut, panagilako ken panagmula iti daytoy, mabalin metten a mawaswas dagiti kaso dagiti nakabalud iti agdama gapu iti marihuana. Uray sursuroten ti paglintegantayo ti prinsipio ti “prospectivity” wenno ti panangipakat laeng ti pannusa ti baro a linteg kadagiti pagbasolan nga aramid a napasamak kalpasan ti aplikasion ti linteg, ipakat latta met ti korte ti naisangsangayan (exception) nga aplikasion ti linteg wenno ti panangisanud ti bileg daytoy (retroactivity) no mangpabor daytoy kadagiti nakabasol, no la ketdi no awan ti labsingenda a sabali pay a pagalagadan. Ken maipakat laeng ti retroaction no ti mawaswas ket ti agdama a linteg, a kas ti mabalin a mapasamak no waswasen ti Kongreso ti RA 9165.

Gapu ngarud iti retroactive effect ti lintegtayo, adunto la ketdi dagiti nakabalud a palubosan ti linteg nga agsubli iti dati a biagda iti gimong.

Iti daytoy a banag, saan a kapada ti linteg iti Filipinas iti linetg ti Estados Unidos isu a saan unay a parikut dagiti Amerikano no agbalin a legal ti dati nga iparparit ti linteg. Ti laeng ngamin Estados Unidos, segun ken ni Amanda Solter ti University of San Francisco School of Law, ti kakaisuna a pagilian a saan nga agipakpakat iti “retroactive ameliorative relief” wenno ti panangisanud ti aplikasion ti linteg a mangpalag-an iti kasasaad dagiti nasentensiaanen a nakabalud. Kayatna a sawen, uray nawaswasen ti linteg a linabsing ti maysa a tao a rason ti nakaibaludanna, agtalinaedto latta a sibabalud daytoy iti nairanta a panawen.

AGINGGA ngarud nga awan ti panggep ti gobiernotayo a tuladen dagiti pagilian a namagbalinen a legal ti marihuana iti agduduma a rason, saan pay laeng a mangnamnama dagiti agus-usar wenno adda panggepna nga agusar a maipaay kadakuada iti kasapulanda a wayawaya. Illegal latta wenno maiparit a klase ti droga ti mula a marihuana ken dagiti produktona, isu nga iti ania man a panaglabsing ti linteg, maipakat latta ti mayannatup a pannusa.

Uray ibagbagada a makaagas daytoy. Narigaten.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 20, 2013.)

ANIAT’ DAKESNA NO NGUMINA TI SIGARILIO?

MAIBATAY iti datos ti Department of Health (DOH), pito iti sangapulo a makaigapu iti pakakatkatayan dagiti Filipino iti sakit ti adda pakainaiganna iti panagsigarilio. Ken kadagitoy nga agsakit, 10 kadakuada ti matay iti kada oras, wenno 240 iti inaldaw wenno 87,600 iti tinawen. Saan a pagduaduaanen daytoy ta uppat kano iti sangapulo a nataengan a Filipino ti agsigsigarilio.

Kanser ti kangrunaan a sakit a maala iti panagsigarilio. Ti kaadda ti nikotina ken dadduma pay a makasabidong a kemikal a maala iti kada stick ti sigarilio ken ti asuk daytoy ti mangparnuay saan laeng iti kanser, no di pay iti panagkapsut ti naturalesa ti agus-usar. Pakaalaan ngarud pay daytoy iti atake ti puso, atake iti utek (stroke), ken nadumaduma a sakit iti bara.

Ken saan laeng a dagiti agsigsigarilio ti agpeggad kadagitoy a sakit, uray pay dagiti ubbing, babbai wenno dagiti di agsigsigarilio gapu iti pannakalang-abda iti asuk manipud iti sigarilio. Dagitoy ti maawagan iti “second-hand smokers” a kas met kadagiti mannigarilio nga agpeggad ti biagda.

Ngem saan laeng nga isyu iti salun-at ti rason nga adda dagiti di pabor iti sigarilio. Aggapu ti sigarilio iti mula a tabako. Ket manipud iti magatud a bulong ti tabako, aglasat daytoy kadagiti proseso manipud iti paggapuanna a pagtalonan agingga kadagiti planta.

Mangdadael Met iti Nakaparsuaan

Dakkel met ti epekto ti industria ti tabako iti nakaparsuaan. Adu a puon ti kayo ti maar-aramat a pagsungrod kadagiti pugon (sabalinto pay dagiti papel, nga agtaud met laeng iti kayo, a mausar a pangrolio kadagiti sigarilio). No mano a kayo iti bakir ti tinuangda kadagidi a panawen a kapigsa ti industria ti tabako iti Amianan tapno adda laeng maaramat a pagsungrod kadagiti pugon. Maysa ngarud a rason ti pannakakalbo dagiti kabambantayan iti Ilokos ken Abra ti pannakapukan dagiti adu a kayo tapno ilakoda a pagsungrod kadagiti pugon.

Segun iti World Health Organization (WHO), mapan a 200,000 nga ektaria iti kabakiran ti lubong ti maikiskisap iti tinawen gapu iti pannakapukan dagiti kayo a maaramat laeng iti proseso ti panagaramid iti sigarilio.

Ammotayo met a ti pannakaikisap dagiti kaykayo iti kabakiran ti kangrunaan a nangdadael ti nakaparsuaan. No awan ngaminen ti adu a kayo iti bantay, agreggaay ti daga ken pagtaudan pay daytoy iti dakkel a layus. Ken gapu kadagitoy a didigra, bumaba ti produksion ti taraon.

Malaksid pay iti pannakakalbo dagiti bambantay, napeggad pay dagiti maaramat a pestisidio ken kemikal a ganagan a mangsabidong iti daga a pagmulaan, wenno pagtaudan ti sakit iti kudil wenno pannakulaw dagiti mannalon nga agaramat kadagitoy. Ken malaksid iti asuk a maipug-aw, parikut pay dagiti rungrong ti sigarilio a maibato lattan iti sadino a lugar. Sabali pay dagiti kaso ti uram maigapu kadagiti nabaybay-an a nakasindi a sigarilio. Isu nga adu ti agkuna nga awan ti rason tapno di maisardeng, wenno makissayan laeng koma, ti panagusar iti sigarilio. Iti kasta adda koma met papanan ti ibagbagada nga awan ti naimbag nga ipaay ti sigarilio iti salun-attayo.

Daytoy ngarud ti rason nga iti isyu iti sin tax bill, adu dagiti mangkanunong iti pannakaipangato ti buis a masingir kadagiti produkto ti tabako. Awan met nasakit a bakrang ti kaaduanna nga umili no ngumina ti sigarilio gapu iti nangato a buis ta di met nasisita iti inaldaw a panagbiagtayo ti sigarilio, no di ket makunkuna a pagnam-ayan (luxury) laeng a produkto daytoy (malaksid kadagiti makunkuna a nagbalinen a bisioda ti agsigarilio ta agsakitda no dida makasusop iti inaldaw). Ken ditay’ liplipatan a makasabidong ti sigarilio iti salun-at ken ti nakaparsuaan.

Iliklik ti Sigarilio kadagiti Agtutubo

Iti sumar ngarud ti gobierno, no ngumina ti sigarilio, dinton kas karina a kabaelan a gatangen daytoy dagiti agtutubo ken dagiti marigrigat, dua a sektor a pagtaudan iti dakkel a bilang dagiti nailuod iti sigarilio. Iti maysa a surbey idi 2009, naammuan a nasurok a 28 a porsiento kadagiti Filipino ti agsigsigarilio, ken matantia nga umabot iti 17.3 a milion kadagiti agtawen iti 15 ti mangpadpadas metten nga agbisio iti daytoy.  

No maidilig ngamin kadagiti nabakbaknang a pagilian iti Asia, ti presio ti sigarilio iti Filipinas ti kalakaan. Gapu ngarud ta nalaka ti presio ditoy, ken di maabbatan ti kaadu dagiti anunsio ken promosion kadagiti produkto iti tabako, nalaka a maguyugoy ti asino man nga agsigarilio. Nadaras met ngarud ti panagtinnag dagitoy nga addict.

Maysa ngarud a solusion ti sin tax, wenno ti awagda iti gakat a mangpadakkel iti pamastrekan ti gobierno babaen dagiti produkto a mangparnuay iti bisio (sin product), a pakairamanan metten ti arak.

Mismo a ti Malakanyang ti naiget a mangidurduron iti pannakaanamong a dagus ti gakat iti Kongreso. Panggep ngamin daytoy nga usaren ti maur-orda a pundo manipud iti buis tapno maparegta ti programa ti gobierno para iti pannakaital-o ti salun-at dagiti umili.

Kanunongan unay ti DOH iti gakat ta malaksid a maispal ti adu a Filipino iti peligro iti panagsigarilio, pangrugian metten daytoy ti panagbaba ti bilang dagiti mannigarilio. Para iti bukod ngarud a panggep ti ahensia, inawaganda ti sin tax a kas “health bill” wenno “an anti-cancer tax.”

Segun ken ni Senador Franklin Drilon, umabot iti P103.8 bilion ti tinawen a mapaspastrekan ti gobierno manipud iti produkto ti tabako ngem arigna doble met wenno P188.8 bilion ti kasapulan tapno maagasan laeng dagiti Filipino a nakaala iti kanser iti bara, sakit ti puso ken dadduma pay a sakit gapu iti panagsigarilio ken panaginum iti arak.

Ni Drilon ti agdama a chairman ti Senate ways and means committee a kangrunaan a manggamgamulo iti pannakabukel ti gakat. Sinukatanna ni Senador Ralph Recto a naglusulos itay napan a bulan gapu iti pananguyaw iti Malakanyang ken dadduma pay a sektor iti indatagna a gakat. Kayat ngamin ni Recto a manipud iti P15 bilion agingga iti P20 bilion ti pannakaingato laeng ti koleksion ti excise tax ti tabako ken alkohol nga adayo unay iti kidkiddawen ti Department of Finance a P60 bilion. Napabasol ngarud ni Recto a nakikumplot kadagiti negosiante iti tabako tapno iruarna ti kasta a nababa a gatad.

Mayaten ti P45 Milion

Mangnamnama iti Bureau of Internal Revenue a makakolekta iti P154.6 a bilion iti uneg ti uppat a tawen no masurot ti singasingda.

Babaen ngarud ti naamendaran a bersion ti Senate Bill 3299 (Sin Tax Bill), kasayaatanen ti P40 agingga iti P45 bilion a panggepda a singiren. Ket iti biang ni Presidente Benigno S. Aquino III, nasaysayaat la bassit daytoy ngem ti bersion ni Recto.

Ngem segun met kadagiti kontra iti sin tax bill, no nangina unay ti presio ti sigarilio, dumakkel la ketdi ti insidente ti esmagling kadagitoy a produkto banag a nagkunaan met ti Makati Business Club a mapasamak laeng daytoy no agbanag a nangatngato nga adayo ti presio ti sigarilio ngem dagiti presio kadagiti kaarrubatayo a pagilian, ken nakapuy ti gobierno a mangipakat iti linteg ken regulasion para kadagiti sumrek a produkto kadagiti pantalan wenno pagisangladan kadagiti produkto.  

Segun met ken ni Winnie Monsod, maysa nga ekonomista ken host iti telebision, saan met a kayatna a sawen a no ngumato ti buis ti produkto, bumassit metten ti mapastrek dagiti kompania ti tabako. Dinakamatna ti maysa a panagadal a mangibagbaga a kabaelan latta a pagtalinaeden dagiti kompania ti bilang dagiti aggatgatang iti produktoda gapu ta adda ngarud met dagiti makunkuna a regular nga agus-usar iti produkto.

Ti laeng ngamin makaganansia iti dakkel ti kayat dagitoy a kompania. Ngem ti pudno ketdi, saan laeng a dagiti negosiante ti adda iti likud iti panag-lobby iti Kongreso kontra iti sin tax bill, ta karamanen ditoy dagiti politiko nga aggangganar iti kontribusion manipud kadagitoy a kompania ti tabako tunggal eleksion. Wenno dagiti politiko a makaanag a kasapulanda nga iparikna nga isaksakitda dagiti mannalon iti tabako, ta isuda pay a mangibutos kadakuada. 

Ibagbaga pay dagiti kontra iti sin tax bill a no maipangina unay ti presio, nakirangton ti aggatang a mabalin a pakalugian ti negosio. Pagangayanna, adu ti mangrikep a kompania, ken awan met laeng ngarud ti pagturongan ti ikarkari ti gobierno a nayon a masingir a buis. Ken kangrunaanna, kunada pay, adunto nga umili ti mapukawan iti panggedan, manipud kadagiti mannalon nga agmulmula iti tabako ken kadagiti adda iti paktoria ti sigarilio ken kadagiti aglaklako iti sigarilio.

Ngem segun iti Action for Economic Reform (AER), saan met unay nga adu dagiti mangmangged iti pagaramidan iti sigarilio ta kadagitoy a panawen, agsadag unayen dagiti kompania iti moderno a teknolohia a para iti produksion. Kasta met a manmanon dagiti agmulmula iti tabako.

“Yosi Kadiri!”

 Segun iti Philippine Tobacco Institute (PTI), umabot iti 840,000 dagiti mannalon iti tabako ken 32,000 nga ektaria ti mulmulaanda iti tabako. No sumaren kano dayta ni Monsod, mapan a 26 a mannalon ti manggamgamulo iti maysa laeng nga ektaria a daga a namulaan ti tabako. Malaksid pay a no ibatayna iti datos ti Bureau of Agricultural Statistics nga umabot laeng iti P85,000 ti mapastrek iti maysa nga ektaria ti tabako iti tinawen, mapan laeng ngarud a P3,269 ti matgedan ti tunggal maysa kadagiti 26 a mannalon. Kayatna a sawen, saan a pudno a mapukawan iti dakkel dagiti agmulmula ti tabako no maisardengen ti industria iti lugarda. Ta uray kadagitoy a panawen, nagbassit met gayam ti mategteggedanda.

Awan ngarud ti rason tapno dida pay la agmula iti sabali a produkto a kas iti mais ken nateng. Wenno mabalin met a mulaan dagiti daga iti saba, niog ken dadduma pay a nalaka a pakaapitanda iti dakkel.

Iti pakabuklan dagitoy ti paggasgastuan ti gobiernotayo, ken pakapukawanda, gapu iti tabako: dakkel pundo para iti panangtaripato kadagiti masaksakit, dakkel a pannakalugi gapu iti importasion ti sigarilio no kasta nga agsuek ti pisos, pannakasayang dagiti daga a mamulaan koma dagiti kasapulan a produkto, pannakadadael dagiti sanikua gapu iti uram ken dadduma pay nga aksidente, pannakakalbo dagiti kabambantayan, ken dakdakkel a pundo a pangsaranay kadagiti biktima iti didigra.

Ket tapno maisardengen, wenno makissayan man laeng dagitoy a dakes nga epekto ti sigarilio, ti pannakaingato ti buis ti produkto ti tabako ti kasayaatan a wagas. Pudno laeng ti  kampania ti gobierno iti napalabas nga administrasion a “Yosi Kadiri!”

Kas kuna ni Susan Ople, iti kolumna ti maysa a magasin, dakkel kano a pakabasolan no saan nga agbalin a linteg ti sin tax bill.

Iti biangko, ayonak la unay dayta, saan laeng a gapu ta anak daytoy ni nag-Senador Blas Ople a natay iti sakit ti bara gapu iti nakaro a panagsigarilio. 

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 26, 2012.)