AGINGGA NGA ADDA PINAY, ADDA MAIL-ORDER BRIDE?

This summary is not available. Please click here to view the post.

PAGTRABAHUAM NGARUD ITA?

GAPU iti agdama a krisis ti ekonomia iti Amerika a nagramaram iti arigna apagkatlo ti lubong, adun dagiti kailiantayo a napukawan iti trabaho—a kaaduanna kadagitoy dagiti naikkat gapu iti panagserra dagiti dadakkel a planta, paktoria ken negosio a sumsumrekanda.

Iti listaan ti Department of Labor and Employment (DOLE), umaboten iti nasurok 23,500 a Filipino dagiti naawanan iti trabaho iti uneg ken ruar ti pagilian sipud pay kimmaro ti krisis ti sangalubongan idi Oktubre itay napan a tawan. Itoy a bilang, 19,443 dagiti adda ditoy Filipinas, kaaduanna, wenno nasurok a 12,000 kadakuada ti aggapu kadagiti sakup ti Philippine Economic Zone Authority (PEZA). Ken sabali pay ditoy ti sumurok-kumurang a 34,000 nga empleado a nupay saan a naikkat kadagiti trabahoda, nakissayan met ti orasda nga agtrabaho, ken uray dagiti sueldo ken benepisioda tapno laeng makapagtalinaedda kadagiti sumsumrekanda.

Kaaduanna ditoy dagiti adda iti sektor ti information technology ken eksport. Idinto a 5,404 nga OFW ti napagawiden manipud kadagiti pagtartrabahuanda iti sabsabali a pagilian, a kaaduanna ti naggapu kadagiti paktoria iti Taiwan.

Segun iti International Labor Organization (ILO), mabalin nga umabot iti 50 a milion ti mapukaw a trabaho iti intero a lubong iti daytoy a tawen. Iti laengen America, umaboten iti 2.6 a milion dagiti naawanan iti trabaho, kadakkelan kanon daytoy iti pakasaritaanda sipud pay idi 1945.

Agpayso a bassit ti naapektaran a Filipino a mangmangged no maidilig kadagiti sabsabali a pagilian, ngem iti kasasaad ti Filipinas nga iti kaano man, pulos a saan a makapnek ti ar-aramiden ti gobierno tapno maipaayan iti naan-anay a panggedan dagiti umad-adu nga umilina, adda rasontayo nga agamak.

Maibatay iti rekord ti National Statistics Office itay Oktubre, mapan a 6.8% ti unemployment rate iti pagilian, wenno nangatngato daytoy ngem iti 6.3% iti napalabas nga Oktubre, wenno mapan a 2.53 milion laeng iti kadagupan a 37 a milion a labor force wenno bilang dagiti mangmangged, ti awanan iti trabaho.

Dakkel ngarud a parikut ita ti gobierno ti umad-adu a Filipino a naawanan iti trabaho. Segun iti National Economic and Development Authority (NEDA), no awan ti nasamay nga addang ti gobierno tapno marisut ti parikut iti unemployment, mabalin nga umabot iti manipud 40,000 agingga iti 200,000 ti maawanan iti trabaho iti daytoy a tawen.

Malaksid iti PEZA ken sumagmamano a multinasional a kompania iti pagilian kas iti Intel ken Microsoft, apektado pay dagiti empleado kadagiti nadumaduma nga ahensia ti gobierno. Iti sumar ti Malakanyang, mapan a 10,000 a regular ken kontraktual nga empleado ti maikkat kadagiti trabahoda gapu iti panggep daytoy a mangirikep kadagiti opisina ken ahensia a saanen a kasapulan wenno awan met magudgudilanna iti sibubukel a programa ti gobierno. Paset daytoy ti panaginut iti gobierno iti tengnga iti marikriknatayo a krisis.

Daytoy ngarud ita ti parikut: Adda kadi madadaan a trabaho para kadagiti agturpos iti kolehio itoy a tawen? No kadagiti napalpalabas a tawen ket nagbassit la ngaruden ti oportunidad dagiti agturpos iti kolehio a makastrek iti trabaho, anianto laengen kadagitoy a panawen ti krisis?

No idi damo ket maysa a milion ti target ti gobierno nga inayon iti bilang dagiti adda pagsapulanna iti tinawen (mapan pay a tallo a milion no imasenda ti agsao), ita, mismo a ni NEDA Chief Ralph Recto ti nangako a kagudua milion laeng ti kabaelanda a partuaten a trabaho iti daytoy a tawen. Saan ngarud nga umanay daytoy para iti sumurok-kumurang a 900,000 nga aggapu iti kolehio, nagturpos wenno saan pay, nga agpangpanggep a sumrek iti trabaho.

Ngem no iti biang ni Benjamin Diokno, maysa nga ekonomista ken propesor iti Unibersidad iti Filipinas, amangan no umabot iti 8% ti unemployment rate, saan ket a 6.3% laeng a kas ibagbaga ti administrasion. Ken mabalin a 1.5 a milion ti manamnama nga agdudupodop manen nga agaplay kadagiti sumrekanda a trabaho. Kritikal kano ti innem a bulan iti daytoy a tawen, ta kadagitoy a panawen a narigat pay laeng nga agmata dagiti addang ti gobierno tapno masalikbayanna ti krisis.

Nupay kasta, kaaduanna kadagiti ekonomista ti mangibagbaga a saan pay met a nakaro unay ti situasiontayo no maidilig kadagiti sabsabali a pagilian. Ngem saan met a panangipasaw dayta ta narigat latta ti kasasaadtayo, kas met laeng idi.

Saan ngarud a rumbeng ti panangipaspasaw ti gobierno a saantayo unay a maapektaran wenno nalusotantayon ti krisis. Segun pay ken ni Diokno, ti krisis iti Amerika ken sabsabali pay a pagilian, uray addan dagiti remedio nga impakatda, ket agtultuloy agingga iti panagserra ti tawen, wenno mabalin nga agballasiw pay iti 2010. Saan ngarud a mabalin nga un-unaantayo ti Amerika a maysa a nabileg a pagilian ken nagdakkelan ti maipapaayna para iti ekonomiatayo. Ta agingga kano nga adda panatengda, sitatalinaed nga adda sagubanittayo.

No adda man dakkel a pangnamnamaantayo ita, isu daytoy ti ipatpatulod a doliar dagiti OFW iti pagilian. Agasem ta immabot daytoy iti $17 a bilion idi napan a tawen. Nupay kasta, saan unayen a mangnamnama ti gobierno a dumakkel pay ngem iti dayta a gatad ti sumrek a doliar iti daytoy a tawen.

Segun iti DOLE, awan ti makuna a krisis wenno nakaro a panagbaba iti bilang dagiti OFW iti laksid iti agdama a sagubanit ti ekonomia ti lubong. Nupay addan dagiti napagawid, kaaduanna pay laeng dagiti nabati iti pagob-obraanda a pagilian. Ken kaaduanna kadagitoy nga OFW iti adda kadagiti sektor a saan nga apektado iti recession, kas koma iti edukasion ken medical healthcare. Segun pay iti DOLE, agtultuloy a dakkel latta ti pagkasapulan dagiti sabsabali a pagilian kadagiti mangisursuro ken caregiver wenno nurse uray pay adda krisis iti ekonomia dagiti pagilian.

Saan ngarud nga agsarday ti gobiernotayo a mangibirbirok latta iti panggedan dagiti kailiantayo iti sabali a pagilian. No dumngegtayo iti Presidente wenno kadagiti opisial ti DOLE, nabuslon latta ti oportunidad para kadagiti Filipino nga agtrabaho iti sabali a pagilian. Ken karamanen ditoy ti panangipatpatalgedda a saan nga apektado iti krisis ti trabaho ti kaadda dagiti business process outsourcing (BPO) kas kadagiti call center. Kinapudnona, ad-adda ketdi a kasapulan dagiti nababaknang a pagilian kas iti Amerika nga ibato ditoy dagiti trabahoda ta nalaklaka ti bayad ditoy ngem iti mangsueldoda kadagiti taoda iti lugarda. Segun dagiti mangipatpataray kadagiti call center iti pagilian, arigna 4,000 a trabaho iti binulan ti ipapaayda kadagiti mayat a sumrek iti industria ti call center.

Ngem bassit laeng daytoy a pangpalag-an iti nadagsenen a sasaaden dagiti mangmangged iti Filipinas. Ta uray adda dakkel a dollar remitance manipud kadagiti OFW, wenno binilbilion ti mapaspastrek ti sektor ti BPO, simmayaat kadin ti kasasaad ti tunggal maysa a mangmangged a Filipino? ‘Sino ti nagganar kadagitoy? No simmayaat ti ekonomiatayo iti napalabas a dua a tawen sakbay ti agdama a krisis, naipaay kadi kadagiti empleado ti nabayagen a dawdawatenda a rumbeng a mainayon iti sueldoda. Kas kadawyan a mapaspasamak, mas a dagiti negosiante wenno kompania ti kanayon a pabpaboran ti gobiernotayo. Makita la unay ditoy ti dagus a panangipaay ti gobiero kadakuada iti tax break wenno panangkissay no di man panangitantan iti panagbayadda iti buis tapno laeng makaabrotda iti negosioda, iti kasta adda pagbayadda kadagiti empleadoda. Ngem no dagiti mangmangged ti agkiddaw, agintutuleng laeng dagiti agtuturay.

Ita, kidkiddawen ti Malakanyang ti Kongreso a mangiruar iti P330 bilion nga stimulus fund tapno adda pangsarapa ti administrasion iti agdama a krisis nga aggapu iti ruar ti pagilian. Segun ken ni Recto, aggapu ti dadduma a gatad iti P1.415 a trilion a badyet ti gobierno iti daytoy a tawen, idinto nga aggapu ti dadduma iti mapagkaysanto a pundo nga aggapu iti publiko ken pribado a kompania a mangipapaay iti kapital kadagiti proyekto ti gobierno, ken aggapu ti dadduma iti investment ti Social Security System ken ti Government Service Insurance System.

Ngem uray iti daytoy nga addang ti gobierno, adu ti saan nga agtalek. Asidegen ti eleksion, kunada, ket amangan no maipada daytoy iti napasamak iti fertilizer fund ken iti road user’s tax idi 2004 a napan laeng iti bolsa dagiti politiko idi panawen ti eleksion. Usarenda laeng ti krisis iti ekonomia tapno adda maiggamanda manen a dakkel a pundo.

Saan nga agtalek uray ti mismo nga International Monetary Fund (IMF) iti kabaelan ti gobiernotayo a mangimaton kadagiti maiggamanna a pundo, kas iti padasdan kadatayo iti napalpalabas. Ta segun kadagiti opisial iti IMF, agkurangtayo kadagiti matalek a tao wenno ahensia a sipupudno a mangipaay iti naan-anay a serbisio kadagiti umili. Ken iramanmo pay dita ti nakaal-alasen a panagkita kadatayo dagiti opisial ti World Bank, a nagkuna a nagpuniponanen iti kurapsion dagiti proyekto ti gobierno a nangipautanganda iti dakkel a pundo, ta uray dagiti dadakkel nga opisial ti gobierno ket kumitkittab met iti dakkel a kickback babaen ti pannakikumplotda kadagiti pribado a kontratista.

No napudno met laeng ti gobierno a mangtulong kadagiti mangmangged wenno mangipaay iti ad-adu pay a gundaway dagiti Filipino a mangged iti bukodda pagilian, saan laeng koma a ti kasla pangtakup iti abut ti panangrisutna iti parikut. Umuna, kas iti kanayonen nga ibagbaga dagiti adun a sektor iti pagilian, pungtilen koman a mamimpinsan ti gobierno dagiti dadakkel a kurapsion iti paraanganna.

Ammo daytoy dagiti situtugaw nga opisial, a gapu iti kurapsion iti gobierno, adu dagiti kompania manipud iti sabsabali a pagilian ti mabutengen nga agpuonan ditoy, wenno no adda man sumrek, nagdakkel ti kittaben a kickback wenno komision dagiti opisial manipud kadakuada; pagayanganna, ngumina ti proyekto wenno industria, ket tapno makaabrot dagitoy nga agpupuonan, bassit laengen ti pangpasueldoda kadagiti Filipino nga empleadoda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Pebrero 23, 2009.)

KOMUSTA, KABSAT NGA OFW?

IDI Agosto, indauluan ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo ti inagurasion ti Global Gateway Logistics City (GGLC) iti Clark, Pampanga a pinunduan ti pagilian a Kuwait. Panggep ti proyekto a mapadur-as ti negosio ken operasion iti airport ken ti mapagbalin a sentro iti serbisio ken logistics iti rehion. Maysa laeng daytoy kadagiti adun a proyekto, kas iti ospital ken kalsada iti Mindanao a pinunduan ti Kuwait. Segun iti Presidente, paset daytoy ti panangbigbig ti gobierno ti Kuwait iti agtultuloy a panangipapaay ti Filipinas kadagiti kasapulan a mangmangged ti nasao a pagilian.

Malaksid iti ikarkari ti GGLC a 70,000 a trabaho kadagiti kailiantayo ditoy, inwaragawag pay ti Presidente nga agkasapulan pay ti Kuwait ti agarup maysa a milion a Filipino nga agtrabaho sadiay.

Ngem dua nga aldaw sakbay ti pasken, naipumpon iti Makati ti bangkay ti maysa nga OFW (overseas Filipino worker) a “nagpakamatay” iti United Arab Emirates (UAE) idi Agosto 10. Timmapuak kano daytoy iti natayag a pasdek gapu iti nalaus a parikut wenno pannakabannog iti trabahona. Ngem segun kadagiti kabagian ni Evelyn Milo, adda kano marka ti panangbekkel iti tengngedna, iwa iti barukong ken gurongna, ken adda pay pagilasinan a narames daytoy.

Segun iti Migrante, militante a gunglo a mangilablaban kadagiti karbengan dagiti OFW, a ni Milo ti kaudian laeng kadagiti adun a kaso iti “panagpakamatay” dagiti OFW iti UAE. Ngem kas ken ni Milo, kaaduan kadagitoy ti mapagduduaan ti naisayangkat nga imbestigasion iti kasoda ta adda marka ti panagabuso kadagiti bangkayda a nayawid iti Filipinas. Babbabalawen ngarud ti Migrante ti kunada a panangliway dagiti opisial iti embahada ti Filipinas iti UAE ta naglaka lattan ti panangibagada a nagpakamatay ti kaaduanna a kaso uray pay awan ti naisayangkat a sipupudno nga imbestigasion. Kasla mapnek kano laengen unay dagiti opisial iti report nga idandanon kadakuada ti gobierno ti UAE.

TI AGPATAGABO PARA ITI GOBIERNO

Mamulagatantayo ngarud ditoy ti dua a ladawan mainaig iti langenlangen ti gobierno ken dagiti OFW. Adda ditoy ti gobiernotayo nga agganganar iti dakkel gapu iti maitultulong dagiti OFW iti ekonomiatayo. No awan ti dollar remittance dagiti OFW iti pagiliantayo iti tinawen, mabalin a naisadsaden ti agtungtunglab la ngaruden nga ekonomiatayo. Ken kas makita iti agdama a pannakaipagna ti ekonomiatayo, nagbalinen a kasla produkto nga iluluastayo iti sabali a pagilian dagiti OFW; iti kasta adda met magun-odtayo a konsesion wenno katukadna a parabur manipud kadagiti pagilian a pangipatulodantayo kadakuada. Wen, ta no adda babak dagiti pagilian nga agang-angkat kadagiti OFW, awan met maar-aramidan ti gobierno a mangirupir iti kalintegantayo.

Kinapudnona nabayagen ti kastoy a kasasaad dagiti OFW: ti agpatagabo iti sabali a puli tapno maisakad, no di man mailung-awda laeng iti rigat dagiti pamiliada a nabati iti Filipinas, idinto a siraragsak met ti gobierno kadagiti sumsumrek a doliar iti pagilian.

No mailista ti bilang dagiti OFW a biktima ti panagabuso, kas kadagiti narames, naibalud gapu iti panangsalaknibda iti dayaw ken karadkadda, timpuak kadagiti nangangato a pasek, ken dagiti di nasuelduan wenno napakan iti naan-anay ken naparparigat kadagiti pagobraanda, ken dagiti nagtinnag iti sindikato kas iti human trafficking ken prostitusion, magaburan ti listaan ti gobierno iti ibagbagada a nagapgapuananda kadagiti kailiantayo.

Iti panaglabas dagiti tawen, maulit-ulit laeng dagiti estoria ti adu a kaso ti panagabuso, idinto nga agtultuloy ti panagadu dagiti kailiantayo a rummuar iti pagilian, awan met pagbalbaliwan ti kasasaad ti ekonomiatayo.

KASAPULAN TI TULONG DAGITI POLITIKO

Nangpakaro pay iti kasasaad dagiti OFW dagiti iresponsable nga ahensia a nangrekrut kadakuada ken dagiti opisial ti gobierno a manggungundaway ti kaawan ti ammo ti kaaduanna a mayat a mangged iti ballasiw-taaw, babaen ti panagkukumplotda a mangbaliw iti kontrata iti trabaho, ti panagrekrut kadagiti propesional tapno agbalin laeng a katulongan, ken dadduma pay nga aramid a manglabsing iti linteg. Dakkel pay a parikut ti agraraira a “padrino system” kadagiti konsulada ken embahadatayo iti sabali a pagilian, kas makita iti panangurnosda laeng ti kaso kadagiti kakabagian wenno gagayyemda wenno dagiti naikalbit kadagiti am-ammoda nga opisial.

No maminsan, kasla makita laeng ti naiget a panaggaraw ti gobierno no addan iti wangawangan ti pagbitayan dagiti nakabasol a kailiantayo iti sabali a pagilian, wenno adda yawidda a bangkay dagiti biktima iti panagabuso (a kaaduanna nga ibagada a nagpakamatay). Ken imbes a ti gobierno laeng ti mangasikaso iti kasasaad dagiti nakakaasi a kailiantayo, agiinnuna dagiti politiko a mangyasideg iti bagbagida tapno matulongan dagitoy iti kasta maitandudo met dagiti gapuananda, aglalo kadagitoy a panawen nga umas-asidegen ti eleksion. Awan met ketdi ti dakesna no sipupudno dagitoy a personalidad a tumulong ngem ipakitana laeng ditoy ti kinakapuy ti gobierno a rumbeng mangtaming ti kasasaad dagiti OFW.

Masaludsod ngarud ita no naan-anay ti pannakataming dagiti OFW. Wenno mayataday kadi ti naindaklan a kontribusion dagiti masasao a Bago a Bannuar iti masagsagrapda a suporta manipud iti gobierno?

Gapu iti agsasaruno a kaso ti panagpakamatay dagiti OFW, insingasing ni Bise Presidente Noli de Castro, agtaktakem pay a presidential adviser on OFWs, ti panangbukel ti gobierno iti maysa a libre a programa para iti stress management sakbay a maipatulod dagiti domestic helper ken caregiver ti panggedanda a pagilian. Kayatna a mairaman daytoy iti agdama nga isaysayangkat ti Philippine Overseas Employment Administration (POEA) a Pre-Departure Orientation Seminar (PDOS). Umanamong ngarud ti Bise Presidente iti panggep ti Department of Foreign Affairs a psychological test kadagiti OFW sakbay a rummuarda iti pagilian. Panggep ngamin daytoy nga addang nga ammuen nga umuna no kasano ti kabileg ti rikna ken panunot dagiti OFW a mangawat kadagiti pannakabannog, pannakaturtorda iti trabaho, ken panaglidayna gapu iti nakaro nga iliw. Kadagiti di makapasa iti eksamen, saanen a mapalubosan a rummuar.

PSYCHOLOGICAL TEST MET KADAGITI OPISIAL?

Ngem kinontra a dagus daytoy ti Migrante, ta malaksid a maisayangkat laeng ti napilida a grupo dagiti OFW, nayon laeng daytoy iti bayadan wenno mangpapaut iti proseso iti panagaplikar dagiti mayat nga mangged iti ballasiw-taaw. Ken maysa, saan kano a mangipatalged ti pannakaipasa dagiti OFW iti psychological test a saanen a mapukaw ti limbong ti panunotda no addadan kadagiti abusado nga employerda ken awanen ti pangnamnamaanda a tulong manipud kadagiti opisial iti embahada.

Ken maysa, saan a talken ti Migrante dagiti opisial iti DFA a mapusganto a mangisayangkat iti nasao a psychological test. Ta kas iti napaliiwda, uray pay ti maipakpakat a PDOS ket tirtirisen laeng ti sumagmamano nga opisial wenno sindikato iti uneg ti ahensia babaen ti panangpekeda kadagiti kontrata iti trabaho ken panagbayad kano ti sumagmamano a rekruter kadagiti opisial tapno saanen nga aglasat iti PDOS dagiti aplikante. Malaksid pay nga uray nakapagsemiar dagitoy, agbalindanto met laeng nga ignorante kadagiti paglintegan, kultura ken tradison kadagiti destinasionda gapu iti kaawan met ti naan-anay a pannarabay dagiti opisial a madanonda kadagitoy a pagilian.

Saan laeng ngarud a sinsinan a reporma ti rumbeng nga isayangkat ti gobierno no kayatna met laeng nga ipakita ti kinapudnona iti pagsayaatan dagiti OFW. Umuna ditoy ti panangdalusna iti kurapsion iti ahensia a napusgan a mangtaming ti kasasaad dagiti OFW. Adu ti kaso dagiti nakakaasi nga OFW nga umas-asideg kadagiti opisial a Filipino ngem awan laeng ti nagtungpalan dagit kasoda gapu iti nakaro a panagliwayda no di man panangliput dagiti opisial iti pagrebbenganda kadagiti kailiantayo. Dagitoy ngarud koma nga opisial ti aglasat iti psychological test wenno agatendar iti maysa a seminar tapno maisuro ti rumbeng nga aramidenda no di man maikkatda laengen kadagiti puestoda.

NAPALO A PANAGDEPENDAR KADAGITI OFW

Saan laeng a ti Kuwait ti mangipapaay iti dakkel puonan kadagiti negosio, industria wenno impraestruktura a kasapulan ti pagiliantayo. Arigna amin a pagilian a pakasarakan Iti dakkel a bilang dagiti OFW ita, kas Iti Japon, South Korea, ken Canada, ket addaan met dagiti tulong pinansial, negosio ken pagpuonan nga ipapaayda iti pagiliantayo. Naikapet ngarud dagitoy a tulongda iti pannakaipalubos latta nga agtrabaho dagiti Filipino kadagitoy a pagilian. Kas resulta, guyugoyen latta met ti gobierno ti adu a Filipino a mangkemmeg Iti ania man a gundaway tapno makapagtrabaho iti sabali a pagilian. Daytoy met ti gapuna nga ikalkalikagumna a nalaing koma nga agsao iti Ingles dagiti estudiantetayo tapno nalaklaka a makaalada iti trabahoda iti ruar ti pagilian inton aggraduardan.

Ipakitana laeng ditoy a napalalon ti panagsadag ti gobierno iti doliar manipud kadagiti OFW, ket malipatannan nga urnosen dagiti kangrunaan pay a kasapulan tapno mapatibker ti ekonomiatayo, kas ti panangpatibker ti lokal a panagnegosio, seguridad, ken nasiken a programa tapno maibaba ti bilang dagiti nakurapay.

Ket no kaano a mapanunot ti gobierno dayta, panawen laengen ti makaibaga, a kas itay kunadan.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 15, 2008.)