PAKAISAGMAKAN MET TI FACEBOOK, AYA?

GAPU laeng iti maysa a ladawan nga impostena iti Facebook, maysa a 16-anios nga agad-adal iti sekundaria iti Cebu ti naparitan a makipagmartsa kadagiti kaklasena iti panagturposna koma itay napan a bulan.

Gapu met itoy, indarum dagiti nagannak ti balasitangi ti pagadalan gapu iti kunada a nadagsen unay a pannusa a naipataw iti anakda. Ta anian a nagsaem para iti maysa a nagannak (wenno uray iti mismo nga ubbing) a dina makita nga umuli iti entablado ti anakna nga umawat iti diploma. Ngem indepensa ti pagadalan, a kas maysa a Catholic school a mangitantandudo iti pannakaisuro ti moralidad ken kinadalus iti galad ti maysa a Katoliko, rumbeng laeng nga ipatawda ti kapkapnekanda a pannusa ti asino man nga aglabsing iti pagannurotanda nga idi pay, ammo metten ti nasao nga estudiante a medusa no aramidenna ti kasta. Maysa pay, apay met a dida dusaen ti ubing, kunada, no patienda a pakadadaelan ti ladawan ti pagadalan ken panaglabsing iti isursuroda ti panangiposte ti balasitang ti ladawanna a nakabikini.

Ngem kuna met ti abogado ti pamilia ti balasitang nga awan ti pakibiangan ti pagadalan iti naiposte a ladawan ta saanna met kano a Facebook friend wenno paset ti listaan dagiti gagayyemna ti nasao a pagadalan, ket di rumbeng nga aramatenda daytoy a kas rason tapno dusaenda ti estudiante. Kuna pay ti pamilia a karbengan ti maysa a tao nga ipeksa ti riknana iti kastoy a social networking site, ngem naisangrat laeng dagitoy kadagiti gagayyemna wenno patienna a talkenna. Maysa pay, naala ti ladawan iti pasken (maysa a birthday party ti kameng ti pamilia) a saanen a sakup ti pagadalan.

Nakaala ti temporary restraining order (TRO) ti pamilia manipud iti maysa a korte iti Cebu. Nabilin ti pagadalan a palubosanna ti ubing nga agmartsa ngem saanen nga impangag daytoy ti pagadalan. Ita ket ngarud, dagiti kriminalen a kaso, grave oral defamation ken child abuse, ti indatag ti pamilia kontra iti pagadalan.

No ar-arigen, agpada nga adda karbengan dagiti agsumbangir a partido, ti karbengan ti eskuela (aglalo no pribado daytoy ken sektarian) a mangaramid iti bukodna a pagalagadan a maipasurot iti doktrinada, ken ti karbengan met ti ubing nga agipeksa iti riknana iti maysa a lugar a saanen a sakup ti pagadalan. 

Makitatayo ngarud ita a kadagiti kastoy nga isyu, makuna a pakaisagmakan met ti panagaramat iti Facebook; kas koma iti pannalabsing iti pribado a privacy (pribado a kinatao), pakadadaelan ti pamilia, ken uray pay pakaikkatan iti trabaho. Sabali pay ti agraraira a krimen nga agtaud wenno aglasat iti Facebook. Gapu laeng daytoy kadagiti balikas, komentario, ladawan, wenno website a mai-link iti bukod a Facebook page ti maseknan a tao

Idinto ngarud a kaaduanna ti mangibilbilang iti Facebook a kas nabileg a wagas a pagkikinnomustaan, wenno panagpapagayam dagiti damona pay laeng ti agam-ammo, adu met ti napalalo la unay ti panangipasnekda a mangaramat iti daytoy a kasla paset metten ti inaldaw a panagbiagda. Nagbalinen daytoy a kas photo albumda, bukodda a diary, ken katukad ti panagtitinnawag koma ti telepono wenno personal a panangbisita ti maysa a gayyem ken kabagian (ta maipamuspusanen daytoy babaen ti PM wenno private message). Dadaelen ngarud daytoy ti pudno a kaipapanan ti maysa a relasion. Wen met, narabaw laeng ti ania man a relasion a marugian wenno maipakat iti Facebook, ta awanan daytoy iti pisikal ken emosional a ramenna a kas kadawyan ti maysa a pudpudno a relasion.

Adda ngamin dagiti saanen a mapnek no awanen ti Facebook iti biagda. Ti panagaramatda iti Facebook, saan laeng a sumrek iti naingayyeman a lubong ti panggepda. Aramatenda metten ti Facebook a mangammo no ania ti nabara nga isyu (wenno tsismis ngata), ladawan, bideo, angaw, wenno ania man nga artikulo ditan a mabalin a mabasada. Ken ti rigatna pay, nagbalinen daytoy a lugar a pangipeksaan iti makadadael a rikna, wenno balikas, nga awanen ti panangpanunotda ti pagrebbenganda a kas agar-aramat iti maysa a social networking site. Adu latta met ti agab-abuso iti karbenganda nga agipeksa ti riknada a siwawayawaya

No maysaka ngarud kadagitoy a klase dagiti agar-aramat iti Facebook, rumbeng nga ammuem dagiti karbengam ken karbengan dagiti padam a tao (agar-aramat iti Facebook wenno saan).

Ania ngarud dagiti rumbeng a maammuam a linteg sakbay nga agiposteka iti ania man a banag iti Facebook tapno maliklikam ti aglabsing kadagitoy? Adu ti mabalin a mailista ditoy, kas maibatay iti maysa ng artikulo a sinurat ni Jonathan Bailey iti maysa a website, ngem mabalin a dagitoy ti kangrunaan.

“Right to Privacy”

Daytoy ti maysa a nabileg nga argumento ti balasitang a taga-Cebu. Adda karbengan daytoy a mangipeksa iti riknana kadagiti gagayyemna, wenno ammona a talkenna. Adda met karbenganna nga agpili dagiti iramanna a kas “friend”, ken kangrunaanna ti agpili iti kayatna nga aruaten, uray pay iti ania man nga okasion, a kas koma iti birthday party a nakaalaan iti ladawanna a nakabikini.

Ngem rumbeng nga ammuentayo met a saan unay a nabileg ti Facebook a mangipatalged iti kinasagrado dagitoy nga impormasion a maiposte iti pribado nga account. Adda ngamin wagas a maiwaras daytoy uray awan ti pammalubos ti naggapuan ti impormasion wenno ladawan kas iti panangi-tag ken panangi-share daytoy iti sabali a Facebook page.

Iti ababa a pannao, saan amin a friend nga inramanmo iti bukodmo a Facebook ket pudpudno a maysa a gayyem. Daytoy ti naadal ni Argee Guevarra, maysa nga abogado, Iti maysa ngamin nga imposte daytoy, adda nangibaga a makapasakit kano unay daytoy iti rikna ken dayaw ni Dr. Vicki Belo, naglatak gapu iti plastic surgery. Saanna a gayyem ni Belo iti Facebook, ngem naidanon ti impostena babaen ti maysa a friend ni Guevarra, a nadekket gayam a gayyem ni Belo. Dayta ket ngarud, indarum ni Belo ni Guevara iti kaso a libelo.

Libelo

Ti isyu pay ngarud iti libelo ti masansan a pakaisagsagmakan dagiti agar-aramat iti Facebook. Aglalo la unay daytoy kadagiti pagay-ayatda wenno dida matengngel ti riknada nga agipeksa iti kaykayatda. Libelo kunada kadagiti ania man a sinurat a pakadadaelan ti dayaw ti maysa a tao, nangruna no saan a pudno dagitoy wenno pammadakes laeng. Nupay nalaka a sawen a ti ania man a maiposte iti Facebook ket pribado laeng a komunikasion iti nagbaetan ti nagiposte ken dagiti gagayyemna, narigat met nga ibaga lattan a kasta, ta no adda sabali a tao a nakabasa iti makapasakit iti rikna a poste (wenno ladawan) ket inwarasna met agingga a mabasa met ti tao a maseknan, possible met a masaktan dayta a tao.

Ngem subliantayo iti kaso ni Guevarra. Winaswas daytoy ti korte ta saan kano ngamin a sakupen daytoy iti jurisdiction ti korte a kas nadakamat iti Artikulo 355 ti Kodigo Penal. Segun iti maysa nga abogado ni Guevarra, awan pay laeng ti makunkuna nga Internet libel iti paglintegantayo.

Ngem saan nga umanamong ditoy ni Jose Jesus Disini, propesor iti abogasia iti Unibersidad ti Filipinas ken eksperto iti cyber law. Apaman a nangiposteka iti Facebook para iti gagayyemmo, mabalinen kano daytoy a pagtaudan iti libelo no makadadael daytoy iti sabali a tao, uray iti ruar ti listaan dagiti gagayyemmo. Ta iti agdama a paglintegantayo, uray dua wenno tallo laeng a tao a nangibagaam ti makapadakes a balikas, mabalinen a kaso daytoy iti libelo.

Inyarigna daytoy iti maysa a kaso idi 1958. Ditoy, ibagbaga ti Korte nga uray iti maysa di narikpan a sobre a naglaon iti makapadakes a surat, agbalinen a pagibasaran iti kaso a libelo ta posible a mabasa daytoy dagiti sabsabali a tattao. Kasta met ngarud ti Facebook, adda met potensial daytoy a mabasa ti sabali no di man ad-adu pay a tao, ngarud mabalinen daytoy a pagibasaran iti libelo.

 “Harassment

Harassment, kunatayo iti ania man nga aramid ti maysa a tao a mangkibkibur iti natalinaay a biag ti sabali a tao, babaen ti pammutbuteng wenno panangriribuk iti daytoy. Ket awan ngaruden ita ti kasamayan a panangipakat iti harassment no di iti babaen ti Facebook (wenno dadduma pay a social networking site) gapu ta adun ti agus-usar iti daytoy (mapan a 25 milion iti Filipinas pay laeng). Ti harassment ti kadawyan a klase ti cyber bullying.

Kas iti libelo, adu metten a kaso ti harassment ti nakadanonen iti korte, ken adda metten sumagmamano a naileppas a kaso, wenno nadusa metten dagiti nagipakat iti daytoy. Maysa ditoy ti kaso ti 24-anios a lalaki a taga-Cebu a nang-blackmail iti maysa a 16-anios a Filipino-Japanese babaen ti panangibagana nga iruarna iti ladawan daytoy a dandani nakalabus (semi-nude) no saan nga agbayad daytoy iti P15,000 wenno makipagseks kenkuana. Nakasuan ti lalaki iti kaso a child abuse.

Makuna pay a kaso ti harassment ti panangpilit ti maysa a pagadalan iti maysa nga adalanda nga ited kadakuada ti password ti Facebook account-na tapno mabianganda ti ania man nga ipostena ditoy iti masakbayan. No ngamin di agtulnog ti ubing, mabalin a makugtaran daytoy iti eskuela.

Panaglabsing iti Copyright   

Ti panagaramat iti ania man a ladawan ken artikulo a partuat ti sabali a tao nga awan iti pammalubos kadakuada wenno daydiay panangipostem iti daytoy nga awan ti panangdakamatmo iti pudpudno nga akimpartuat, wenno imbagam ken impaawatmo ketdi a sika ti akimpartuat kadagitoy, mabalin a maidarumka iti copyright infringement (dayta no surotentayo iti argumento ni Disini nga iti ania man a naiposte iti Facebook, makuna met a naipablaaken daytoy). Nupay awan ti ammotayo a kaso a nagdarum babaen ti maysa a naiposte iti Facebook, saan met a dayta ti rason tapno ibagatayo nga awan ti maidarum gapu iti naiposte iti Facebook. Ket itoy a banag, mabalin nga agannadtayo met iti ania nga ipostetayo.

KAS itay kunadan, ti ania man a dakes wenno saan a nasayaat a banag nga ipostem iti Facebook, mabalin nga agballatek kenka. Ket saan laeng a relasion ti madadael, wenno trabaho ti pakaikkatam, no di ket mabalin pay a pakaidarumam.

Ibilangtayo ti Facebook a kas ordinario nga ummong a pagtutungtongan, ket namnamaentayo ngarud nga adda latta dumngeg kadatayo, ken mabalin a masairtayo ti riknada. Isu awan kasayaatan nga aramidentayo no di ti panagannadtayo. Ket no saan a kasapulan ti kaaddam iti ummong, apay ketdin a dika agpakada?

Iti ababa a pannao, mabalin pay met nga ikayam ti Facebook sagpaminsan wenno rikpamon a mamimpinsan no kasapulan. Ngem no dimo kabaelan a panawan ti Facebook, ta mabalin a mailalaanka kadagiti panawam a gagayyemmo, wenno dagiti naipostem ditoyen a ladawan ken adu pay nga impormasion, ti napateg, panunotem nga umuna a nasayaat sakbay nga ipostem iti maysa a banag. “Think before you link,” kas kuna ti maysa nga anunsio iti telebision.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 16, 2012.)

ITA, ANIA MET DAYTOY “NOYNOYING”?

NAKATUGAW laeng, nakamulengleng, wenno makadungdungsa. Nakatakder laeng a kas bambanti, maut-utoyan wenno nakailad a kasla agur-uray ti agtinnag a bayabas iti ngiwatna.

Daytoy man ti postura nga ipapauso ita dagiti militante a grupo kadagiti rally kontra iti gobierno. Inawaganda daytoy iti “noynoying” manipud iti nalatak a birngas ni Presidente Benigno “Noynoy” S. Aquino III. Panguyaw daytoy a panangiladawanda Iti galad ti Presidente nga agtrabaho iti Malakanyang. Patienda nga awan maar-aramidan ti Presidente para iti pagilian, idinto a nagadu ti mabalin nga obraenna koma.

Nayarig daytoy ti “planking,” wenno maysa met a pauso a wagas dagiti militante a panagprotesta babaen ti panagpaklebda iti kalsada, wenno sadino la ditan a lugar tapno madlaw ida dagiti maseknan.

Immuna a rimmuar ti “noynoying” iti panangirubuat itay napan a bulan dagiti militante ti panagprotestada kontra iti nangina a presio dagiti produkto ti petrolio. Wen, ta kas iti ibagbaga dagitoy a grupo, tinurogan laeng ni PNoy ti akemna a pengdan dagiti abusado a kompania a mangingato lattan ti presio dagiti oil products iti kaykayatda. Karaman pay ti protesta, a kaaduanna dagiti estudiante ti mangilunglungalong, ti nangina a matrikula kadagiti pagadalan ken ti nababa a sueldo (minimum wage) dagiti mangmangged.

Itay laeng napan a lawas, nagprotesta met dagiti organisasion dagiti drayber gapu iti nangato a presio ti gasolina, ken nangkiddawanda metten ti pannakaibasura ti Oil Deregularization Law ken pannakaingato ti minimum a plete (a napatgan itay nabiit). Ditoy met a aglatak ti noynoying a kas wagas iti protestada.

Ket manipud timpuar ti balikas, saanen a napukaw daytoy kadagiti diario ken adda latta maipabuya iti telebision a pannakaipakat daytoy dagiti asino la ditan nga adda iruprupirna a karbengan. “Patok” ngarud daytoy iti masa gapu ta naisabsabali kadagiti adun a wagas nga ipakpakat dagiti militante. Ken pinagpiestaan met ti media. Ket kas ninamnama no kasta nga adda pasamak a mabalin a mapagkakatawaan, naglatak daytoy kadagiti social networking sites a kas iti Facebook ken Twitter. No adda ladawan ti agsasadut, ti nakaturog, agsusuyaab, iposteda daytoy iti Facebook a pagay-ayatda a kapsionan iti “Noynoying iti sabali a wagas” ken dadduma pay.

Kasla Apuy a Nagramaram

Malaksid ti maysa a Facebook page a naluktan para iti noynoying, adda payen bukod nga entry daytoy iti Wikipedia, maysa nga open-source online encyclopedia.

Kadagiti kontra iti gobierno, saan a sipapasnek ti Presidente a mangakem iti pagrebbenganna a kas ama ken mangimaton iti pagilian. Ta manipud naibutos daytoy idi 2010, saan kano met unay nga agparparang kadagiti napapateg a gundaway a kasapulan ti kaaddana, a kas idi napasamak ti maysa a dakkel a layus iti Mindanao idinto nga adda laeng a makipagragragsak iti maysa a pasken. Daytoy ti rason, kunada, nga awan ti makitada nga ania a nagapuananna iti nasuroken a dua a tawenna iti Malakanyang.

Nabara la unay ti isyu ket kasla ngarud apuy daytoy a nagramaram. Nagbalinen a ramen ti dila dagiti ordinario a tao. Kas pagarigan, no kuna ti maysa, “Komustaka, kabsat?” Isungbatto met ti kasasaona, “Awan, kabsat, noynoying laeng datao.”

Naglatak met ngarud daytoy uray iti internasional a media, ta nadakamat metten ti baro a termino ken wagas ti protesta kadagiti reportda. Iti maysa nga artikulo iti Wall Street Journal itay napan a lawas, ibagbagana ditoy a dakkel a panangkarit iti liderato ti pagilian ti pannakaaramat ti noynoying kadagiti rally kontra iti gobierno.

Ngem agpayso kadi a kasta ni PNoy? Nga isu a mismo ti promotor ti noynoying?

Apektado la ketdi ti Presidente ken dagiti opisialna iti Malakanyang. Ta uray sawen ni Presidential Spokesperson Edwin Lacierda a propaganda laeng daytoy a saan a nalaka nga ilako iti publiko, ibagbaga met ti kaduana a ni Presidential Communications Secretary Herminio Coloma a pakaibabainan la ketdi daytoy ti Presidente.

Ken kas “damage control,” wenno tapno mapengdan ti agtutuloy a pannakadadael ti dayaw ti ingungotenda a Presidente, nangiruar ti media affairs team ti Malakanyang kadagiti ladawan a mangipakpakita a napasnek nga agtrabtrabaho ni PNoy iti lamisaanna, adda kadagiti proyekto ti gobierno nga agin-inspeksion, ken mangilunglongalong iti maysa a miting.

Palawag Manipud iti Malakanyang

Ngem segun a  mismo ken ni PNoy, paset laeng ti kinaalikuteg ti panagpampanunot dagiti kalaban ti gobierno ti pannakapartuat ti kagurgurana ngata itan a balikas. Wenno aramid ketdi dagiti awan mapanunotda a nasayaat nga ibaga wenno aramiden. Awan kano ngarud ti rumbeng nga aramidenna tapno mapabpabus-oyan laeng ti kayatda, ta makaammo kano metten dagiti pudpudno a nagapuananna a mangilawlawag ti pudno a galadna a kas lider ti pagilian. 

Ket no maipapan iti agtultuloy a panangina iti presio ti lana, awan kano ti maaramidan ti gobierno ta apektado daytoy iti krisis ti Middle East a pagtaudan ti kadakkelan a supply ti lana. Adda met kano dagiti impakat ti administrasionna nga aksion tapno makissayan ti panagrigat dagiti umili, kas iti implementasion ti Pantawid Pasada a programa ti Department of Trade and Industry ken ti Pantawid Pangkabuhayan a programa met ti Department of Social Welfare and Development.

Napartak ngarud ti Malakanyang a nangiruar iti listaan dagiti nagapuananen ti administrasion. No saan nga agtrabtrabaho ti Presidente, kunada, saan koma a nagun-od ti kangangatuananen a puntos iti stock market iti pakasaritaantayo, wenno saan koma a nasiken ti bileg ti pisostayo no maidilig kadagiti kuarta iti sabali a pagilian iti Asia.

No saan nga agtrabtrabaho ti Presidente, kunada pay, saan koma a bimmaba ti crime rate iti napalabas a dua a tawen, bimmaba ti bilang dagiti awanan iti trabaho, ken bimmaba ti importasion iti bagas. Awan koma met ti 21,800 a pagtaengan a naibunong kadagiti polis ken soldado. Saan koma met a napunduan ti modernization program ti Armed Forces of the Philippines. Ket naaramid kano ti Malakanyang daytoy iti laksid ti kaawan natawidda a pundo manipud iti napalabas nga administrasion.

Ti panangpaksiat iti korupsion ti kadakkelan a laban ni PNoy iti kaaddana iti puesto, kunada pay. Ket iti dayta a banag, saan la ketdi a nagnoynoy daytoy.

No impakatna ti noynoying, saan koma a naidarum ni dati a Presidente Gloria Macapagal Arroyo tapno sungbatanna ti adu a kaso ti korupsion iti kaaddana iti Malakanyang. Ken saan koma a natuloy ti impeachment kontra ken ni Chief Justice Renato Corona, ta patien ni PNoy a katinnulong ti Chief Justice ti dati a Presidente tapno maitarayanna dagiti ipabpabasolda kenkuana.

Imposible a Saan nga Agtrabtrabaho

Ken no adda man dina panagkuti, gapu ngata daytoy iti kaawan ti dakkel nga eskandalo wenno korupsion iti gobierno a kas iti ZTE-NBN Broadband deal ti napalabas nga administrasion wenno dagiti dadakkel a bonus a naipaay kadagiti agretiro nga opisial iti AFP ken PNP. Kuna pay ti Malakanyang a no saan a nagkuti ti Presidente, saan koma a naisardeng ti pannakaipaay ti dadakkel a bonus kadagiti ahensia ti gobierno a kas ti MWSS, PNCC ken PCSO. Saan koma met a naduktalan dagiti nagdadakkel nga utang nga imbati dagiti ahensia a kas ti NFA iti napalabas nga administrasion, ken naidarum dagiti maseknan nga opisial.

No saan nga agtrabtrabaho ti Presidente, awan koma ti panagturedna a mansarangat ti Simbaan Katoliko iti isyu iti RH Bill, ti Iglesia ni Kristo iti kaso ni Corona, ken dagiti negosiante ti tabako ken arak gapu iti panangibilinna iti panagtrabaho ti Kongreso tapno agbalinen a linteg ti Sin Tax Reform.

Kinatawaan laeng ngarud ni Bise-Presidente Jejomar Binay ti kasta a panangiladawanda iti Presidente. Ta narigat a panunoten a saan nga agtrabtrabaho ti maysa a Presidente, ta uray pay dagiti chairman laeng dagiti barangay, agtrabtrabaho pay dagitoy a kas rumbeng, anianto la ketdin ti maysa a lider ti pagilian.

Nakaala met iti kadua ni PNoy iti biang ni Senate Presidente Juan Ponce Enrile. Binalakadan ni Enrile ti Malakanyang a di rumbeng nga agbalin nga arsagid ti Presidente kadagiti kakastoy a panangperdida kenkuana, ta iti saan nga agbayag saanto met laeng a kumpet kenkuana dayta a panangbirngasda iti aramidna. Impalagip ni Enrile nga idi panawen ti Martial Law, adda dita ti panangbirngasda met kenkuana a “matador” wenno “diktador” a kas ken ni Ferdinand Marcos, ngem saanen a maaramat kenkuana dagitoy a nagan. Ita ta raraemenda ti kinaurnos ti panangidaulona ti impeachement court a kas presiding officer para iti kaso ni CJ Corona, saan la ketdi a mabalin nga ikapet pay kenkuana dagita a makadadael a birngas.

Kinapudnona, saan laeng a ti “noynoying” ti ad-adda a mangdadael iti ladawan ti Presidente. Dakkel ita a parikut ti Malakanyang ti ipabpabasolda kenkuana a mangpabpabor kadagiti tallo a K iti biagna, kaibigan (gagayyem), kaklase (kaeskuelaan), ken kabarilan (dagiti pagayamna a nahilig iti shooting a kas kenkuana). Kasta met ti panagiinnagaw iti bileg dagiti dua a paksion iti administrasionna, ti paksion dagiti kapartidona iti Liberal Party ken paksion dagiti kameng ti pamiliana ken sumagmamano a civic group. Dagitoy ti pudpudno a makadadael ti orasna nga agtrabaho a nasayaat iti Malakanyang.

Mapukaw ti Kaipapanan ti Noynoying?

Ammo ti Malakanyang a panangibabain iti Presidente ti kangrunaan a panggep dagiti militante a grupo iti panangpartuatda iti termino a noynoying. Ngem rumbeng a maanag met ni PNoy nga agballigi la ketdi ti panggep dagiti militante no pudpudpudno a “noynoying” ar-aramiden daytoy iti Malakanyang. Agtrabaho latta ngarud a sipapasnek ken sipupudno iti sinapataanna a takem, ket no pudno nga adda gapuananna, rumbeng a marikna koma met ni Angkuan daytoy iti biagna, saan ket a puro numero laeng a mabasana dagitoy ibagbagada a panagdur-as.

Ket inton malpas ngarud ti termino ni PNoy ket marisutna dagiti dadakkel a parikut ti pagilian, mabalin nga awanton ti kaipapanan ti balikas a noynoying.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 2, 2012.)

NAGANGGANAS KADI DITOY FILIPINAS?

ANIA kadi ti kasamayan a wagas a pangawis kadagiti turista a pumasiar ditoy?

No koma produkto ti Filipinas, adda napintas a galadna. Ngem, ne, adda met ‘tay madi.

Napintas a pangguyugoy dagiti agkakangayed a pagdigosan a baybay, nabuslon a parabur ti nakaparsuaan, ti kinalukay ti rikna dagiti umili a mangpasangbay kadagiti agdagus, ken ti karkarna ti kinabulos ti panagis-isem ni Pinoy uray kasano a rigat ti biag.

Ngem ti rigatna, isu latta met a karurugakan ken karurugitan iti sangalubongan ti kangrunaan nga eropuerto ti pagilian, kaskasdi a bumbumlad iti imatangtayo dagiti ladawan ti nakaro a kinakurapay, kas iti parikut kadagiti iskuater, agsasanggala a trapiko, kaawan disiplina dagiti motorista, ken dagiti opisial ti gobierno, di marisrisut a panagadu ti kaso ti kidnapping ken panagtakaw iti kotse, terorismo ken nasaknap a pannakailako dagiti ilegal a droga.

Dakkel ngarud a karit ti asino man ti mangidiaya kadagiti kunatayo a napipintas a galad ti pagilian kadagiti maseknan a turista. Iti biang ti Department of Tourism (DoT), kasapulan laeng ti maysa a nabileg nga estratehia iti promosion ken marketing tapno naregta latta ti turismo. Iti daytoy nga agpang a makuna a nagballigi ti napalabas nga administrasion babaen ti nalatak nga islogan daytoy a “WOW Philippines” nga inrusuat ni dati a DoT Secretary ken nag-Senador Richard Gordon. Naglatak daydi a programa, ta rimmegta uray pay ti lokal a turismo.

Ngem gapu ta nagbaliwen ti administrasion, napanunotda a sukatan ti nasao nga islogan. Kayatda ngarud a tamingen ti pannakapadur-as ti turismo iti bukodda nga istilo ken wagas.

Idi damo, sinukatanda ti “WOW” iti “Pilipinas Kay Ganda,” ngem napasabtan daytoy iti adu a pananguyaw isu a nadagdagus a kineltayda sakbay a naaddaan iti anges. Ta kasano met, malaksid a kaarngi daytoy ti Umagang Kay Ganda a programa ti ABS-CBN, konopiada ti desinio daytoy iti immun-una a desinio a pinartuat dagiti taga-Poland para iti bukodda met a turismo.

Kalpasan ti makatawen, adda manen inaramidda nga islogan ken desinio para iti turismo. Daytoy ti “It’s More Fun in the Philippines,” a kas panangpadas met n kabarbaro a DoT Secretary Ramon Jimenez Jr., a mangipamuspusan iti nadaras a pannakaital-o iti turismo ti pagilian. Sungbatan kano daytoy nga islogan ti saludsod nga “Apay a rumbeng a mapanka iti Filipinas?”

Ngem iti laksid ti kaawan ti islogan ti DoT itay napan a tawen, wenno manipud Enero agingga Oktubre 2011, immabot iti 3.2 milion dagiti turista nga aggapu iti sabsabali a pagilian, nangatngato daytoy iti 12 porsiento wenno manipud iti 2.85 milion iti kapadana a panawen, segun iti rekord ti DoT.

Babaen ti baro nga islogan, mangnamnama unay ti DoT a mapasangpetna ditoy ti 4.2 milion a turista iti daytoy a tawen, ken 10 milion a turista inton madanon ti 2016. Nalaka kano a magun-od ti targetda kalpasan ti napartak a panaglatak ti islogan kadagiti agus-usar iti Internet, apaman a rimmuar daytoy idi Enero 6.

Trending Topic iti Tweeter

Nagbalin daytoy a maysa kadagiti kangrunaan a trending topic iti Twitter. Wen, ta kaaduanna dagiti Filipino, ken uray pay kadagiti gangganaet, a rimmaman a nangipeksa iti karirikna ken kapanunotanda babaen ti social media, ti nangilanad dagiti ammoda a rason a naragsak ti umay iti Filipinas, wenno ania dagiti magustuanda iti pagilian ken dagiti umilina.

Segun ken ni Jimenez, epektibo ti pannakaaramat ti Internet ta am-ammo ti pagilian a kas sentro dagiti social media iti lubong. Daytoy ngarud ti dakkel a nakatulong iti nagun-od daytoy a nangato a trending. Saanen a nagrigat pay ngarud ti DoT a nangipamuspusan tapno mapagpapatangan daytoy iti media.

Kadagiti naayatan iti baro nga islogan, ibagbagada a nalaka a makaawis daytoy ti ti imatang dagiti maseknan, ken adu ti pagturonganna dagiti naaramat a balikas. Ta saan laeng a maiturong daytoy iti kinaragsak dagiti lugar a mapasiar dagiti turista ditoy no di pay ket iti aminen a rason no apay a naragsak ti agtalinaed ditoy, a kas koma kadagiti makan, ti kalalainganna a klima, naisem nga umili, nabaknang a kultura, ken dagiti orihinal a kapanunotan dagiti Pinoy (kas kadagiti dancing inmates iti Cebu). Adda daytan iti tunggal Filipino a mangnayon pay iti ibagana para iti pagilianna.

Nairuangan ngarud ti makaparegta a debate iti amin a suli ti lubong a pakasarakan kadagiti Filipino, ken kadagiti gangganaet a mangisaksakit ken adda pakaseknanda iti pagilian, no ania ti kasayaatan a wagas tapno maguyugoy dagiti turista a dumayo ditoy.

Ken gapu met laeng iti isyu, timpuar ti panagayat dagiti Filipino iti katkatawa. Inaramidda daytoy a pagkakatawaan ken mangrayray-aw iti bagbagida, uray pay pakauyawan daytoy ti gobierno ken dagiti padada a Filipino. Daytoy ngarud ti rason a nagwaras a kasla apuy ti kinalatak ti islogan.

No adda ngarud dagiti naayatan iti baro nga islogan, adda met dagiti saan a mapnek iti daytoy.

Adda dagiti nagaramid iti bukodda a serye dagiti ladawan mainaig iti islogan a nakaiparangan no apay a naragsak wenno naganas unay ditoy Filipinas. Ngem ad-adda a naglatak dagiti panguyaw a ladawan a kas koma iti panangipakitada iti maysa a lalaki iti videoke bar a mangikankanta iti “My Way” a nakapsionan iti “Death by ‘My Way’: It’s More Fun…” wenno panangiladawan kadagiti parikut ti pagilian nga addaan kadagiti sumaganad a kapsion: “Traffic. It’s more fun in the Philippines;” “Pollution. It’s more fun the Philippines;” “Robberies. It’s more fun in the Philippines”.

Kadagiti saan a mapnek, kaykayatda pay laeng ti dati nga islogan a “Wow Philippines” ta naglataken daytoy ken nadardarasen a mangiladawan iti kababalin ti pagilian iti agpang ti turismo. Mabalin a mayabay daytoy kadagiti naballigi met nga islogan dagiti kaarrubatayo a pagilian a kas ti “Incredible India,” “Amazing Thailand” ken “Malaysia Truly Asia.”

Ngem uray ania ti sawenda, nagun-od ti DoT ti kayatda a mapasamak: ti panaglatak a dagus ti konsepto. Segun ken ni Jimenez, maysa daytoy a kampania a maaramat dagiti umili saan laeng a kas medium wenno instrumento iti pannakaital-o ti  mensahe no di pay ket isudan a mismo ti linaon ti mensahe. Adda ngaruden kadagiti Filipino no kanunonganda ti kampania ket tumulongda a mangtun-oy ti arapaap ti gobiernotayo a mangawid ditoy ti kadakkelan a bingay dagiti turista nga agpasiar iti Asia. 

Naiget ti panangkiddaw ni Jimenez kadagiti saan a mapnek iti baro nga isloganda a liklikanda nga ikkan iti abut ti kampaniada tapno di madadael daytoy. Tumulong ketdi koma dagiti kritiko iti ania man a wagas a kabaelanda a mangital-o iti nagan ti pagilian. Di rumbeng a marukod ti kababaelan ti maysa nga advertising campaign nga awan ti naan-anay a pannakaawat ti sibubukel a konsepto daytoy no di laeng ti pisikal a pannakaiparang ti islogan ken desinio.  

Ngem no adalentayo ti sibubukel a panggep ti DoT, di rumbeng nga agsadag laeng daytoy iti promosion ken marketing. Dakkel a kasapulan pay ditoy no ania ti kalidad ti produkto (ti pagilian a kas tourist destination), ken naan-anay nga impraestruktura.

Segun ken ni dati a DoT Secretary Gemma Cruz Araneta, ti kinasayaat ti maysa a marketing campaign ket isu met laeng ti kinasayaat ti produkto. Tapno epektibo ngarud ti ania man nga islogan para iti daytoy, rumbeng a  buyogan iti pannakaipatakder ti naan-anay ken nadalus a pasilidad a kas ti eropuerto, pantalan, kalsada, ken pagdagusan. Rumbeng pay a dagiti lugar ket iparangarangda no ania ti naisabsabali iti pagiliantayo, kayatna a sawen, orihinal a Pinoy, ken dagiti turista, pasangbayen met dagiti umili a pudpudno a mangipampannakkel iti pagiliand. Kangrunaanna, rumbeng a maikaritayo a masaluadantayo ti karadkad dagiti turista, a mailisi dagitoy iti ania man a krimen, terorismo ken naalas nga aramid a mangdadael laeng iti imahe ti pagiliantayo.

Mabuyogan iti Mayannatup a Proyekto

No maiturong laeng ti kampania iti turismo iti kinapintas ken kinalatak ti islogan nga awan met ti kabuyogna a panagdur-as ti impraestruktura iti pagilian, mayarig man daytoy iti maysa a boksingero nga addaan kadagiti agkakasiglat a PR ken nakaro pay ti kinalawatna a mangibidbida iti kinasaiglatna iti ring, ngem no mapan met iti pudpudno a laban, nakapuy met gayam nga aglisi kadagiti danog ti kalabanna. Sayang laeng ti amin.

No adda man ngarud naitulong ti isyu, malaksid nga addan pagrubuatan ti DoT para iti programada iti turismo, isu ti pannakaipaay iti gundaway dagiti Filipino a mangamiris iti bagbagida, a kas umili, a kas kameng ti puli, iti kultura ken pakasaritaanda, ken makitada nga iti laksid ti nakaro a kurapsion ti gobierno, ti narikut a politika, kinarugit ti aglawlaw, iti kaadu ti awanan iti trabaho ken pagtaengan, adda latta dagiti rason tapno agragsak dagitoy.

Ti panaguraytayo ngarud manen no ania ti sumaruno nga addang ti gobierno, no ania manen ti ikarina a pagsayaatan, kalpasan ti adun a programana, dayta ti maysa pay a pagtaudan ti pakaray-awantayo. It’s more fun in the Philippines.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 23, 2012.)

OY, AGGAYYEMKAMIN KEN SENADOR!

ITI kaadun dagiti Filipino nga agar-aramat kadagiti social networking iti Internet, awan duadua a kaaduanna kadagiti gagayyem, kakaarruba, katrabahuan, ken asino man a masabettayo iti sadino man a lugar, ti addan bukodda nga account iti Facebook, Friendster, wenno Multiply.

Agasem met ta agarup 13 milion a Filipino ti nagkamengen iti Friendster, kalatakan a social media website iti Filipinas, idinto a 6 milion met iti Facebook, ken sumangkaadu pay dagiti nagkameng iti Multiply, MySpace ken Twitter.

Kasla nagbalinen a pinnaaduan iti gagayyem dagitoy a social networking. Nalatakka no adu ti gayyemmo, adu ti dumngeg kenka no adda kayatmo nga ipeksa.

Daytoy met ti kayat dagiti politiko, ti pinaadduan iti gagayyem tapno mangabakda iti eleksion. Agiinnunada ngarud metten a sumrek kadagitoy a social networking tapno adu’t magayyemda a netizen (awag iti agar-aramat iti Internet), nangruna ta asidegen ti eleksion iti 2010.

Adda metten bukod a Facebook, Friendster wenno Twitter account dagiti agpangpanggep nga agbalin a presidente, a kas kada Senador Francis Escudero, Richard Gordon, Mar Roxas II ken Loren Legarda, National Defense Secretary Gilbert Teodoro Jr., ken dati a Presidente Joseph “Erap” Estrada.

Sabali pay dagiti politiko nga addaan iti personal a website iti Internet, ken dadduma pay a parabur ti Web 2.0 a kas iti YouTube, micro-blogging iti Twitter, podcasts, ken live chats.

Babaen daytoy a wagas, mayasideg dagiti politiko ti bagbagida kadagiti botante. Wen, ta ipaayda kadatayo ti gundaway a masirip no ania ti ar-aramidenda, no ania ti kapanunotanda, ken ti gundaway a maipeksa iti rikna ken komentariotayo kadakuada, uray iti karabawan a rason.

DAKKEL TI AKEM TI INTERNET

Gapu iti panagbalinda a “kas kadatayo,” wenno “in” kadagiti agtutubo a kangrunaan nga agus-usar iti Internet iti inaldaw, mailiklik dagitoy a politiko iti bagbagida iti tradisional ken makadadael a persepsiontayo kadakuada a naimutda iti oras kadagiti umili, agar-aramidda iti kalokuan, wenno awan kaes-eskanna ti kaadda iti biagtayo (mayannatup laeng ti awagtayo kadakuada a trapo a pangyababa iti termino a “traditional politician”).

Segun ken ni Harvey Khe iti Ateneo School of Government, dakkel ti akem ti Internet iti eleksion inton 2010. Napaneknekan ngaminen ti bileg daytoy a teknolohia iti eleksion iti Estados Unidos idi Nobiembre itay napan a tawen.

Epektibo ngamin ti panangaramat ni Presidente Barack Obama ti Internet tapno maguyugoyna dagiti botante, kaadduanna dagiti agtutubo, a makipartisipar iti ilablabanna a panagbalbaliw iti America babaen ti isloganna a “Yes We Can.” Nausarna daytoy tapno mailawlawagna ti bukodna a plataporma iti politika, tapno masalaknibanna ti bagina kadagiti pananglalaisda iti kinatao ken tapno maibagana met dagiti padasna iti politika. Kangrunaanna, babaen ti Internet, nakaur-or iti $500 milion a pundo iti uneg ti 21 a bulan a panagkampaniana.

Ditoy a naglatak ti termino nga “Internet army” wenno dagiti netizen a nangsuporta ti kandidatura ni Obama manipud iti primary iti Democratic Party agingga a nakagteng iti White House.

Apay ketdin a saan met a maaramid dayta iti Filipinas? Kapatadatayo laeng met dagiti Amerikano a nahilig kadagiti social media. Gapu iti dakkel a porsiento iti agarup 50 milion a botante ti agus-usaren iti Internet, nabileg daytoy a pangrubbuatan dagiti agam-ambision nga agbalin a presidente tapno umasidegda kadagiti umili a pagserbiandanto.

Segun ken ni Jay Bautista, executive director ti Nielsen Philippines, matantia a manipud iti 15 agingga iti 20 milion dagiti aktibo nga agus-usar iti Internet iti pagilian. Kaaduanna dagiti agtutubo, saan pay a naasawaan, ken nakaadal. Nupay kaaduanna ti adda kadagiti dadakkel a siudad kas iti Metro Manila, naiwarasen ti bilangda uray kadagiti babassit a probinsia. Ken saan laeng dagiti babaknang ti adda gundawayna nga agaramat iti Internet ta uray payen dagiti adda iti nababa nga estado iti biag wenno saan met a nabaknang, gapu ta kadagitoy a panawen, sumaysayaaten ti signal ken nalakan ti bayad kadagiti maupaan a serbisio dagiti Internet shop.

Dakkel pay a mainayon iti bilang dagiti agar-aramat iti Internet dagiti kadaraantayo nga agnanaeden wenno agtatrabaho iti sabsabali a pagilian, kaaduanna kadagitoy iti mapalubosan nga agbutos iti eleksion babaen ti sistema nga Absentee Voting.

EPEKTIBO MET LAENG TI PANNAKAIPAKATNA?

Ngem daytoy ti dakkel a saludsod: Agbalin kadi met kadi nga epektibo daytoy a serken wenno sinerreken dagiti politiko a Filipino para iti ambisionda iti politika?

No padasem a bisitaem dagiti website wenno micro-blog dagiti politiko, kaaduanna ti saan met a makaay-ayo dagiti template wenno layout nga inusarda, ken awan met ti baro wenno napapateg nga impormasion a maala ditoy no di puro press release wenno isyu a manon a lawas a napagpapatangan iti cyberspace. Kasla man nanglukatda laeng ti maysa a site iti Internet tapno makuna nga adda met ammoda, agparang ti nagan ken rupada iti cyberspace, wenno sumurot iti uso.

No pammagusto wenno sinsinan laeng met ti iseserrekda iti daytoy a wagas, dida la ketdi mapespes a nasayaat ti naimbag a parabur ti teknolohia.

Ta no agbasartayo iti inaramid ni Obama, narimat wenno namaris ti layout nga inaramatna a nakatiliw a dagus ti interes dagiti agtutubo, adda address wenno contact form a pudno a pakakontakan kenkuana wenno ti administrator daytoy, ken adda koneksion wenno link daytoy kadagiti dadduma pay a napapateg a website nga adda pakainaiganna iti politika ti pagilian.

No ordinario laeng ti pannakaiparang dagitoy (kas iti Blogspot ni Senador Miriam Santiago) wenno awan ti kaes-eskanna dagiti linaonna, sayang laeng ti oras ken nagastos para kadagitoy a site, ken awan ti maaramidanna para iti nasaknap nga online campaign. Saan met a kasapulan nga ibaga a kanayon dagiti politiko no ania ti pagtaktakderanda iti amin nga isyu. Kasapulan met sagpaminsan nga ipakita wenno ipariknada ti sipupudno a kinataoda, kas ti panangiyam-ammo ti maysa a tao iti gayyemna (ta saan kadi a dayta ti kaipapanan ti social networking?). Epektibo iti daytoy a banag ni Senador Mar Roxas ta adda rekadona a Korina Sanchez kadagiti blog-na ken ammona a tiliwen ti interes dagiti agtutubo.

Ken kangrunaanna, rumbeng a sungbatan dagiti politiko ti ania man a komentario iti website wenno blog-da babaen ti nalawag, sipupudno ken nabagas a palawag. Kaaduanna ngamin kadagiti politiko ti di met sumungbat, kas naduktalan ti maysa a kontributor iti gmanews.tv idi sinaggaysana a binisita dagiti Facebook wenno Twitter dagiti agkandidato a presidente inton 2010 tapno agkomento wenno alaen ti kapanunotanda iti maysa nga isyu.

Kasla pammarang laeng ngarud ti ibagbaga dagitoy a politiko nga e-mail address wenno contact form nga inlanadda kadagiti websiteda. Kas iti padas pay ti maysa met a blogger, a pasaray makaawat iti sungbat kadagiti politiko a mangrugi kadagiti balikas nga “Off the record daytoy…” a kasaruno ti palawagda iti kadawyan nga istiloda a palpalikaw. Naimbag nga agpayso no sumungbatda ngem urayem ti napaut a panawen santo sumangpet dayta a sungbat. No computer-savvy wenno techie dagitoy a politiko, rumbeng a napartak koma met ti pannakaiwaras iti komunikasion manipud kadakuada.

No aleng-aleng laeng ngarud ti pannakaaramat ti teknolohia, kasano a maadaan ti ar-arapaap dagitoy a politiko nga “Internet army” para iti ambisionda iti politika?

Apaman a sumrek dagiti politiko iti online campaign, rumbeng a yasidegda a sipupudno ti bagbagida, baliwanda ti panagsasao ken ti panagsursuratda, ‘tay koma saan a makapaturog, wenno saan a palpalikaw.

NAIM-IMBAG ‘TAY MAKIDINNAKULAP

Ngem segun ken ni Mark Drapeau, research fellow iti National Defense University iti Estados Unidos, di rumbeng nga iturong amin dagiti politiko ti panagkampaniada iti social media. Agpayso a nabileg daytoy a taktika, ngem kasapulan latta met ti nasamay nga istratehia.

Saan met ngamin amin a botante nga agar-aramat iti Internet ket agbatayda iti ania man a sawen dagiti politiko iti blog, chat wenno forum iti Internet iti panagbutosda. Saanda met a nalaka a maallilaw ti pudno a mapaspasamak iti aglawlawda, kas koma ti pudno nga ar-aramiden dagitoy a politiko wenno iti rekordda iti napalpalabas.

Isu latta iti taray iti politika iti pagilian kas iti napasamak tallo wenno innem a tawenen iti napalabas. No agkandidatoka a para kongresman, kas pagarigan, kasapulan latta met ti nabaknang a kapanunotan dagiti tao a tumulong kenka, dakkel a pirak, baluarte wenno strong base a makunkuna, ken adda nayonna a bassit a suerte. No awananka kadagitoy, kas kuna ni Drapeau, adayo a matulongannaka ti Twitter wenno Facebook.

Ayonan met daytoy ni Prof. Edna Co ti University of the Philippines a nagkuna nga awanen ti makaatiw pay iti personal a yaasideg dagiti politiko kadagiti botante tapno makaawidda iti dakkel a butos. Rumbeng nga agrikus latta ti kandidato, tapno makigayyem, makiaam-ammo kadagiti tattao, makipatang kadakuada ken dumngeg kadagiti arungaingda. Kasilpo ditoy ti pannakaiparang iti telebision wenno pannakaiwaragawag iti radio dagitoy a gapuanan.

Ti ababa a pannao, makaawis iti atension kadagiti agtutubo iti ania man nga iparang dagiti politiko iti social media. Napateg met kadakuada no ania ti maikari dagitoy a politiko para iti panagbalbaliw ken no maibagay met laeng ti akemda iti ar-aramidenda para iti ilida.

Gapu ngarud ti bileg ti social media, nabukel itay napan a bulan ti maysa a networking website a politicalarena.com a manamnama a mangipaay iti nawaya a forum tapno agpapatang, iti nagan ti panaggagayyem, dagiti 50 milion a botante ken dagiti politiko, kangrunaanna dagiti presidentiable para iti isyu ti politika ken gimong.

Kas met laeng ti Friendster wenno Facebook daytoy a mangipaay kadagiti agus-usar iti Internet ken dagiti politiko nga agpapatang babaen iti bukodda a blog, chat, ken panagpipinnasa iti testimonial, bideo ken ladawan.

Segun ken ni Jose Melo, chairman ti Commission on Elections, napateg met ti kaadda dagitoy nga a nawaya a pagpapatangan dagiti kandidato, nangruna ta matuloy met laengen ti kaunaan nga automated eleksion iti pagilian inton Mayo 2010.

Ngem maysa laeng ti ballaagna kadagiti politiko ken suporterda. Dida koma aramaten ti ania man a social media website tapno agpipinniltakda. Panaggagayyem ti kangrunaan a pakaiturongan ti social networking, saan kadi? Saan ket nga iti agpipinnerdi wenno iti panagbirok iti kabusor. Ken kangrunanna, mantinirenda latta koma met ti pribado met a biag dagiti agus-usar iti Internet.

Iturongda koma met ti atensionda iti isyu wenno iti prinsipio ti boluntarismo. Dayta no kayat met laeng dagiti politikotayo a suroten ti naballigi a gapuanan ni Barack Obama, ti kaunaan a nangisit a Presidente ti America ken kalatakan a politiko iti Facebook.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 20, 2009.)