ANIA TI NAMNAMAENTAYO ITI ADMINISTRASION NI DUTERTE?

NALPASEN ti dangadang ket iti panagpukawen ti asuk, timpuar a sitatakder ti natured ken kalalakian kadagiti kandidato nga awan sabali no di ni Mayor Rodrigo “Digong” Duterte ti Siudad ti Davao, kaunaan a taga-Mindanao nga agturay iti Malakanyang.

Iti laksid dagiti adu nga isyu nga imbatoda kenkuana, ti kinalaingna nga agrasaw ta nagsawanna pay iti dakes uray ni Pope Francis, ti panagpatpatayna iti napalabas, ti panangyangawna maipapan iti panagrames, ken ti panangilemmengna kano iti pudno a kinabaknangna a kas iti ibagbaga ni Senador Antonio Trillanes, saan ketdi a nagmawmaw ti kinalatakna kadagiti botante agingga iti aldaw ti eleksion. Iti kaudian a surbey nga inruar ti Pulse Asia sakbay ti Mayo 9, nakagun-od ni Duterte iti 33% idinto a 22% laeng ni Mar Roxas ken 21% ni Grace Poe. Ket nangatngato pay ti gradona iti rating ngem iti nagun-odna a botos a mapan a 36.7% idi masursurat daytoy.

Awan pay uppat nga oras kalpasan a naigibus ti panagbilang idi Mayo 9, kas kalawagen ti init iti agmatuon ti panangabak ni Duterte ta adayon ti nangitarayanna kadagiti kalabanna. Maysa nga aldaw kalpasan ti eleksion, nabataden ti balligina apaman a mabilang ti 93% kadagiti election returns babaen ti Quick Count nga isaysayangkat ti Parish Pastoral Council for Responsible Voting (PPCRV) ken babaen ti) transparency server ti Commission on Elections (Comelec).

Prangka ken sabali tit abas ti dila ni Duterte, pagsawanna iti dakes dagiti kagurana ken awan sawsawirna a mangibaga a pumatay no kasapulan (kas koma kadagiti drug pusher a kunana a kasursuronna unay) ta dayta ngarud ti kayat a mangngeg dagiti tattao. Nadaras a solusion ti ikarkarina a mangrisut kadagiti parikut ti pagilian. Kas koma iti inkarina a paksiatenna ti kriminalidad iti uneg ti innem a bulan laeng. Insingasingna pay a mangbangon ti gobiernona iti ad-adu a puneraria, saan ketdi a pagbaludan, tapno adda mangidulin a naurnos kadagiti mapapatay a drug pusher iti panagturayna.

No magasangan dagiti dadduma iti ibagbagana, awan bibiangna ta para laeng met iti lapayag dagiti agbotos kenkuana dagitoy. Ngem no napasneken ti patangan, ikambionanto met laeng nga angaw dagidiay wenno normal laeng a kasta ti panagsao dagiti lallaki a natured a kas kenkuana.

Naawagan daytoy iti “The Punisher” ken “Duterte Harry,” ken madildillaw gapu iti panangipalubosna nga agari dagiti vigilante iti lugarna a nangpapatay iti ginasut a kriminal. Ngem ibagianna ketdi ti karkarna a klase dagiti politiko nga aramidenna ti ania man nga agtaud iti dilana. Ngem gapu met laeng iti karkarna nga estilo ti lideratona a kas ama ti dakkel a siudad, napagbalinna ti Davao a kas maysa kadagiti kababaknangan a siudad iti pagilian ken naibilang pay daytoy a 5th Safest City iti lubong.

Napabutngan dagiti kalaban ni Duterte iti panangibagana a waswasenna ti Kongreso ken mangipatakder iti maysa a rebolusionario a gobierno. Idi mapikarna ti rikna ti Estados Unidos ken Australia gapu iti angawna iti panagrames, kinunana ketdi a di rumbeng a bumibiang dagitoy iti pagiliantayo. Ngem kas met laeng kadagiti dadduma nga imbagbagana, saan a nalawag no agang-angaw wenno napasnek ketdi kadagiti imbalikasna.

Ngem nakappapati man wenno saan, angaw man wenno serioso, makadanon latta ti ania man nga ipug-awna kadagiti parupa dagiti diario, paulo dagiti damdamag iti telebision ken pagpiestaan a pagpapatangan iti social media. A nakatulong ngarud unay iti panagkampaniana.

Kasla ngarud igaggagara ni Duterte ti narusanger a garaw ken ti panagsaona nga awan ti ilemlemmengna a rikna wenno kapanunotan tapno iti kasta maidekketna ti bagbagina kadagiti ordinario nga umili. Kasla reinkarnasion ni Erap Estrada iti sabali a pannakaiparangna. Ken uray ania ti rummuar iti ngiwatna, wenno uray pay dagiti pamadpadakesda kenkuana, suroten latta met dagiti suporterna. Ket isuda payen, wenno dagit diehard wenno hardcore kadagitoy, ti mangirason kenkuana.

Ken nalaing ketdi dagiti operator-na a buklen ti mano ribu dita a netizen (wenno troll) nga agaramid kadagiti meme a mangpalatak kenkuana ken mangidadanes kadagiti kalabanna, wenno agaramid kadagiti inuulbod wenno satiriko a blog wenno news report a pangsutil wenno pangdadael kadakuada a pagaayat latta met nga iwaras dagiti mangkankanunong kenkuana iti cyberspace. Ngem saan a nagpatingga ti panagdominar dagiti suporter ni Duterte iti social media, ta uray kadagiti campaign rally, kas iti naudi a miting de avance ti partidona iti Luneta dua nga aldaw sakbay ti eleksion, dupudop dagiti suporterna a nagpakita, a kaaduanna kadagitoy ti nagboluntario a tumulong iti kampaniana.

Pakadanagan met dagiti negosiante ti administrasion ni Duterte a patienda a bassit laeng ti ammona maipapan iti agtaltalinaed nga economic policy ti pagilian ket amangan no madadael dagiti narugianen a nangpasanikar iti ekonomia. Iti napalabas a lima a tawen ni Presidente Noynoy Aquino, mapan a 6.3% ti annual average ti growth rate ti pagilian ken naikkat payen ti birngastayo a “sick man of Asia.” Ngem iti panangabak ni Duterte, kasla agkidkiddaw dagiti ad-adu nga umili iti panagbalbaliw, ta kas masansan a reklamo ti kaaduan a Filipino, saan met kano a makadandanon dagitoy maipaspasindayag a panagdur-as ti ekonomia kadagiti babassit nga umili.

Ket no asino pay met ngarud ti mangibagbaga a mangituloy iti programa ni PNoy, a kas kada Mar Roxas ken Grace Poe, isuda met ti naarus.

Nakaawisan la unay dagiti botante a Filipino ti ikarkari ni Duterte a panagbalbaliw (pagbabago) ken disiplina. Awan man duma daytoy ti inkarkari met ni Ferdinand Marcos idi ideklarana ti Martial Law a disiplina ti kasapulan tapno dumur-as ti pagilian. Ni ngarud Duterte met ita ti kasla maudi a namnama dagiti umili a mangipagpagarupen nga awanen ti pagturturongan ti pagilian gapu ta agnanayon latta ti nakaro a rigat ken korupsion iti gobiero.

Ammo ni Duterte ti rason no apay nga awanen ti panagtalek dagiti umili iti agdama nga administrasion. Daytoy ti kinaginad dagiti agdama nga agtuturay a mangrisut kadagiti parikut ti pagilian, ta agasem, uray ti parikut ti MRT iti Kamanilaan, no apay a nagrigatda man laeng a marisut iti innem a tawen ti administrasion ni Aquino. Wenno ti kaawan maar-aramidan dagiti nabayagen nga agtuturay a makissayan man laeng ti kinakurapay wenno marisut ti kaawan latta a panagpapada ti oportunidad dagiti umili, kas koma iti kontraktualisasion iti panagtrabaho, iti laksid ti panangipasindayagda iti reporma iti ekonomia. Dagitoy a kinapudno ken ti nakaro a korupsion ken kriminalidad, nangruna dagiti kaso iti droga, ti nagustuan la unay kadagiti botante.

Iti pannakiraman ngarud ni Duterte iti eleksion, nagbalin ngarud daytoy a risiris iti nagbaetan dagiti kandidato a sumursurot iti agdama nga agus ken dagiti kandidato a sumiasi wenno mapan iti sabali a dana, wenno risiris pay dagiti botante a mayat nga agtultuloy ti klase a taray ti gobierno wenno dagiti botante a mayat a mangpadas ti narikut a dalan ti panagbalbaliw.

Napintas ngarud ti tayming ti inaramat dagiti suporterna nga islogan a “Change is coming.” Kasla adda daytan a panagbalbaliw nga ikarkarina a nabayagen nga ur-urayen ti tunggal Filipino.

Ngem awanen ti mabalin dagiti nangdildillaw iti impakita ken insasaona iti kampania, ta nangabaken ni Duterte (agur-uray laengen ti proklamasionna) ket awan ti maaramidantayo no di mangsiput no anianto met ti klase ti lideratona. No kabaelanna a riniendaan ti Siudad ti Davao, kabaelanna kadi met ti sibubukel a pagilian?

Baliwanna ti Sistema ti Gobierno

Pabor ni Duterte iti pederalismo. Uray idi saan pay a kandidato, sangkaibagana a kasapulan ti pederalismo tapno maipaayan iti naan-anay nga autonomia ken wayawaya dagiti rehion a mangiggem ken manggamulo iti bukodda a pondo ken masakbayan. Sangkadillawna ti bassit a tulong a maipapaay iti Mindanao manipud ti gobierno nga adda iti Manila, ken masansan a di mairamraman a makonsultar dagiti taga-Mindanao iti ania man a panagbaliw ti taray ti gobierno, kas koma iti panangpadisi iti maysa a Presidente babaen dagiti rally kadagiti kalsada iti Kamanilaan.

Naibagan ti spokesman wenno ti pannakangiwat ni Duterte nga intonaren a dagus ti sumaruno a Presidente ti pannakabalbaliw ti agtallo-dekadan a Konstitusiontayo, iti kasta maituloyen ti nabayagen a kayatna a panagbalin a pederal ti gobiernotayo (a kas iti sistema ti Estados Unidos) a saanen a parliamentario a kas iti agdama.

Ammo ti kampo ni Duterte a napaut ken narikut ti mangisayangkat uray iti constitutional amendment a kas iti padas dagiti napalabasen nga administration, isu a no mabalin, kaykayatda ti pannakabukel ti baro a Konstitusion iti umuna a dua a tawen ti terminona, iti kasta maidatagto daytoy iti maysa a plebisito inton 2019.

Kriminalidad

Sangkaibaga ni Duterte a pugipogenna amin a mannibrong iti gobierno ken dagiti criminal iti ruar uray pay pakadillawanna gapu ta labsingenna ti human rights. No agbalinton a Presidente, kunana, ipakat ti gobiernona ti ania man nga inaramidna a nangdalus iti Siudad ti Davao kadagiti narugit nga elemento. Rumbeng nga agbuteng ngarud itan dagiti hold-aper, drug pusher ken dagiti awan maaramidna a nasayaat. Lumukmegto kano dagiti ikan iti Manila Bay ta idiayto kano ti pangitapuakanna dagiti patayenna a kriminal. Kasta met nga awanton ti agtatakaw iti gobierno, ta kas naipakitanan iti Davao, dina impalubos ti narugit nga aramid agingga nga isu ti adda iti rienda ti turay.

Saanen a pagsiddaawan no ti kinamalalakina ti maysa kadagiti kangrunaan a ramen ti kampaniana, ta nabayagen a naam-ammo daytoy a nabileg dagiti addangna a mangpaulimek kadagiti kriminal. Maipalagip a nagbalin pay daytoy nga anti-crime consultant iti administration ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo. Kangrunaan nga akemna ti mangidaulo iti anti-terror task force a mangipasingked iti pannakapagtalinaed ti kappia ken seguridad iti pagilian.

Apaman ngarud a makapagsapata a Presidente, daytoy a karina a mangpaksiat ti kriminalidad iti ababa laeng a panawen ti bantayan dagiti umili. Nagmayat man a kitaen no kasano a paksiatenna a mamimpinsan ti kriminalidad iti laksid ti kaadda dagiti linteg a mangsalsaluad uray iti karbengan dagiti maidarum a managdakdakes.

Ngem mabalin a sursurokanna laeng ti ibagbagana. Ta segun iti maysa nga artikulo iti Time magazine idi isu pay laeng ti mayor, saan met a pudno a pinatayna amin a karaman iti ilegal a droga iti lugarna. Ginuyugoyna ti dadduma kadagitoy a sumuko iti linteg kasukat ti kuarta nga aramatenda a mapan iti rehabilitasion ken puonanda a para iti livelihood. Regular met nga agpatpatrolia iti rabii, a nakalugan iti dakkel a motorsiklona, saan a tapno manganup laeng kadagiti kriminal iti kasipngetan no di ket tapno siguraduenna laeng nga agtalinaed ti linak ken talna iti siudad ken agtiliw kadagiti polis a matmaturog kadagiti duty-da. Nauyong kadagiti maduktalanna a nakainum a polis ngem kadagiti agar-aramid iti rumbeng, ipaayanna pay iti groceries tapno maliklikanda kano iti agkotong iti kalsada.

Ket inton Presidente isuna, ibilinna kano kadagiti soldado ken polis nga anupenda ti asino man nga aglaklako iti droga ket dida pakawanen dagiti dina kayat ti sumuko. Ket isu kano a mismo ti mangibilin a patayenda dagiti nasukir wenno dina kayat ti agpatiliw. Ngem segun iti agdama a liderato ti PNP, adda la ketdi madadaan a nasiken nga action plan ni Duterte kontra iti kriminalidad, a saan ket a puro sao laeng.

Foreign Policy

Kontrobersial met ti pagtaktakderanna iti isyu iti pagiinnagawan a teritorio iti West Philippine Sea. No dagiti karibalna iti puesto ket naannad unay ti panangsungbatda kadagiti saludsod no ania ti aramidenda mainaig iti isyu inton isuda ti ag-Presidente, napartak ketdi ti sungbat ni Duterte idi mapagsaludsodan no ania ti aramidenna. Mapanto kano ag-jet ski a mapan kadagiti isla tapno ipatakderna ti wagayway ti Filipinas.

Ngem iti maysa met laeng nga interbiu, kuna ni Duterte a kayatna a maisayangkat ti multilateral talks tapno marisut ti isyu iti West Philippine Sea. Kayatna a rumaman iti patangan dagiti padatayo a pagilian a makiin-innagaw kadagiti teritorio, karamanen ti Japan ken Estados Unidos. Ken no mabalin, kunana, sumrek iti maysa a joint venture ti Tsina ken Filipinas, wenno agbalin a partner dagiti Tsino iti panagaramat dagiti offshore oil ken gas reserves a maibangkag kadagiti isla, no la ketdi raemen ti Tsina ti 200 a milia nga Exclusive Economic Zone ti Filipinas.

Ngem iti biang ti Estados Unidos, mangnamnama a suroten met laeng ni Duterte ti narugianen a natured nga addang ti Administrasion ni Aquino a mangsarapa iti ambision ti Tsina a mangsakup iti sibubukel a baybay, kas koma ti panangyulina iti darum iti International Tribunal mainaig iti paglintegan iti pannakaaramat dagiti baybay.

Insurhensia ken Peace and Order

Madildillaw pay ni Duterte gapu iti pannakisimpatiana iti New People’s Army (NPA). Iti naminsan, imparangna pay iti media ti pannakipatangna ken ni Joma Sison a pundador ti Partido Komunista ti pagilian a madama a naka-exile iti Netherlands. Siiinanama ni Sison a babaen ti gobierno ni Duterte, marugian manen ti patangan iti kappia ken ceasefire iti nagbaetan ti gobierno ken dagiti rebelde.

Ngem segun met laeng ken ni Duterte, kasimronna dagiti kinadangkok a parnuayen dagiti Komunista, ngem respetuenna ketdi ti ideolohia nga ilablaban dagiti rebelde, aglalo iti kapanunotan maipapan iti politika ken gobierno. Adda pay damag idi 2004 a ni Duterte ti nagbayad ti hospital bill ti maysa a kameng ti NPA a nasugatan iti engkuentro iti Compostela Valley, ngem inaramid kano laeng ti mayor daytoy gapu iti asina iti tao.

Ken ipangpangrunanto met ni Duterte ti pannakipatangna kadagiti rebelde a Muslim wenno kadagiti religious extremist iti Mindanao. Kas maysa a taga-Mindanao, ammona kano ti rikna ken kasasaad dagiti apektado iti manon a dekada a riribuk iti Mindanao. Ngem iti laksid daytoy dina itulok nga agari ti terorista iti rehion, isu a no mabalin bantayanna kano a nasayaat ti pannakaipagna iti dialogo iti nagbaetan dagiti agkakaribal a grupo.

Linawlawagan met ti pannakangiwat ni Duterte nga uray no adu ti gagayyemna kadagiti rebelde a grupo, dina kano met kayat a sawen a kanunonganna metten ti ania man a garawda a mangpaksiat ti sentro ti gobiernotayo.

Kalidad ti Pudpudno a Lider

Balonen ni Duterte iti Malakanyang dagiti mararaem a gapuananna iti Siudad ti Davao, ken ti estilo ti gaget ken kinaanepna a mangrisut ti parikut ti lugarna.

Iti panagturay ni Duterte iti Davao, napagbalinna ti siudad a dati a pagrarairaan ti kinadakes a kas maysa a nadur-as a sentro ti panagnegosio ken addaan iti nabileg nga emergency hotline, kaunaan iti pagilian, tapno nalaka ti panagresponde iti ania man a panagkasapulan dagiti umili.  Agtultuloy a nadur-as ti export-import nga industria ti siudad ken dakkel latta ti bilang dagiti turista nga umay mangbisita ken agpasiar iti lugar.

Nabigbig ti Davao a kas Outstanding Local Government Highly Urbanized iti namitlo a daras. No iti serbisio publiko, agtultuloy ti panangisayangkat ti lokal a gobierno kadagiti proyekto a makatulong iti pannakasaluad ti salun-at ken karadkad dagiti ubbing ken dagiti maipapaigid a sektor ti komunidad.

Nagtakem ni Duterte a diputado ti umuna a distrito iti siudad idi dekada 90, ngem dina naanusan ti trabaho iti Kongreso, ta segun kenkuana, kaykayatna ti aggaraw ken agtrabaho iti ehekutibo isu a nagsubli met laeng a mayor.

Ken pagsayaatanna, awan ti nadamdamag a nakairamananna a kaso iti korupsion iti panagtakemna. Ta isu a mismo, kunana, kasuronna dagiti mannibrong ken agtatakaw iti pondo ti gobierno.

ITI maysa kadagiti kaunaan nga interbiuna kalpasan ti eleksion, inkari met ni Duterte a baliwanna ti ugalina, wenno ti ania man nga impakitana a nakadildillawanna, inton isun ti adda iti Malakanyang. Impakatna laeng dagiti nakitan ti publiko nga ugalina ta kasapulan dagitoy iti kampania. Ngem sabali met kanon a patangan inton isun ti mangrienda iti turay. Iti kaano man dina kano dadaelen ti posisionna gapu laeng ti immun-unan a naipakitan a kinarasaw.

Indiayana met ketdin ti pannakigayyemna latta kadagiti nakalabanna iti politika. Nasayaat unay a pagrubuatanna daytoy. Ta ababa laeng ti panaggagayyem iti politika, ken kasapulanna ti adu a kakaduana tapno nasayaat latta met ti rugi ti terminona.

Ken kangrunaanna, sayaatenna ti agpili dagiti agbalin a kameng ti gabinete, tapno makapapuesto met dagiti rumbeng nga adda ammo ken kabaelanna iti posision, a saan a gapu ta gayyem, kaeskuelaan, ken shooting buddy, a nangdildillawanda ken ni Presidente Noynoy, isun ti ipasungalngalna kadagiti sensitibo a posision.

Maysa laeng koma nga angaw ti imbagana a waswasenna ti Kongreso, ti mangpatay kadagiti kriminal nga awan ti due process ta sabalin a patangan no agtinnag dagiti addangna iti diktadoria wenno iti Martial Law. 

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Mayo 23, 2016.)  

ADDA KADI PAY "SOLID NORTH"?

MANGNAMNAMA ni Senador Ferdinand “Bongbong” Marcos, Jr. a maipasngay manen ti “Solid North” ket maaramatna daytoy iti panangabakna a Bise-Presidente iti eleksion iti umay a 2016.

Adda dagiti nagdir-i, kas kadagiti padana nga Ilokano ken mangid-idolo iti daydi amana a ni Ferdinand Edralin Marcos. Ngem adda met dagiti ngimmato ti kidayda (dagiti nagduadua) ken nagmalanga (dagiti awan ti ammoda iti daytoy).

Ti Solid North bloc ti masasao nga organisado ken agkaykaysa a grupo dagiti botante nga aggapu kadagiti rehion dagiti Ilokano (Amianan a Luzon) a mangibotos ti mapagtutulaganda a kandidato nga itandudo, kas pagarigan no kailianda wenno padada nga Ilokano ken uray pay dagiti kaaliadoda. Ngem maysa laengen daytoy a naikupin a termino iti pakasaritaan ti eleksion iti pagilian.

Awan dumana daytoy iti religious bloc a patpaturayen dagiti kameng ti Iglesia ni Cristo iti tunggal eleksion. Gapu ta adda panagkaykaysa dagiti botante, nalakan a mapugtuan no mano a botos ti maipaayda iti paboranda a kandidato. Nabileg daytoy a pangabakan ti kandidato, aglalo no nadekket ti risiris wenno no adu dagiti agbabalubal. Ken nabileg met daytoy a pammutbuteng kadagiti kalaban.

Dagiti laeng rehion a paggapuan dagiti Ilokano ti naaddaan iti kastoy a voting bloc, partikular ti Rehion Uno (Ilokos), Dos (Tanap ti Cagayan) ken ti Cordillera Autonomous Region (CAR); karamanen ditoy dagiti paset ti pagilian nga adu dagiti agindeg na Ilokano a kas ti Kamanilaan (National Capital Region) ken sumagmamano a paset ti Mindanao.

Awan met ti duma dagiti Ilokano kadagiti sabali pay a rehional a grupo ti pagilian, a kas kadagiti Bikolano ken Ilonggo, nga ibotosda dagiti kapadada iti puli. Ngem naisabsabali dagiti Ilokano ta iti naminsan, napabilegda ti panagkaykaysada nga agbotos, saan laeng a gapu ta paset ti kulturada ti nadekket a panagkakadua uray dagiti di agkakabagian ken agkakaarruba, no di pay ket gapu iti kaadda ti karismatiko a liderda a surotenda. Isu daytoy ni Ferdinand Edralin Marcos, ti kapautanen a nagbalin a Presidente ti pagilian.

Baluarte

Narigat a mangabak ti maysa a kandidato iti nasional a posision no awan ti makunkuna a baluarte, wenno lugar a solido a pangalaanna iti dakkel a botos. Ammo dayta ni FM isu nga apaman a nakitana ti potensial ti panagkaykaysa dagiti kakailianna, ad-addan a pinabilegna daytoy. Sipud ngarud iti rugi ti karerana iti politika agingga iti maudi nga eleksion a nakairamananna idi 1986, ti Solid North ti kasla nagbalinen nga anting-antingna a nangpabileg iti kapetna iti puesto.

Ngem sakbay ken ni FM, ginanar met ni Presidente Elpidio Quirino, taga-Caoayan, Ilocos Sur, ti solido a botos dagiti Ilokano. Ken uray pay inatiw ni Ramon Magsaysay (maysa met nga Ilokano a taga-Zambales) iti eleksion idi 1953, naipakita latta ti panagkaykaysa dagiti Ilokano, partikular iti Rehion Uno, ti panangilayusda iti botos a para ken ni Quirino.

Ken uray iti Kongreso kadagidi a panawen sakbay ti Martial Law, addan makunkuna a northern bloc, wenno panagtutunos dagiti lehislador a taga-Amianan a para kadagiti isyu iti politika. Nagtultuloy daytoy a panagkakaduada agingga iti pannakaibotos ni FM iti Senado, ti panagkandidatona a Presidente ken pannakailayonna.

Iti panagbalin a diktador ni FM kalpasan ti deklarasion ti Martial Law idi 1972, dinan kinasapulan ti Solid North. Tengngelna met ngaminen ti sibubukel a pagilian para kadagiti amin a panggepna a politikal. Ad-adda a nakongkreto ti bilegna iti politika idi mawara dagiti dadakkel a partido a kas iti Nacionalista Party (NP) ken Liberal Party, ken buklenna ti bukodna a partido a Kilusang Bagong Lipunan (KBL).

Ti pannakapatapuak ni Marcos idi 1986 ti nangrugianen ti pannakapukaw ti konsepto ti Solid North. Saanen a narikna ti panagkaykaysa dagiti botante iti Amianan a Luzon kadagiti simmaruno nga eleksion.

Napukawen ti Panagkaykaysa

Saanen a napagkaykaysa dagiti Ilokano ti bilegda nga agbotos idi eleksion ti 1992, a mabalin a gapu met iti kaadu dagiti agbabalubal. Saan a solido dagiti Ilokano uray pay kandidato a Presidente ni Imelda Marcos, ti balo ni FM. Kaduana ketdi a nangdominar kadagiti probinsia ti Rehion Uno da Danding Cojuangco ken Fidel V. Ramos nga isu ti nangabak iti dayta nga eleksion. Dominante met ti botos da Ramon Mitra Jr. ken Miriam Defensor Santiago kadagiti probinsia iti Rehion Dos ken CAR.

Idi nangabak a Presidente ni Joseph Estrada idi 1998, dakkel ti naawidna a botos iti Ilokandia uray pay Ilokano ken agpada a kaaliado ni FM dagiti nakabalubalna a da Jose de Venecia, Jr. a taga-Pangasinan ken Juan Ponce Enrile a taga-Cagayan. Idi 2004, naawid ni Fernando Poe, Jr., tubo iti Pangasinan, ti kadakkelan a botos dagiti Ilokano iti Rehion Uno ken Dos, ngem naatiw iti Ilocos Sur ken kaaduanna a probinsia ti CAR a nangabakan ni Gloria Macapagal Arroyo. Ni GMA ti nangabak idi a Presidente ken bassit laeng ti nangatiwanna iti daydi FPJ (ngem ibagbagada ita a naalian ti sinuisuitik nga aramid a pinarnuay ti Hello, Garci? a kontrobersia ti daydi nga eleksion).

Idi eleksion ti 2010, dakkel ti nagun-od a botos ni Manny Villar iti Ilokos ta sinuportaran daytoy ti pamilia Marcos (gapu ta kapartido daytoy ni Bongbong iti NP), idinto a dakkel met ti naawid a botos ni Benigno Aquino III iti CAR. Layus ti botos ni Erap iti sibubukel nga Amianan a Luzon ken isu pay ti kangatuan iti botos iti Rehion Dos, ngem kaskasdi a simmegunda laeng ken ni Aquino, nga isu ti nangabak iti daydi nga eleksion.

Idi agkandidato ni Luis “Chavit” Singson a para senador idi 2007, ibagbagada idi a kabaelanna a biagen ti Solid North, gapu ta iti laksid ti pannakikaduana iti situtugaw nga administrasion, kalatlatakanna gapu ti naballigi a kaso ti impeachment kontra ken ni Erap. Ngem maika-24 laeng ni Singson iti dayta a panagbobotos dagiti senador (maika-15 laeng iti Rehion Uno ken maika-22 iti Rehion Dos).

Ken uray iti kaudian nga eleksion dagiti senador idi 2013, siinanama ti kampo ni Singson a mabiagna ti Solid North a para kadagiti kandidato ti United Nationalists Alliance (UNA) a kaaliadona. Kaduana ti pamilia Marcos a nangyendorso kadagiti kandidato ti oposision. Ngem kaskasdi a naarus ti kaaduanna kadagiti kandidato. Tallo laeng ti nangabak kadakuada. Ti pudno ketdi, nangabak ti dua kadagiti kandidato ti UNA a da Nancy Binay ken JV Ejercito, saan a gapu iti solido a botos dagiti Ilokano no di ket gapu ta nalataken ti apeliedoda. Ngem naabak ti kaduada a ni Jack Enrile, maysa nga Ilokano a taga-Cagayan ken anak ti lakay nga Enrile, a nakagun-od laeng iti maika-15 a puesto.

Mangrugin a Maipasngay?

Mamati ni Bongbong nga iti napaut a panawen kalpasan ti pannakapatakias ni tatangna, awanen ti Solid North bloc. Ngem segun kenkuana, ti panangabakna a senador idi 2010 (maikapito kadagiti nangabak) ti mangiparangarang a mangrugin a maipasngay ti bileg ti Solid North bloc. Ayonan met daytoy ti kabsatna a ni Imee Marcos, agdama a gobernador ti Ilocos Norte, a siinanama a makatulong a dakkel iti panangabak ni Bongbong ti panagkaykaysa manen dagiti Ilokano nga agbotos.

Kinapudnona, no agbataytayo iti datos ti Comelec, saan met nga isu ti nabaknang iti botos ti Ilokandia (Rehion Uno, Dos ken CAR) a kangrunaan a pagtaudan ti Solid North bloc. Mapan laeng a 5 a milion ti rehistrado a botante. Dakdakkel ketdi nga amang ti bilang dagiti botante iti Region 4-A (Calabarzon), NCR (Metro Manila), Rehion 3 (Central Luzon), Rehion 6 (Western Visayas) ken Rehion 7 (Central Visayas).

Ngem iti laksid ti basbassit a bilang ti botante ti Ilokandia no maidilig kadagiti dadakkel a rehion, nabaelan dagiti Ilokano ti agkaykaysa iti panangibotosda kadagiti padada nga Ilokano iti nasional a posision wenno asino man a manokenda a kandidato, a kas naipakitadan iti napalabas. No agkaykaysa ngarud manen dagiti Ilokano, mapan kano a 10% iti kadagupan amin a botante iti pagilian ti automatiko a maipaayda iti kayatda a kandidato inton 2016. Bassit laeng a porsiento ngem makatulong met aglalo no adu dagiti aglalaban a kandidato.

Napateg ngarud ti pannakaipasngay manen ti Solid North ta kasapulan unay dagiti politiko a kas ken ni Bongbong a makasapul iti nabileg a baluarte. No agsolido manen dagiti Ilokano, dakkel la ketdi a mangbaliw daytoy iti taray ti politika, ta maipaigid manen no kua dagiti dadakkel a partido politikal.

Depende iti Kandidato

Ngem segun ken ni Bongbong, agdepende met ti ibibileg ti Solid North ti kinaasino ti kandidato a mangarem manen kadagiti Ilokano. Para kadagiti suporter ti senador, ni Bongbong ngarud dayta a kandidato a pangitalkan manen dagiti kakailianna ti botosda. Malaksid iti apeliedo ti pamiliana, imetna met kano ti karisma daydi tatangna ken adu met kano ti maipagpannakkelna a gapuananna a nakatulong ti sibubukel a komunidad dagiti Ilokano, saan laeng nga iti Ilokandia, iti sibubukel a pagilian no di pay ket iti sangalubongan.

Dakkel ngarud a saludsod no kabaelan ni Bongbong a pagungaren ti Solid North a kas nabileg a voting bloc. No bilang ta maaramidna nga agpayso dayta, saanen a mapagduaduaan ti ibagbaga ti dadduma a masubbot met laeng dagiti ag-Marcos ti bileg a napukaw kadakuada.

Pangnamnamaan a dakkel ti kampo dagiti Marcos ti agtultuloy latta a panangkanunong kadakuada dagiti loyalista ni FM. Ken uray pay dagiti saan a loyalista ngem mangrugin a masiudot iti agdama nga Administrasion ken uray kadagiti immun-una gapu iti kunada a kaawan ti maar-aramidanda kadagiti dadakkel a parikut ti pagilian. Adu ngarud kadagiti Ilokano ti mangiririingen iti lagipda ken ni FM, nga iti laksid ti kinadiktadorna, kunada, napadur-asna met ti pagilian.

Nasayaat latta met nga ipalpalagip ni Bongbong ti Solid North iti daytoy a panagkampaniana. Ti eleksion ngamin iti 2016 ti agserbi a kasla referendum, saan laeng nga iti pannakaipasngay ti bileg ti panagkaykaysa dagiti Ilokano no di payen ti pannakaisubli manen ti bileg dagiti Marcos agingga iti Malakanyang. 

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 16, 2015.) 

KASANO MET TI PANNAKAARAMAT TI PONDO TI BARANGAY?

NAPASAMAK ti eleksion ti barangay itoy a panawen a mapagpapatangan ti nabara nga isyu iti korupsion a pinarnuay ti kontrobersia iti pannakaaramat ti Priority Development Assistance Fund (PDAF wenno pork barrel) ti Kongreso, ken ti Malampaya Fund ken Development Acceleration Program (DAP) iti biang met ti ehekutibo.

Nangipaay ngarud ti eleksion iti gundaway kadagiti umili a maum-uma unayen iti isyu ti korupsion a mangtaming met iti pakaseknanda iti politika ti barangay. Ta no kayatda met la ti panagbalbaliw iti panangituray iti gobierno, nasayaat no irubuatda daytoy iti kababassitan a yunit ti lokal a gobierno.

Nalpasen ti eleksion, ket mabatitayo a mangnamnama a sapay koma ta adu kadagiti nabotosan ita ti mangakem a nasayaat kadagiti pagrebbenganda. Ket no bilang ta dagiti met laeng dati a barangay chairman nga awan ti maar-aramidanda ti nailayon manen, wenno dagiti nangabak ket dagiti kagaawad a ti laeng agpirma iti resolusion ti barangay nga awan ti panangbiangda wenno ammoda, wenno agpirma iti payroll ti ar-aramidenda, wenno dagiti opisial nga awan ti ammoda iti panagiggem iti pondo wenno ti laeng bagbagida ti pampanunotenda, wenno dagiti opisial nga agparparang a proxy laeng gayam dagitoy ti nabilbileg nga opisial para iti eleksion inton 2016, ay, ket ti bagbagitayo, a, ti pabasolentayo ta apay nga isuda ti impuestotayo.

Ngem, ala, nalpasen ti amin ket ti ti maaramidantayo ita, isu ti panangsiputtayo no kasano nga aramaten dagiti opisial ti barangay dagiti pondo ti barangay, partikular ditoy ti internal revenue allotment (IRA), wenno ti pondo nga agtaud iti masingir ti nasional a gobierno nga internal revenue taxes iti makatawen. Daytoy ngamin ti makunkuna a pork barrel dagiti barangay ta nayawat ngamin kadagiti opisial ti barangay ti diskresion no kasano a maigastos dagitoy.

Malaksid iti bingay iti IRA, aggapu pay ti pondo ti barangay iti real property tax (RPT) wenno dagiti masingir kadagiti sanikua a sakupen ti barangay, a karaman metten ditoy dagiti masingir a buis a kas sagudayen ti linteg (kas koma iti tobacco excise tax, buis manipud iti pannakaaramat kadagiti natural a rekursos, ken value-added taxes) ken iti bukodna a panangbirok iti mapastrekan a pondo (kas koma iti barangay clearance, bayadan a business permit kadagiti aglaklako, upa kadagiti ramit a kukua ti barangay, ken masingir a bingay iti admission fee kadagiti pagpasiaran iti sakup a lugar).

Iti kadagupan dagitoy a pondo ti barangay, 55% ti mapan iti personal services wenno ti sueldo ken honorarium dagiti nabotosan nga opisial ken dagiti madutokan a sekretario, tesorero ken dadduma pay nga opisial. Kayatna a sawen a no nabaknang ti maysa a barangay, met ti sueldo nga awaten dagiti opisialna.

Mapan laeng ngarud met a 45% ti mapan iti operasion ken proyekto ti barangay, a mabingay-bingay met a kas iti sumaganad: 20% para iti barangay development fund, 10% para iti pondo ti Sanggunian Kabataan, ken 5% para iti calamity fund.

Malaksid iti regular a sueldo, maipaayan pay dagiti opisial kadagiti benepisio a kas koma iti Christmas bonus, insurance coverage, libre a medikal kadagiti para publiko nga ospital, libre a matrikula kadagiti annak dagiti opisial, civil service eligibility, ken prayoridad a madutokan iti ania man a posision ti gobierno no malpas ti terminoda.

Ti sigurado a sueldo ken benepisio, pakairamananen ti bileg nga agiggem iti pondo, ti maibagbaga a rason no apay kasta man la unay ti regget ti adu nga agbalin nga opisial ti barangay. Saanen a nakakaskasdaaw no adda dagiti maibuis latta a biag, ken mariribuk a pamilia ken komunidad, iti laksid a nonpartisan laeng koma ti eleksion ti barangay, wenno awan ti masasao a partido a mangbingaybingay kadagiti grupo dagiti agngayangay iti eleksion.

Iti kaudian a datos ti Philippine National Police (PNP), mapan a 22 a kandidato, 11 kadagitoy ti nakatugaw, ti napapatay gapu iti eleksion, karamanen ditoy ti tallo a napapatay iti mismo a kaaldawan ti eleksion.

Duapulo laeng a porsiento iti pondo ti nairanta a para kadagiti proyekto, ngem no nabaknang ti barangay (kas koma no dakkel ti maawidna nga IRA), dakkel la ketdi a gatad dayta. Ngem masansan nga awan met ti makitatayo a kongkreto wenno nabatad a proyekto kadagiti barangay iti kada tawen. No adda man, masansan a substandard wenno saan a nayimplementar ti proyekto. Ket no bilang ta awan ti implementasion ti maysa a proyekto, agbalin a savings ti pondo a saan a maaramat. Ngem adda dagiti opisial a mangaramid iti supplemental budget para iti sinsinan a proyekto ket babaen ti kakumpotda iti munisipio, ditoyto metten a maibolsada ti pondo.

Sabali pay dagiti isyu iti bidding ti proyekto a pakaawidanda iti dadakkel a kickback, panangpekeda kadagiti resibo, dagiti bogus a proyekto, wenno dagiti proyekto nga isuda met laeng ti mairanud.

Idi 2012, segun iti maysa a report iti diario, nasurok a 14,000 a reklamo iti korupsion dagiti opisial ti barangay ti naidatag iti Ombudsman. Sabali pay ti kaso dagiti dua a nababaknang a barangay iti pagilian. Iti Bel Air iti Makati, nakasuan ti maysa nga opisial gapu iti panangitedna ti kontrata para iti maysa a catering service ti barangay iti kabagianna. Iti San Lorenzo, iti Makati met laeng, nakasuan dagiti opisial ti barangay gapu iti pananggatangda kadagiti 1,200 a poste ti silaw nga aggatad iti P43-milion, idinto nga arigna kagudua laeng ti pudpudno a kasapulan ti barangay.

Makiddaw met ketdi kadagiti barangay a mangidatag iti monthly report iti panangramatada iti pondo, malaksid pay iti panangsurotda iti Full Disclosure Policy ti Department of Interior and Local Government (DILG). Ken saan met nga isu ti nalukay ti pagalagadan ti sistema ti panag-audit ti Commission on Audit (COA) para kadagiti barangay. Ngem gapu iti kaadu ti bilangda, mapan a 42,000 a barangay iti agdama, saan a magebgeban ti ahensia a saggaysaen a siripen a nalaing ti audit report, aglalo ta dakkel ita a pakaib-ibusan ti orasda ti agpalutpot mainaig iti pork barrel ken ti Malampaya fund scam.

Nupay kasta, mabalin met a mangipakat ti COA iti random lifestyle check kadagiti opisial a mapagduaduaan iti kinabaknangda wenno siripen man laeng ti Bureau of Internal Revenue ti indatag a dokumento iti binayadan a buis dagitoy a maseknan nga opisial.

Ti isyu ti pork barrel scam ti mangigapu met kadagiti panagkidkiddawda a repasuen met koma ti Kongreso ti Local Government Code tapno mangiselselda iti nabilbileg a probision a mangbantay wenno mangmonitor iti pannakaigastos ti pondo, ken mangiruar koma met ti Malakanyang iti maysa a nabileg a pammilin a mamagbalin nga inkapilitan ti pannakaipakat ti transparency ken accountability iti panaggastos kadagiti opisial ti barangay.

Daytoy ti situasion a pakasapulantayo unay ti Freedom of Information nga agingga ita, matamtaming pay laeng ti gakat para iti daytoy iti Kongreso. Ngem kabayatanna, kasapulan latta met ti tulong ditoy dagiti managsiput nga umili. A no bilang ta adda ammoda nga anomalia iti barangayda, dida koma bumdeng a mangireport daytoy kadagiti maseknan nga ahensia.

Kas iti naibaga itayen, irugitayo ti panagbalbaliw uray pay iti agpang ti barangay. Ditoy koma ti pangrugian ti “daang matuwid” nga ikamkampania ti agdama a liderato.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 11, 2013.)

DIASKE NGA SK?

NO agbataytayo iti Akta Republika (RA) Blg. 10632 a pinirmaan ni Presidente Benigno “Noynoy” Aquino III idi Oktubre 3, masuspende laeng ti operasion ti Sangguniang Kabataan (SK) agingga iti sumaruno nga eleksion a maisayangkatto ania man nga aldaw manipud iti Oktubre 28, 2014 agingga iti Pebrero 23, 2015. Awan ngarud ti mapasamak nga eleksion ita a bulan a kas kiniddaw ti Commission on Elections (Comelec) para kadagiti baro nga opisial ti SK.

Gapu ta saan a palubosan ti linteg ti hold-over policy, wenno panangiggem koma pay laeng dagiti natugaw nga opisial ti SK iti turay agingga nga awan ti mabutosan a mangsukat kadakuada, kas kadawyan a mapaspasamak iti dadduma a posision ti gobierno, awanto ngaruden ti makunkuna nga SK apaman nga agpaso ti termino dagiti agdama nga opisial inton Nobiembre 30 agingga a saan a maangay ti sumaruno nga eleksion iti SK.

Awanto metten dagiti ex-officio a kameng ti SK kadagiti maseknan a konseho (sangguniang barangay, sangguniang bayan, sangguniang panlungsod wenno sangguniang panlalawigan), segun pay dayta iti linteg.

Agingga nga awan pay ti baro nga opisial, iggaman pay laeng ngarud ti konseho ti barangay ti pondo ti SK (wenno ti 10 a porsiento iti internal revenue allotment ti barangay a nailatang para kadagiti agtutubo), ngem rumbeng a maaramat laeng ti pondo iti youth development program ti barangay. Mapan a 42,000 a posision ti SK chairperson ken 300,000 a posision kadagiti SK councilor ti mabutosan koma a kagiddan dagiti opisial ti barangay.

Gapu ngarud iti pannakaitantan ti eleksion, manamnama a makainut ti gobierno iti P100-milion wenno nasursurok pay, segun ti maysa nga opisial ti Comelec (wenno umabot iti P1.1-bilion maibatay met iti maysa a report). Isu pay kano dayta a mainutda a pondo nga usarenda a pagaramid kadagiti klasrum, kalsada, rangtay ken kapadana nga impraestruktura.

“Breeding Ground” ti Dinastia ti Politika ken Korupsion?

Segun ken ni Senador Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr., kiniddawna met ti suspension ti eleksion ti SK ta agpannuray koma daytoy iti reporma iti sistema ti pannakaipakat ti SK a pangpanggepen ti Kongreso a sukogen, iti kasta mapabileg ti konseho dagiti agtutubo ken maiwalin ti agdama a pakauy-uyawan ti SK nga awan metten kano ti serserbina.

Kinapudnona, napintas ti panggep ti SK: ti panagpaayna a kas pagsanayan dagiti agtutubo  mangiggep iti panagiggem iti turay, ta isuda ngarud ti agbalinto met a lider ti pagilian iti masakbayan. Ngem kas kadagiti adu metten a panggep ti panangituray, simiasi daytoy ngem iti orihinal panggepna, ta ad-adda metten a nagbalin a pagadalan dagiti ubbing nga agibolsa iti pondo, ken maaramat iti bukod nga interes dagiti natataengan a politiko ken kaamaanda.

Segun ngarud ken ni Comelec Commissioner Lucenito Tagle, nagbalinen ti SK a “breeding ground” wenno pangrugian iti dinastia ti politika ken korupsion.

Agpayso met. Padasenyo a padalanan dagiti nagnagan dagiti situtugaw nga SK chairman, nangnangruna dagiti SK federation ket matakuatanyo a kaaduanna kadagitoy dagiti annak met laeng dagiti nakatugaw a politiko wenno nabileg a kaamaan. Masansan ngarud a maaramat laeng ti SK a pangpabileg ti maysa a kaamaan dagiti politiko iti panagturayna ken mangpataginayon metten iti dayta a bileg gapu iti kaadda dagiti ubing a patanorda.

Saan ngarud a nakaskasdaaw ta uray iti napasamak a panagrehistro dagiti botante iti SK idi Hulio, kaaduanna dagitoy, segun iti Comelec, dagiti binunag met laeng dagiti politiko nga addaan iti anak wenno kabagian nga agngayangay iti eleksion no natuloy koma daytoy.

Awanen ti Serserbi Dagiti Opisial

Ken saan nga awan ti korupsion no kasta ti sistema ti panagpili kadagiti lider ken ti panagturay. Masursuro dagiti ubbing ti agtakaw wenno agibolsa iti pondo ti gobierno, ta nalaka a panuynoyan laeng dagiti nataengan a politiko a masansan a kabagianda, no di man kakumplotda dagitoy, wenno mabalin nga isuda met laeng ti mangipamuspusan iti dakes nga aramid. Asino ti makalipat iti pannakaidarum iti Ombudsman idi 2010 ni Jane Cajes, dati a presidente ti SK National Federasion? Naidarum daytoy iti kaso ti korupsion, wenno iti kaawan bidding kadagiti panaggatang ti usaren ti konseho iti maysa a panagtataripnongda, ken kaawan likuidasion ti umabot iti P93-milion a pondo ti SKNF.

Segun met iti agsina a panagadal ti Center for Integrative and Development Studies iti Unibersidad ti Filipinas (UP) idi 2007 ken ti tesis ti dua a nagturpos iti Mass Communications a rimmuar idi 2010 iti met laeng UP, saanen a nabileg ti SK a mangipatungpal ti rumbeng nga akemna a mangaramid kadagiti ordinansa, panangpadur-as kadagiti agtutubo, panangidatagda kadagiti kasapulan a report ken panangisayangkat kadagiti konsultation kadagiti kamengda.

Nakadidillaw pay kano ti mapaspasamak a panagpasuksok, overpricing kadagiti proyekto ken magatang a ramramit, ken panagaw-awatda iti kickbak; ken masansan nga ammo dagiti nataengan nga opisial ti barangay dagitoy nga aramidda.

Napukaw ngaruden ti bileg ti SK a mangital-o koma ti naindemokrasiaan a liderato ken panagpampanunot nga agbatay iti panagserbisio kadagiti umili. Kas pagarigan laeng, mangilatang ti SK iti P120,000 a kas tinawen a badyet para iti panagdalus iti komunidad, a segun ken ni Rep. Edgar Erice ti Caloocan, saan koman a kasapulan a mapondian iti kasta ti kadakkelna a proyekto ta no ar-arigen, libre koma ti panagdalus, wenno agsadag laeng koma daytoy iti panagboluntario dagiti agtutubo nga aggaraw para iti lugarda. Ngem  isuda ketdi ti nagbalinen a boss, wenno mangtangdan kadagiti tattao nga agdalus para kadakuada; a no maminsan, saan met nga umisu ti ibayadda, ta gayam ibolsada lattan ti mabati.

Adda ngarud dagiti agkidkiddaw a mawaswasen ti SK gapu kadagiti nadakamat a rason. Adda metten indatag ni Erice ken dagiti kakaduana iti Kamara a gakat para iti abolision ti SK. Maysa ditoy ti panangsukatda daytoy iti Barangay Youth Council (BYC) nga idauluanto ti kaubingan a kameng ti sangguniang barangay. Segun iti gakat, direkta nga agreport ti BYC iti konseho ti barangay ken isu pay ti mangkita kadagiti proyekto nga adda pakaseknanna iti isports, edukasion, kultura ken nakaparsuaan.

Kasurot man laeng daytoy ti singasing ni Comelec Chairman Sixto Brillantes nga “indefinite suspension” wenno ti agtultuloy a suspension ti eleksion ti SK; iti kasta, maipakita met laeng dagiti lider ti barangay a kabaelanda met a tamingen ti pakaseknan dagiti agtutubo.

Reporma, Saan nga Abolision

Ngem ad-adu ketdi singasing para iti reporma wenno pannakabalbaliw ti SK, saan ket nga abolision. Segun ken ni Senador Bam Aquino, maysa a youth leader sakbay a nag-senador, saan kano met amin nga opisial ti SK ket awan naar-aramidanda, ta adda met dagiti pudpudno a nagserbi iti lugarda iti nadalus a wagas.

Ta malaksid a panangipaidam kadagiti agtutubo nga agsanay iti panangituray ti pagilian, kas kiddawen ti Konstitusiontayo, saan a nasayaat a solusion ti abolision ta kayariganna man kano daytoy ti mangpuor iti maysa a balay gapu laeng iti kaadda dagiti anay. Ken maysa, segun met ken ni Kabataan Partylist Rep. Terry Ridon, no korupsion met laeng ti rason tapno waswasenda ti SK, waswasenda kano met koma dagiti ahensia wenno institusion ti gobierno a nagpupuniponan dagiti rinuker nga opisial.

Dagitoy ngarud ti ibagbagada a mabalin a reporma ti SK: (1) ti panangipangatoda iti edad dagiti agkameng iti SK, iti manipud 15 agingga iti 18 nga agdama a pagalagadan, agbalinton nga edad 18 agingga iti 24 (15 agingga iti 24 iti maysa a singasing), iti kasta natataenganen nga agpanunot dagiti ubbing nangnangruna iti agpang iti panangiggem iti pondo; (2) pananginayonda iti probision para iti nasaysayud a pannakamonitor, koleksion ken pannakaigasto dagiti pondo ti SK; ken (3) ti panangikabilda iti anti-dynasty a probision iti baro a linteg; iti kasta, saanen a mabalin nga agopisial ti SK dagiti annak ken asideg a kabagian dagiti situtugaw a politiko.

Segun met ken ni Gobernador Imee Marcos ti Ilocos Norte, ti presidente ti Kabataang Barangay (KB) idi mabangon daytoy idi 1975, ikkatenda koma ti konsiderasion ti pondo wenno honorarium kadagiti kameng ti konseho dagiti agtutubo, ta ipangpangrunada laeng koma ti pannakitulongda iti komunidad ken ti idealismo a kas motibasion dagitoy nga ubbing a rumaman iti ania man nga aramid ti barangay. Maital-o ngarud koma a kanayon ti espiritu ti boluntarismo kadagiti agtutubo a kas iti naipakitada kano idi panawenna iti KB.

Yuray ti Comelec ti Baro a Linteg

Kinapudnona, no nagbalin man nga inutil wenno awanen ti serserbi ti SK, saan met laeng a dagiti agtutubo ti mababalaw. Dagiti ketdi natataengan ta isuda a mismo ti rumbeng a mangaywan ken mangtarabay kadagitoy nga ubbing. Awan man dumana ‘tay anak a naiwawa iti dana ti biagna, a dagiti met laeng mismo a nagannak ti mababalaw; wenno ti estudiante a saan a nakaadal a nasayaat, ta dagiti mismo mamaestrana ti ayan iti basol. Nasayaat ngarud koma a no adda man reporma iti SK, mairaman koma pay daytoy a kapanunotan, ti kaadda ti responsibilidad dagiti nataengan a mangkita kadakuada.

Ala, aguraytayo manipud ita agingga iti sumaruno nga eleksion ti SK no adda met laeng mabukelda a baro a linteg a mangreporma iti sistema ti SK. Ta dayta kano met ngamin ti rason no apay a nasuspende ti eleksion, ti panangyurayda dayta a baro a linteg.

Ngem no awan, nabatad ti ibagbaga ni Brillantes a waswasenda laengen ti SK, ta mapilitanda a saan a mangisayangkat iti eleksion manipud 2014 agingga iti 2015 a kas kiddawen ti RA 10632. Ngem no anagentayo ti linteg, ti panangikkatda iti hold-over policy, kasla metten winaswasen daytoy ti SK. Ta kalpasan ti Nobiembre 30, awanen ti SK nga aggaraw ken aganges pay, agingga a saan nga agkuti ti Kongreso.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 28, 2013.)

NANGABAK? NGEM APAY A DI NAIPROKLAMA TI PARTIDOYO, LILONG?

WEN, apay a kastoy, apok, nangabak ti partilismi a Sinior Sitisins, ngem di pay met naiproklama?

– Dayta ngarud, lilong. Segun iti kaudian a tally iti Comelec, 677,642 a botos ti naawid ti party-list-yo a Senior Citizens, ket maikasangapulo ti puestoyo kadagiti party-list a nakagun-od iti kangangatuan a botos. Kuna pay ni Chairman Sixto Brillantes a mabalin nga agtugaw iti agingga iti dua a nominado ti partido.

– Ne, apay ngarud a di inraman nga imporklama daytoy ni Sixto? Haanan sa ngamin nga imbotos ti partidomi, kasla saan a sinior sitisin daydiay a laklakayan!   

– Ha-ha, pudno ‘ta ibagbagayo, lilong. Ngem awan met dakesna ti di panangibotos ni Chairman ti partido, ta kunana met nga agsabali ti senior citizens a buklen dagiti lallakay ken babbaket iti Senior Citizens a party-list. Kayatna a sawen, adda met dagiti sabali a partido a mangibagbagi, wenno tumultulong pay, kadagiti senior citizen.

– ‘Sus, pinnilosopo ti kayatna!

– Adda ngamin nakabasbasolan ti partidoyo a nakaikkatanna, lilong.

– Basol nga ania?

– Term-sharing nga impakat kano idi dagiti situtugaw a kongresmanyo.

– Ania’t bibiang dayta a ter... termsiering? Haanak pay nga agkabaw, apok, ammok a maikadua a kangangatuan iti puesto ti partilismi idi 2010, awan pay deyta a Sixto idi, ‘su a kas kapartak ti kimat ti pannakaiproklamada. Ita, naglawag manen a nagdakkel ti botosda... Termsiering, puih!

– Gapu iti kadakkel ti botos ti partido idi 2010, dua ngarud ti nagtugaw a pannakabagina iti Kongreso: da Godofredo Arquiza a first nominee, ken David Kho a second nominee. Ngem naaddaan gayam ti partido iti dua a paksion, ket tapno marisutda ti dida panagkikinnaawatan, nangaramidda iti katulagan tapno pagguduaanda laengen ti termino ti maysa a nakatugaw, daytoy ti term-sharing. Isu nga idi agtapus ti 2011, naglusulos ni Kho tapno mapabus-oyan ni Remedios Arquiza a fourth nominee a makalugar met iti Kongreso.

– Ni Remedios nga asawa ni Godofredo? Ay, nagdakesen. Uray gayam partilis, aramidenda a daynasti, aya?   

– Dayta ti magustuak kadakayo, lilong, anti-political dynasty-kayo! Nagalas, ngem ania ngarud isut’ kayatda ken awan met mangiparparit.

– Gapu iti dayta, nadiskualipayda? Ngem kunam met a saan a maiparparit ti daynadaynasti?

– Agpayso, lilong, ta kaaduanna kadagiti nairaman iti listaan dagiti naiproklaman, agkakabagian met laeng dagiti nominado iti maymaysa a partido, wenno kabagian met laeng dagiti politiko wenno aggapu iti kaamaan ti politiko dagiti kaaduanna a nominado.

– Ne, mabalin met gayam, apay ngarud a dida inraman nga improklama ti Sinior Sitisins?

– Sabali ti kaso ti partidoyo, lilong. Uray pay saan a nasayaat ti panangiselsel ni Arquiza ken ni baketna, ta kunkuna ngarud dagiti kritiko a di rumbeng nga ibilang nga aramid wenno negosio ti pamilia wenno dagiti agassawa ti party-list tapno pagsisinnublatanda lattan iti kaykayatda, ngem saan a dayta ti rason no di ketdi ‘tay ibagbagak a—

– Termsiering?

– Ha-ha-ha! Korek, lilong. Innakemanda latta ngaminen ti nagbibingay iti termino. Segun iti Comelec, salungasingen daytoy ti pagalagadan wenno ti Section 7 ti Comelec Resolution 9366 a mangiparparit iti term-sharing agreement kadagiti nominado iti party-list a grupo. Isu nga nairaman ti Senior Citizens kadagiti 52 a partido a diniskualipay ti Comelec.

– Loklokuennak sa, apok. Kasano a nadiskualipay, ket no nabasak iti balota ti Sinior Sitisins, ‘su a ginusugosak daydi nagtimbukel iti batog ti naganna.

– Lilong, gapu iti resolusion, nangidatag dagiti nadiskualipay a party-list, a pakairamanan ti Senior Citizens, iti maysa a petision iti Korte Suprema a mangkukuestion iti inaramid ti Comelec. Ket idi Disiembre, pinatgan ti Korte ti petisionda isu a nangiruar dagiti mahistrado iti status quo ante order, a kayatna a sawen mapengdan pay laeng ti Comelec a mangipataw iti diskualipikasion kadagiti 52 a party-list agingga a saan a marisut ti merito ti kaso.

– Met la gayam. Isu a naikabil met laeng ti nagan ti Sinior Sitisins iti balota?

– Korek agen, lilong! Ngem kalpasan laeng a nangiruar manen ti desision ti Korte, idi Abril, a nangisubli iti Comelec iti kaso dagiti 52 a party-list. Nangiruar pay ditoy ti Korte kadagiti pagalagadan, wenno nailawlawag a pagalagadan, tapno daytoy laengen ti suroten ti Comelec iti panangarisitna manen kadagiti party-list a mabalin nga iraman iti balota.

– Ania deyta a pagalagadan, apok? Mangiksampolka man ti meysa.

– Kuna ti Korte, lilong, a tallo a grupo ti mabalin a makiraman iti party-list election: ti nasional, ti rehional, ken ti sektoral a partido wenno organisasion. Saan ngaruden a nagestrikto ti Korte no marginalized wenno saan ti maysa a partido, wenno aggapu ti marginalized a sector dagiti inominarda a pannakabagida. Marginalized, kunada dagiti maipapaigid a sektor gapu iti kasasaadda iti gimong, a kas kadagiti mannalon, dagiti marigrigat iti siudad, dagiti kameng ti minoridad, ken dadduma pay.

– Ket, yanna ‘tay termsiering?

– Kastoy, lilong, gapu iti dayta a pagalagadan, naibabawi ti diskualipikasion dagiti nasao a party-list. Nakastrek ngarud ti Ako Bikol nga immun-una a nadiskualipay gapu ta maysa laeng kano a rehional a partido daytoy, ngem saan itan, ta mabalinen daytoy uray awan ibagianna a marginalized sector. Ngem lima kadagiti 52 ti nagtalinaed a disqualified, karaman ditoy ti Senior Citizens, ngem saan a gapu iti pagalagadan.

– Agpayso, a, ta mardienalayskami met a lallakay ken babbaket. Ngem ania ti kunkunam a pagalagadan a linabsingda?

– Sabali pay a pagalagadan, lilong, a kas iti Resolution 9366 ti Comelec.

– Ket no...

– ‘Gurayka, lilong, saan laeng met a ti term-sharing ti parikut ti Senior Citizen ta uray ibagbaga ti grupo ni Arquiza a panggepda laeng daydi a katulagan wenno saan ngarud a napasamak iti kayatda...

– Kitam, haan met la gayam a natuloy daydi.

– ‘Isut’ ibagbagada, lilong, ngem nagtalinaed met a dua a paksion iti grupoda. Dayta ngarud ti saan pay a nagustuan ti Comelec. Rinisut koma pay ti grupo ti problemada sakbay a nangidatagda iti aplikasionda para iti eleksion. Kitaenyo, lilong, ne, nagkadua ti grupo dagiti nominadoda: ti umuna a paksion, da incumbent Rep. Godofredo Arquiza ti first nominee, ken Mila Magsaysay ti second nominee, ket ti maikadua a paksion, buklen met da Francisco Datol a first nominee ken Amelia Olegario a second nominee.

– Aya? Dida met la inurnosen ti bagbagida. No mabalin iti dyak-em-poy, isu latta koman ti inaramidda.

– Koma, lilong, ngem dida met nagkuti. Isu nga idi nangiruar Comelec ti pangngeddeng idi Mayo 6, nagbalinen a pinal ti pammilinna a madiskualipay ti partidoyo ken ti uppat pay. Ngem kas ‘tay kunayo, nairaman latta dagiti nagan ti Senior Citizens ken dagidiay uppat, ta naimprenta dagiti balota sakbay a rimmuar dayta a final order. Idi Mayo 14, wenno idi makitan ti Senior Citizens a dakkel ti botosda ken posible a pangabakanda manen; nangidatagda a dagus iti petision a napauluan iti “extremely very urgent petition for certiorari with prayer for issuance of a writ of preliminary injunction and TRO or status quo ante order.”

– Hah! Nagatiddog man deyta, ilawlawagmo man, apok.

– Ti kayatda laeng met a mapasamak, lilong, baliktaden ti Korte ti pangngeddeng ti Comelec idi Mayo 6 a nangdiskualipay iti Senior Citizens, ta di kano met naipaayan ti partido iti due process, wenno gundaway a nangipalawag iti kasona iti Komision, di met kano napakpakaammuan a nasayaat, ken maysa pay, saan met a karaman ti term-sharing iti pagibasaran ti diskualipikasion nga ibilbilin ti Korte Suprema. Ken kangrunaanna, kunada pay, mapukawan la ketdi dagiti sumurok a 600,000 a botante iti karbenganda nga agbotos no saan a patgan ti Korte ti petisionda.

– Mayat, apok! Makitak adda rason ti Sinior Sitisins!

– Ti rigatna, lilong, kabayatan nga adda iti Korte ti petisionda, awanen ti nakalapped pay iti Comelec a nangiproklama kadagiti 38 a party-list a mangokupar iti 53 a puesto iti Kongreso. Adda pay met nabatbati a lima a puesto para kadagiti sumaruno nga iproklamada, ta agingga iti 58 ti rumbeng a mapunuan a puesto iti Kongreso a para kadagiti party-list. Itay laeng Mayo 29, a nangiruar ti Korte iti TRO a mangipaspasardeng pay laeng iti panangiproklama dagiti nabatbati pay a lima puesto.

– Kitam, pinatgan ti Korte ti petisionda. Isu a mabalinen nga iproklama ti Sinior Sitisins?

– Dayta ti panangipagarup ti dadduma, lilong, ngem saan a kasta ti kadarasna. Segun ken ni Brillantes, okey laeng kadakuada ti TRO, ta paspasardengen laeng daytoy ti proklamasion dagiti nabatbati a lima a puesto; kayatna a sawen, na-validate wenno awan ti nakita a parikut ti Korte iti proklamasion dagiti immun-una a 53 a mabalin nga agtugawen iti Kongreso. Isu nga imbes a kariaren ti Senior Citizens ti Comelec, mapanda laengen iti Korte Suprema nga agpalawag iti kasoda.

– Awanen ti bibiang ni Sixto kadakuada, kasta?

– Mabalin a kasta, lilong. Kidkiddawen ngarud ti abogado ti Senior Citizens, nga iproklama latta koman ti Comelec ti partido a kas maysa kadagiti nangabak kabayatan a matamtaming ti kaso.

– Siguristada met, ngem mabalin kadi dayta, apok?

– Madi met ti Comelec, lilong. Nangidatagen ti Komision iti sungbatna iti TRO, ket adda daytan iti Korte Suprema no mangiruarda iti pangngeddeng sakbay ti Hunio 30 wenno panangrugi nga agtrabaho dagiti nangabak iti eleksion. Agingga nga awan, agur-uray latta ti Senior Citizens. Ngem haanabale, lilong. Kuna met ti Comelec, a no ibilin ti Korte nga iproklamada ti Senior Citizens (bay-amon dagiti uppat a kaduana a nadiskualipay ta dida met nangabak), awan kano met ti parikut iti Comelec, aramidenda a dagus dayta. Awanto ngaruden ti pagdandanaganyo a pannakaiwalin ti karbengan dagiti botante a nangibotos iti party-list-yo a Senior Citizens.

– Ol-is-wel ngarud, apok, oliswel, oliswel. Ha-ha-ha-uhu-uhu-uhu!

– Ngem addanto latta parikut, lilong. Asino ngarud kadagiti dua a grupo dagiti nominado ti patgan ti Comelec a mangibagi ti partido iti Kongreso?

– Wen, aya?Nangabakda , naiproklamada, ngem dida pay met makatugaw?

– Natumbokyo, lilong. Ken dida ammo no kaanonto nga agurayda.

– Narigat nga agpayso deyta, ngem ammokon no asino ti pabasolek iti nagbanagan ti partilismi a Sinior Sitisins.

– S-sino, lilong?

– Sikret, apok! Uhu-uhu-uhu... Diaske nga uyek daytoy, apok. Nagudak manen. Matayak sa met a di makapagtugaw dagidiay pannakabagimi iti Kongreso. Puih!

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hunio 17, 2013.)