NAPANGLAWEN NI APO DIPUTADO?

KAMAUDIANANNA, kalpasan ti napaut ken nabara a diskusion mainaig iti kontrobersial a Priority Development Assistance Fund (PDAF), ti met laeng Korte Suprema ti nangikeddeng no ania ti maaramid iti PDAF.

Babaen ti botos a 14-0 (wen, awan ti kimmontra a mahistrado), inkeddeng ti Korte itay napan a bulan nga illegal ti PDAF ken ania man a klase ti pork barrel. Saan metten a mabalin nga aramaten ti Kongreso ti nabatbati pay a pondo iti PDAF ta nabilin a maisublin daytoy iti pondo ti nasional a gobierno.

Nagdir-i ti kaaduanna kadatayo a nauman kadagiti adun a damag iti iregularidad ti pannakaaramat ti PDAF. Adda laeng ngamin iti maysa a kongresman no kasano ti pannakaigastos ti P70 a milion a tinawen a PDAF-na, isu a makaawis daytoy iti korupsion wenno iti posible a panangibolsa ti kongresman iti dakkel a paset ti PDAF-na.  

Amen, kuna met lattan ti Malakanyang; ken uray ti Kongreso a mismo, ta awanen ti panggepda a mangkuestionar iti pangngeddeng ti Korte.

Nagsadag dagiti mahistrado iti pagdudumaan ken pagsisinaan ti trabaho dagiti dua a sanga ti gobierno. Ti Kongreso ti agaramid ti linteg, idinto a ti Ehekutibo ti agipakat iti daytoy. Ti Kongreso ti agimet iti bileg ti sarusar ti gobierno (wen, ta kasapulan ti linteg tapno makairuar ti pondo para iti kasapulan a mangipataray iti gobierno), idinto a ti Ehekutibo ti mangaramat kadagiti pondo.

Daytoy a pagigiddiatan ti kangrunaan met a nagsadagan dagiti adu a rally ken petision tapno mawaswasen ti PDAF. Awan ti karbengan ti Kongreso a manggamulo iti pannakaipakat dagiti proyekto, ta ti agilatang laeng ti pondo ti rumbeng a trabahuenda, ken ti mangbantay iti pannakaiwayat dagitoy a proyekto babaen ti oversight committee a sakup pay ti bilegna.

Ken saan laeng a ti PDAF ti indeklara ti Korte nga illegal, ta nairaman metten ti ania man a pannakibiang ti Kongreso kadagiti pannakaiwayat ti proyekto kalpasan a nailatanganen iti pondona. Nairaman pay ngarud ti Malampaya fund a naibilin a maibabawi iti tengngel ti Malakanyang a mangusar iti daytoy iti ania man a proyekto nga adda pannakainaiganna iti enerhia ken dadduma pay a panggep nga ibilin ti Presidente, no awan ti linteg nga aggapu iti Kongreso a mainaig iti pondo.

Agyamantayo ngarud ken ni Janet Napoles, ti maatap nga utek ti P10-bilion a pork barrel scam ken ti pannakaitawtaw ti pondo ti Malampaya, ken dagiti kakumplotna a lehislador ken implementing agencies, tapno nalawag a maipakita iti publiko ti pannakaibolbolsa lattan dagiti politiko kadagiti mailatang kadakuada a pondo babaen ti kickback. Naidarumen ni Napoles ken ti adu a dati ken agdama a lehislador a pakairamanen ti tallo a senador, a maatap a nagganar met babaen ti naalas a sistema.

Awanen ti Pagrukodan Kadagiti Gapuananda

Malaksid a mangipaay ti PDAF iti dakkel a gundaway iti korupsion iti gobierno, nabayagen a maar-aramat daytoy a kas instrumento ti panagtalinaed dagiti kaamaan dagiti politiko iti bilegda iti politika kadagiti masakupanda a lugar. Masansan nga aramatenda ti pork barrel a pangbangon kadagiti multi-purpose a pasdek, kalsada, rangtay, ken pasilidad ti edukasion. No kasano ti kadakkel ti mailatang a pondo iti proyekto, kasta met ti kadakkel ti makittabda a kickback; sadanto pay la iparang ditoy dagiti naganda kadagiti parupa ti pasdek, wenno kadagiti tarpaulin ken billboard kadagiti nabangon a proyekto a kas man naggapu a mismo iti bolsada, a saan ket a naggapu iti gobierno—wenno iti buis dagiti umili.

Ti rigatna pay, masansan a dagiti laeng baluarte, wenno lugar nga iturayan dagiti kakabagianda a politiko, ti pakaipatakderan dagitoy a proyekto tapno nasigsigurado a maawidda latta ti botos dagiti tattao iti tunggal eleksion. Ngem no ar-arigen met, ad-adu koma pay dagiti lugar nga agkasapulan kadagitoy a pasilidad.

Adda met dagiti agganganar iti dakkel a puntos iti politika babaen dagiti makunkuna a “soft project” a kas kadagiti tulong medikal ken scholarship program kadagiti masakupanda. Nabilbileg ngamin daytoy nga instrumento iti pannakailayonda ta mas personal wenno direkta ken nalaklaka a mayasidegda ti bagbagida iti tunggal botante. Kas pagarigan, dagiti maitultulong ti maysa a kongresman iti pannakayospital dagiti kakailianna wenno scholarship kadagiti ubbing, nalaklaka nga ipaawatna a naggapu dagitoy a serbisio iti mannakitulong a panagpuspusona. Agparparang ngarud a dakkel ti nakautangan iti nakem dagiti benepisario ket manamnama nga ibotosdanto met laeng ti kongresman wenno ti asino ditan a kabagianna a mangsukat kenkuana. Ket rumbeng nga aramidenda dayta gapu iti panangipagarupda a no awanen ni kongresman, awanen ti serbisio wenno tulong a maganarda pay.

Ngem agraraira latta ti “epal” uray kadagiti kakastoy a proyekto. Kadagiti cash voucher nga ar-aramaten dagiti benepisario ti medical assistance iti maysa a distrito, adda met naikabil a ladawan ken nagan ti kongresman. Kadagiti scholar, manamnama a tmulongto dagitoy iti panawen ti kampania para ti pannakailayon ti kongresman wenno ti asinoman a suportaran na. Ket ipagpannakkelda babaen dagiti aruatda a tisert nga eskolar dagitoy ti kongresman.

Ken uray pay dagiti multicab, ambulansia, kompiuter, relief goods, wenno ania man a banag wenno ramit nga ipapaay a kas tulong ti kongresman nga agtaud iti pork barrel-na, adda latta a naimarka a naganna.

Saan ngarud a pagsiddaawanen ti ibagbaga met laeng dagiti dadduma a kongresman a dakkel a pakaapektaran ti panagserbida kadagiti ditritoda ti kaawanen ti pork barrel nga aramatenda. Kasla naipakadawyan ngaminen a pagrukodan ti gapuananda ti ania man nga ipakatda a proyekto wenno direkta a sebisio kadagiti masakupanda. Kayatna a sawen, saanen a napateg no ania dagiti linteg nga inar-aramidda iti maysa a termino. Wenno saanen a napateg no adda wenno awan linteg a napandayda—nga isu ti kangrunaan a gapuna ti kaaddada iti Kongreso.

Kasla ngarud Supertyphoon Yolanda ti desision ti Korte Suprema a nangyanud ti bilegda nga agkimar iti kickbak iti nagan ti serbisio publiko, ken mangtaginayon iti bilegda iti politika.

No agtultuloyen a mawaswas ti PDAF, parikut ngarud ni kongresman no ania ti pagbanagan dagiti eskolarna wenno dagiti mangnamnama iti tulong medikal iti lugarna. Ngem adda met solusionna dayta, segun met laeng ti maysa a lehislador. Iramanda dagitoy a proyekto kadagiti mailatangan iti pondo iti sumarsaruno a tawen, ket no maaprobaran, adda met laeng mapan kadakuada a tulong a saanen nga agparparang nga aggapu iti bolsa ti kongresman.

Ket ita ta awan ngaruden ti pork barrel ni kongresman, adda pay ngata pangalaanna iti pangabrotna kadagiti nagastosna iti napalabas nga eleksion? Masaludsodtayo dayta ta ania koma ti kangrunaan a panggepna a naggastos iti nakadakdakkel iti kampania idinto a saan met a makakaanay ti sueldona koma a pangsukat kadagiti nagastosna?

Awan met ngamin ti sabali a trabaho a pakaawidan ti maysa a tao iti nagdakkel a gatad malaksid iti regular a sueldo no di laeng ti panagbalinna a kongresman. Agasem ti P70-milion a mailatang iti opisinana, sabalinto pay dagiti ekstra a gatad a mabalin nga ibunong kenkuana ti Malakanyang no kasapulan ti pannakikaduana kadagiti napapateg nga isyu a makaapekto iti agdama a liderato.

Awan la ngaruden ti pangabrotanna, awan payen aramatenna kadagiti proyektona a mabalin a mangpabanglo iti naganna, no di man pangar-artiok kadagiti tattao a tumulong kenkuana a mangpabileg iti kaaddana iti puesto.  

Mapabaro ti Rupa ti Kongreso?

Mabalin a pangrugian daytoy ti panaglumen ti bituenna iti politika, ta no awanen ti maipasawna a gapuananna (a masansan nga ipapaawatna nga aggapu iti bolsana dagitoy a proyekto) ken awan pay met ti maipakitana a napintas a gapuanan iti panagaramid iti linteg ken panangtaming kadagiti napapateg nga isyu ti pagilian, makissayan la ketdi dagiti agbilib kenkuana; banag a mabalin a gundawayan dagiti dadduma a kalabanna a mangsangdo kenkuana iti sumaruno nga eleksion.

Agbaliwto ngarud metten ti taray ti politika kadagiti maseknan a distrito. Ta no awan met ti siglaten ‘tay anak, asawa wenno asideg a kabagian ti politiko iti Kongreso, nangruna unay no awan met ti padas ken hiligna iti panagaramid iti linteg, ania koma pay ti obraenna iti Kongreso? Ania pay ti serserbina iti panagpammarangna a nasiglat daytoy ken ti laeng pagimbagan dagiti masakupanna iti ipampamaysana no awan met maganarna a dakkel a kas dagiti immun-una kenkuana?

Nasaysayaat laengen no tumaray daytoy a mayor wenno gobernador ta adda dita, kunada, ti dakkel pay a paggapuan iti kickback. Ngem saanen a kas karina a maawidna a daras ti kalkalikagumanna a puesto.

Ngem saan met amin a kastoy ti galad dagiti kongresmantayo, ta adu latta met dagiti nalimpio nga agpayso ta imbunbunongda ti pork barrel-da kadagiti umisu a proyekto. Ket gapu ta awanen ti PDAF, masapul latta nga ipakitada nga agtrabrabaho iti napasnek iti laksid ti kaawanen ti proyekto a direkta nga ipakatda.

Dakkel ngarud a karit dagitoy kadakuada. Kasapulan a magun-odda ti ekspektasion dagiti masakupanda nga agserbi kadakuada uray babaen laeng ti panagaramid iti linteg a kasapulanda ken mangibagbagi kadagiti kailianda kadagiti isyu iti pagilian a pakaseknanda.

Ti laeng met PDAF ti napukaw, saan a ti pondo ti gobierno. Mabalinda latta met a maala ti kasapulan dagiti masakupanda babaen ti panangilabanda kadagiti proyekto a kasapulan ti distritoda iti deliberasion iti tinawen a badyet.

Manamnama ngarud nga iti sumaruno a pakabuklan ti Kongreso, pangrugianton daytoy ti baro a rupana nga agpasnek nga agaramid kadagiti napapateg a linteg a kasapulan saan laeng iti masakupanda, no di pay ket iti nasional a gobierno wenno para iti sapasap.

Iti biang ti publiko, nasaysayaat  no liklikanda koma metten ti agdawat iti pondo kadagiti kongresmanda ta awanen ti P70 milion a namnamaenda dagitoy a kongresman a pangkautanda iti itedda. Ngem no mangted man ti kongresman, nalaka kadi nga ibaga a naggapu daytoyen iti bolsana?

Dayta ti ditay’ ammo, ta adda met dagiti agkuna, a malaksid iti PDAF, adu pay ti paggapgapuan ti ibumbunong ni kongresman no kasta nga iparammagna ti bagina a mannakitulong kadagiti masakupanna.

Dayta ngarud dagiti mabalin pay a siputantayo.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Disiembre 16, 2013.)

NANGABAK? NGEM APAY A DI NAIPROKLAMA TI PARTIDOYO, LILONG?

WEN, apay a kastoy, apok, nangabak ti partilismi a Sinior Sitisins, ngem di pay met naiproklama?

– Dayta ngarud, lilong. Segun iti kaudian a tally iti Comelec, 677,642 a botos ti naawid ti party-list-yo a Senior Citizens, ket maikasangapulo ti puestoyo kadagiti party-list a nakagun-od iti kangangatuan a botos. Kuna pay ni Chairman Sixto Brillantes a mabalin nga agtugaw iti agingga iti dua a nominado ti partido.

– Ne, apay ngarud a di inraman nga imporklama daytoy ni Sixto? Haanan sa ngamin nga imbotos ti partidomi, kasla saan a sinior sitisin daydiay a laklakayan!   

– Ha-ha, pudno ‘ta ibagbagayo, lilong. Ngem awan met dakesna ti di panangibotos ni Chairman ti partido, ta kunana met nga agsabali ti senior citizens a buklen dagiti lallakay ken babbaket iti Senior Citizens a party-list. Kayatna a sawen, adda met dagiti sabali a partido a mangibagbagi, wenno tumultulong pay, kadagiti senior citizen.

– ‘Sus, pinnilosopo ti kayatna!

– Adda ngamin nakabasbasolan ti partidoyo a nakaikkatanna, lilong.

– Basol nga ania?

– Term-sharing nga impakat kano idi dagiti situtugaw a kongresmanyo.

– Ania’t bibiang dayta a ter... termsiering? Haanak pay nga agkabaw, apok, ammok a maikadua a kangangatuan iti puesto ti partilismi idi 2010, awan pay deyta a Sixto idi, ‘su a kas kapartak ti kimat ti pannakaiproklamada. Ita, naglawag manen a nagdakkel ti botosda... Termsiering, puih!

– Gapu iti kadakkel ti botos ti partido idi 2010, dua ngarud ti nagtugaw a pannakabagina iti Kongreso: da Godofredo Arquiza a first nominee, ken David Kho a second nominee. Ngem naaddaan gayam ti partido iti dua a paksion, ket tapno marisutda ti dida panagkikinnaawatan, nangaramidda iti katulagan tapno pagguduaanda laengen ti termino ti maysa a nakatugaw, daytoy ti term-sharing. Isu nga idi agtapus ti 2011, naglusulos ni Kho tapno mapabus-oyan ni Remedios Arquiza a fourth nominee a makalugar met iti Kongreso.

– Ni Remedios nga asawa ni Godofredo? Ay, nagdakesen. Uray gayam partilis, aramidenda a daynasti, aya?   

– Dayta ti magustuak kadakayo, lilong, anti-political dynasty-kayo! Nagalas, ngem ania ngarud isut’ kayatda ken awan met mangiparparit.

– Gapu iti dayta, nadiskualipayda? Ngem kunam met a saan a maiparparit ti daynadaynasti?

– Agpayso, lilong, ta kaaduanna kadagiti nairaman iti listaan dagiti naiproklaman, agkakabagian met laeng dagiti nominado iti maymaysa a partido, wenno kabagian met laeng dagiti politiko wenno aggapu iti kaamaan ti politiko dagiti kaaduanna a nominado.

– Ne, mabalin met gayam, apay ngarud a dida inraman nga improklama ti Sinior Sitisins?

– Sabali ti kaso ti partidoyo, lilong. Uray pay saan a nasayaat ti panangiselsel ni Arquiza ken ni baketna, ta kunkuna ngarud dagiti kritiko a di rumbeng nga ibilang nga aramid wenno negosio ti pamilia wenno dagiti agassawa ti party-list tapno pagsisinnublatanda lattan iti kaykayatda, ngem saan a dayta ti rason no di ketdi ‘tay ibagbagak a—

– Termsiering?

– Ha-ha-ha! Korek, lilong. Innakemanda latta ngaminen ti nagbibingay iti termino. Segun iti Comelec, salungasingen daytoy ti pagalagadan wenno ti Section 7 ti Comelec Resolution 9366 a mangiparparit iti term-sharing agreement kadagiti nominado iti party-list a grupo. Isu nga nairaman ti Senior Citizens kadagiti 52 a partido a diniskualipay ti Comelec.

– Loklokuennak sa, apok. Kasano a nadiskualipay, ket no nabasak iti balota ti Sinior Sitisins, ‘su a ginusugosak daydi nagtimbukel iti batog ti naganna.

– Lilong, gapu iti resolusion, nangidatag dagiti nadiskualipay a party-list, a pakairamanan ti Senior Citizens, iti maysa a petision iti Korte Suprema a mangkukuestion iti inaramid ti Comelec. Ket idi Disiembre, pinatgan ti Korte ti petisionda isu a nangiruar dagiti mahistrado iti status quo ante order, a kayatna a sawen mapengdan pay laeng ti Comelec a mangipataw iti diskualipikasion kadagiti 52 a party-list agingga a saan a marisut ti merito ti kaso.

– Met la gayam. Isu a naikabil met laeng ti nagan ti Sinior Sitisins iti balota?

– Korek agen, lilong! Ngem kalpasan laeng a nangiruar manen ti desision ti Korte, idi Abril, a nangisubli iti Comelec iti kaso dagiti 52 a party-list. Nangiruar pay ditoy ti Korte kadagiti pagalagadan, wenno nailawlawag a pagalagadan, tapno daytoy laengen ti suroten ti Comelec iti panangarisitna manen kadagiti party-list a mabalin nga iraman iti balota.

– Ania deyta a pagalagadan, apok? Mangiksampolka man ti meysa.

– Kuna ti Korte, lilong, a tallo a grupo ti mabalin a makiraman iti party-list election: ti nasional, ti rehional, ken ti sektoral a partido wenno organisasion. Saan ngaruden a nagestrikto ti Korte no marginalized wenno saan ti maysa a partido, wenno aggapu ti marginalized a sector dagiti inominarda a pannakabagida. Marginalized, kunada dagiti maipapaigid a sektor gapu iti kasasaadda iti gimong, a kas kadagiti mannalon, dagiti marigrigat iti siudad, dagiti kameng ti minoridad, ken dadduma pay.

– Ket, yanna ‘tay termsiering?

– Kastoy, lilong, gapu iti dayta a pagalagadan, naibabawi ti diskualipikasion dagiti nasao a party-list. Nakastrek ngarud ti Ako Bikol nga immun-una a nadiskualipay gapu ta maysa laeng kano a rehional a partido daytoy, ngem saan itan, ta mabalinen daytoy uray awan ibagianna a marginalized sector. Ngem lima kadagiti 52 ti nagtalinaed a disqualified, karaman ditoy ti Senior Citizens, ngem saan a gapu iti pagalagadan.

– Agpayso, a, ta mardienalayskami met a lallakay ken babbaket. Ngem ania ti kunkunam a pagalagadan a linabsingda?

– Sabali pay a pagalagadan, lilong, a kas iti Resolution 9366 ti Comelec.

– Ket no...

– ‘Gurayka, lilong, saan laeng met a ti term-sharing ti parikut ti Senior Citizen ta uray ibagbaga ti grupo ni Arquiza a panggepda laeng daydi a katulagan wenno saan ngarud a napasamak iti kayatda...

– Kitam, haan met la gayam a natuloy daydi.

– ‘Isut’ ibagbagada, lilong, ngem nagtalinaed met a dua a paksion iti grupoda. Dayta ngarud ti saan pay a nagustuan ti Comelec. Rinisut koma pay ti grupo ti problemada sakbay a nangidatagda iti aplikasionda para iti eleksion. Kitaenyo, lilong, ne, nagkadua ti grupo dagiti nominadoda: ti umuna a paksion, da incumbent Rep. Godofredo Arquiza ti first nominee, ken Mila Magsaysay ti second nominee, ket ti maikadua a paksion, buklen met da Francisco Datol a first nominee ken Amelia Olegario a second nominee.

– Aya? Dida met la inurnosen ti bagbagida. No mabalin iti dyak-em-poy, isu latta koman ti inaramidda.

– Koma, lilong, ngem dida met nagkuti. Isu nga idi nangiruar Comelec ti pangngeddeng idi Mayo 6, nagbalinen a pinal ti pammilinna a madiskualipay ti partidoyo ken ti uppat pay. Ngem kas ‘tay kunayo, nairaman latta dagiti nagan ti Senior Citizens ken dagidiay uppat, ta naimprenta dagiti balota sakbay a rimmuar dayta a final order. Idi Mayo 14, wenno idi makitan ti Senior Citizens a dakkel ti botosda ken posible a pangabakanda manen; nangidatagda a dagus iti petision a napauluan iti “extremely very urgent petition for certiorari with prayer for issuance of a writ of preliminary injunction and TRO or status quo ante order.”

– Hah! Nagatiddog man deyta, ilawlawagmo man, apok.

– Ti kayatda laeng met a mapasamak, lilong, baliktaden ti Korte ti pangngeddeng ti Comelec idi Mayo 6 a nangdiskualipay iti Senior Citizens, ta di kano met naipaayan ti partido iti due process, wenno gundaway a nangipalawag iti kasona iti Komision, di met kano napakpakaammuan a nasayaat, ken maysa pay, saan met a karaman ti term-sharing iti pagibasaran ti diskualipikasion nga ibilbilin ti Korte Suprema. Ken kangrunaanna, kunada pay, mapukawan la ketdi dagiti sumurok a 600,000 a botante iti karbenganda nga agbotos no saan a patgan ti Korte ti petisionda.

– Mayat, apok! Makitak adda rason ti Sinior Sitisins!

– Ti rigatna, lilong, kabayatan nga adda iti Korte ti petisionda, awanen ti nakalapped pay iti Comelec a nangiproklama kadagiti 38 a party-list a mangokupar iti 53 a puesto iti Kongreso. Adda pay met nabatbati a lima a puesto para kadagiti sumaruno nga iproklamada, ta agingga iti 58 ti rumbeng a mapunuan a puesto iti Kongreso a para kadagiti party-list. Itay laeng Mayo 29, a nangiruar ti Korte iti TRO a mangipaspasardeng pay laeng iti panangiproklama dagiti nabatbati pay a lima puesto.

– Kitam, pinatgan ti Korte ti petisionda. Isu a mabalinen nga iproklama ti Sinior Sitisins?

– Dayta ti panangipagarup ti dadduma, lilong, ngem saan a kasta ti kadarasna. Segun ken ni Brillantes, okey laeng kadakuada ti TRO, ta paspasardengen laeng daytoy ti proklamasion dagiti nabatbati a lima a puesto; kayatna a sawen, na-validate wenno awan ti nakita a parikut ti Korte iti proklamasion dagiti immun-una a 53 a mabalin nga agtugawen iti Kongreso. Isu nga imbes a kariaren ti Senior Citizens ti Comelec, mapanda laengen iti Korte Suprema nga agpalawag iti kasoda.

– Awanen ti bibiang ni Sixto kadakuada, kasta?

– Mabalin a kasta, lilong. Kidkiddawen ngarud ti abogado ti Senior Citizens, nga iproklama latta koman ti Comelec ti partido a kas maysa kadagiti nangabak kabayatan a matamtaming ti kaso.

– Siguristada met, ngem mabalin kadi dayta, apok?

– Madi met ti Comelec, lilong. Nangidatagen ti Komision iti sungbatna iti TRO, ket adda daytan iti Korte Suprema no mangiruarda iti pangngeddeng sakbay ti Hunio 30 wenno panangrugi nga agtrabaho dagiti nangabak iti eleksion. Agingga nga awan, agur-uray latta ti Senior Citizens. Ngem haanabale, lilong. Kuna met ti Comelec, a no ibilin ti Korte nga iproklamada ti Senior Citizens (bay-amon dagiti uppat a kaduana a nadiskualipay ta dida met nangabak), awan kano met ti parikut iti Comelec, aramidenda a dagus dayta. Awanto ngaruden ti pagdandanaganyo a pannakaiwalin ti karbengan dagiti botante a nangibotos iti party-list-yo a Senior Citizens.

– Ol-is-wel ngarud, apok, oliswel, oliswel. Ha-ha-ha-uhu-uhu-uhu!

– Ngem addanto latta parikut, lilong. Asino ngarud kadagiti dua a grupo dagiti nominado ti patgan ti Comelec a mangibagi ti partido iti Kongreso?

– Wen, aya?Nangabakda , naiproklamada, ngem dida pay met makatugaw?

– Natumbokyo, lilong. Ken dida ammo no kaanonto nga agurayda.

– Narigat nga agpayso deyta, ngem ammokon no asino ti pabasolek iti nagbanagan ti partilismi a Sinior Sitisins.

– S-sino, lilong?

– Sikret, apok! Uhu-uhu-uhu... Diaske nga uyek daytoy, apok. Nagudak manen. Matayak sa met a di makapagtugaw dagidiay pannakabagimi iti Kongreso. Puih!

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hunio 17, 2013.)

APAY A NASKEN A BANTAYANDA TI KORTE SUPREMA

OPERATION: Stop GMA-Forever.

No maysa koma nga operasion ti militar, mabalin a dayta ti yawagda iti napagkaysa nga addang ken panaggaraw iti kalsada, Kongreso, ken dadduma pay a lugar a pagpapatangan a naipasurot iti maymaysa a panggep—ti pannakalapped ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo a mangituloy iti takemna kalpasan a malpas ti terminona inton Hunio 2010.

Ken kas maysa a lehitimo nga operasion, no mabalin amin a suli, tugot ti kalaban, ken amin nga addang ken balikas ket masapul a pagatapan, mapugtuan, maunaan ken masalikbayanda.
Kas pagarigan, ti ania nga addang ita ti Kongreso a mangbaliw ti Konstitusion, uray adda nasayaat a rason para iti daytoy, nalaka a sawen a pagayatan daytoy ti Malakanyang. Wen, ta no mabaliwan ti Konstitusion kadagitoy a panawen, di la ketdi maliklikan dagiti agtuturay ti mangiserrek kadagiti probision a mangyatiddog iti termino, saan laeng ti presidente no di pay ket dagiti amin a nakatugaw ita a nabutosan a lider.

Ken ti ania man a panangbalasa ti Malakanyang kadagiti taona, kadagiti ahensia ti gobierno ken uray pay iti Senado, nalaka a sawen a paset met amin daytoy iti panagsagsagana ti administrasion tapno mailugarna dagiti taona a makatulong iti panggep daytoy a pagpauten ti takem dagiti opisial.

Napateg ngarud nga agatap, agannad ken agparagapag dagiti umili, nangruna ta ti Malakanyang a mismo ti mangikarkararagen ti panagpaut ti presidente kalpasan ti 2010. Ni Press Secretary Jesus Dureza ti nangilualo a kasta iti maysa a panagtataripnong dagiti gabinete itay napan a bulan. Agang-angawak laeng, kuna ni Dureza. Minurduotan ti Presidente ti inaramid ti sekretario, ngem awan man ti panangipalawagda no gapu daytoy iti kasla impug-aw lattan ti angin nga “angaw” ni Dureza wenno gapu iti panangipalgak daytoy iti agraraira ita a karirikna ken ambision ti agdama a turay.

ANGAW A KARARAG?

Ngem uray rabrabak dayta (nagalas man a pagaangawanda ti maysa a kararag), awan ti mamati a kasta. Ta kunada, uray pay pudno a sinao ti Presidente a saan nga interesado nga agtakem iti labes ti 2010, apay koma a dina manen mabaliktad dayta? Inaramidna idin. Insapatana (saanna nga inyangaw) iti sanguanan ti monumento ni Rizal a saanen nga agtaray a presidente iti eleksion idi 2004. Ngem ania ti napasamak?

Ken asino ti mamati nga angaw ti amin, no mismo a ti anak ti Presidente ken ti bukodna a partido a Kampi, ken dagiti kaaliadoda a makaramraman iti grasia manipud iti administrasion, napalalon ti pangkutikutida tapno maaprobaran ti maysa a resolusion para iti maysa a constituent assembly wenno Con-ass tapno masurat ti baro a Konstitusion?

Ti Con-ass ti maysa kadagiti tallo a wagas tapno masukatan ti Konstitusion (ti people’s initiative ken ti Constitutional Convention dagiti dua), babaen ti maysa a resolusion, ken maipakat daytoy babaen ti panangdutok dagiti kameng ti Kongreso—Kamara ken Senado—iti bagbagida a kas maysa nga assembly tapno isudan ti mangtaming iti cha-cha (charter change).

Ti ngarud panagkarkarintar dagiti diputado nga ag-cha-cha ti rason ti dakkel a rally a napasamak idi Disiembre 12 idiay Makati. Segun kadagiti nangorganisa iti daytoy, ad-adu pay ti aramidenda a rally agingga a saan a maisardeng ti ania nga addang ti Malakanyang ken ti Kamara mainaig iti cha-cha kadagitoy a panawen. Ngem ketdi, bassit laeng ti akem dagiti kastoy a panaggaraw iti kalsada (nauman dagiti umili iti maysa a people power, kunada), ta adda iti korte ti pudno a laban. Kayatna a sawen, agsadag ti pannakarisut ti ania man a susik iti politika babaen ti panangikeddeng ti korte a legal wenno moral daytoy. Wenno iti nalawlawag a sao, agsadag iti bilang dagiti tao a mangibaga no legal ti maysa a panggep tapno matuloy ti pannakaipakatna.

PUNDASION TI DEMOKRASIA

Ditoy ngarud a sumrek ti dakkel nga akem ti Korte Suprema, wenno dagiti indibidual a mahistrado a mangbukbukel iti daytoy. Maipalagip a kadagiti immun-unan nga addang tapno mabaliwan ti Konstitusion, a kas koma iti petision ti PIRMA idi dekada 90 ken ti naudi, iti petision ni Raul Lambino idi 2006 para iti people’s initiative, impaisardeng nga agpada ti Korte Suprema dagitoy gapu ta awan ti pagbatbatayanda iti linteg.

Ken maipalagip pay a dakkel a banag ti panangikeddeng ti Korte iti legalidad ti saan a panagtimek ni Romulo Neri mainaig iti kontrobersia ti NBN-ZTE deal, banag a nangiddep ti isyu mainaig iti kadakkelan a pammabasolda a kurapsion iti agdama nga administrasion. Agasem no baliktad ti rimmuar a desision kadagitoy nga isyu, amangan no sabalin ti nagtarayan ti pakasaritaan ti republikatayo.

Nakatulong met ti pangngeddeng ti Korte a nangrikep iti kaso a plunder ni dati a Presidente Erap Estrada, wenno iti immun-una ditoy, ti panangipatalged ti Korte iti kinalehitimo ti administrasion ni Arroyo kalpasan ti People Power 2 idi 2001.

Adda met dagiti addang ti gobierno a binangenan ti Korte kas koma iti pannakaipakat ti MOA-AD a mangipapaay iti dakkel a sakup ti Mindanao kadagiti rebelde a Muslim para iti bukodda nga estado, ti pannakaibasura ti EO 464 wenno ti panangiparit dagiti opisial ti gobierno nga agatendar iti panagdengngeg iti Kongreso.

Makita ngarud ditoy ti kinapateg ti ania a desision ti Korte Suprema tapno matengngel ti ania man a riribuk, mairikep dagiti kontrobersial nga isyu iti politika, ken malapdan ti administrasion a mangisagmak ti republikatayo. Dakes man wenno naimbag dagitoy a desision ti Korte iti biang ti administrasion ken dagiti oposision, ti napateg agwaywayas ken nadalus ti kredibilidad ti hudikatura ken daytoy ita ti kangrunaan a mangpabpabileg iti demokrasiatayo.

Awan ngarud papananna ita no di ti agkamang dagiti pabor wenno madi iti cha-cha iti Korte Suprema tapno iti kasta, maammuan a mamimpinsan no agbatay met laeng iti Konstitusion ti ania man ga addangda mainaig itoy.

CONSTITUENT ASSEMBLY

Naiget ti panangkontra ti Senado wenno sumagmamano a sektor kas iti simbaan, estudiante ken dagiti negosiante iti resolusion nga agrikrikus iti Kamara. Babaen ti pagalagadan ti Kamara, rumbeng a maalada ti 178 a pirma manipud iti 238 a bilang dagiti kameng ti Kamara tapno maipatugawda ti bagbagida a kas constituent assembly, uray pay madi dagiti 23 nga agdama a situtugaw a senador. Ngem segun kadagiti senador, nalawag ti ibagbaga Konstitusion nga iti panangbukelda ti constituent assembly para iti rebision wenno enmienda ti Konstitusion, rumbeng a pagbutosan daytoy ti Kamara ken Senado iti agsina a panagbubutosda, saan ket a ti panagtipon dagiti butosda tapno magun-od ti mayoria a kas kiddawen ti probision ti linteg; kayatna a sawen, ti mayoria a butos iti kada sanga ti Kongreso ti kasapulan tapno maaprobaran ti ania man nga emienda iti Konstitusion.

Adu ti mangibagbaga nga iti pannakabaliw ti Konstitusion babaen ti Con-ass ken iti panagbalin ti gobierno a kas parliamentario manipud iti presidensial a sistemana iti agdama, mapalubosan ti Presidente a tumaray iti eleksion a kas pannakabagi ti probinsia a naggapuanna iti parliamento ti pagilian ket inton mangabak daytoy, isunto met laeng ti patudonen dagiti kaaliadona (nga isu met laeng dagiti agari-ari iti agdama a Kongreso) a kas Prime Minister. Ken gapu ta panggepda nga awan ti limitasion ti kapaut ti panagtakem ti Prime Minister, matungpalton ti arapaap ni Presidente Arroyo nga agbayag pay iti puestona.

Daytoy ken dadduma pay nga isyu nga adda pakainaigan ti aramid ken panggep ti liderato ti Malakanyang nga agtakem uray kalpasan ti 2010 dagiti rason no apay a napasnek ngarud ita a bambantayan dagiti adu a sektor ti mabalin a komposision ti Korte Suprema kalpasan ti panagretiro iti daytoy umay a tawen ti pito kadagiti 15 a kamengna. Mamatida ngamin nga asino man nga ipatugawto ti Presidente a kameng ti Korte ket dakkel ti akemna tapno masurot ti pagayatan ti Malakanyang.

Sakbay ngarud a madanon ti tawen ti eleksion, makuna nga aminton a mahistrado ket siuutangda iti Presidente ti pannakadutokda iti Korte (karaman ditoy ni Chief Justice Reynato Puno a nupay dinutokan daytoy ni Presidente Fidel Ramos a kas Justice idi 1993, ni Presidente Arroyo met ti nangdutok kenkuana a kas Chief Justice). Saan met a kayatna a sawen, a gapu ta dinutokan ti presidente ti maysa a mahistrado ket agtameden daytoy iti Malakanyang iti ania man nga oras. Ngem segun ti pammaliiw ni Fr. Joaquin Bernas, dean emeritus ti Ateneo School of Law, kaaduanna dagiti mahistrado ti agbutos iti maysa a legal nga isyu babaen ti kinapudnoda iti agturay a nakautanganda iti naimbag a nakem. Kasla naglaka man ngarud a mapugtuan ti pangngeddeng ti Korte babaen ti galad ken naggapuan a poder dagiti nakatugaw a mahistrado.

BANTAY KORTE SUPREMA

Kas pamaliiw met ti dadduma, kaaduan a napili ti Presidente nga agtugaw iti Korte, ket isu dagiti tattao a mabalin a makatulong kenkuana iti kayatna. Wen ta no agbataytayo kadagiti dadduma a dinutokanna iti Korte, mas a pinilina dagiti kameng ti gabinetena, kameng ti kaaliadona a partido, wenno abogado ti administrasionna, ngem iti asino ditan nga addaan met iti nadalus a rekord wenno saan a mapagduduaan ti integridadda iti hudikatura.

Idi ngarud Nobiembre 17, nabukel ti Bantay Korte Suprema (BKS) a bukbuklen dagiti kameng ti Integrated Bar of the Philippines (IBP), Philippine Association of Law Schools, Makati Business Club, UP College of Law, Transparency and Accountability Network ken ti Bantay Katarungan ni dati a Senate Presidente Jovito Salonga. Panggep ti grupo a bantayanda ti pannakapili dagiti baro a kameng ti Korte Suprema kalpasan ti panagretiro dagiti sumaganand a mahistrado: Ruben Reyes, Adolfo Azcuna, Dante Tinga, Consuelo Ynares-Santiago, Leonardo Quisumbing, Minita Chico-Nazario ken Alicia Martinez. Panggep ti grupo a mangiwaras iti impormasion mainaig ti gapuanan ti asino man a mainominar iti puesto iti kasta maisiksikanda (no manok koma a para pallot) a nasayaat ti kababalin daytoy.

Nangidatag ngarud ti grupo kadagiti rekomendasionda iti Judicial Bar Council (JBC), ti napusgan a mangpili kadagiti listaan a pagpilian ti Presidente iti dutokanna a kameng ti Korte Suprema, tapno mapili dagiti rumbeng a tao iti puesto. Buklen ti agdama a JBC ti uppat a regular a kameng a pakairamanan ti pannakabagi ti IBP, maysa a propesor iti abogasia, retirado a kameng ti Korte, ken pannakabagi ti pribado a sektor. Kameng met ditoy a kas ex-officio dagiti pannakabagi ti Senado, Kamara, ken Justice department.

Maysa kadagiti rekomendasion ti BKS ti panangiruarda iti publiko ti pannagna ti panangpilida kadagiti kandidato, kas koma iti pananginterbiu ti JBC kadagiti nominado ken ti open voting, wenno ti panangilanad ti kada kameng ti JBC no asino ti imbutosna kadagiti nominado (ti umuna a tallo a kangatuan iti butos ti mairaman iti short list wenno listaan a pagpilian laeng ti Presidente). Ken nangruna a panggep daytoy a pungtilen ti ania man nga impluwensia ti politika iti panangpilida kadagiti ibaonda iti Korte.

Kinapudnona, daytoy ita ti sursuroten ti JBC a panagpili kadagiti nominado para iti puesto a mabakante ni Justice Reyes inton Enero 3, 2009. Gapu iti baro a proseso, saan ngarud a nakalusot iti naiget a pagalagadan ti nominasion dagiti mapapati a nadekket iti administrasion nga addaan iti kaso a nakaidarumandada iti korte.

Ala, napintas ti turturongen ti panangpilida iti baro a mahistrado. Ken rumbeng laeng a dida tagibassiten daytoy a proseso. Nabileg ti akem ti hudikatura, ta palubosanna saan laeng a ti pannakapabileg ti gobierno, no di pay ket ti pannakaipatugaw ti maysa a managimbubukod nga agturay. Ta kas ‘tay kunada, ti kinamanagwaywayas dagiti mahistrado nga agdesision iti nainsiriban ken nainkalintegan a wagas ti kapatgan a mapaspasamak ti maysa a sibibiag a demokrasia.

Kasapulan ngarud ti pannakiraman dagiti umili iti daytoy a proseso iti hudikatura. Ken kangrunaanna unay, ti pannakiramanda kadagiti panaggaraw tapno malapdan ti sibubukel nga addang ti ania man a grupo a mangyatiddog ti termino ti presidente ken dagiti politiko a naagum iti turay.

(Basaen iti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Disiembre 22, 2008.)