HAY, ENDO MANEN!

 ENDO. Baro daytoy a balikas a partuat dagiti naubbing pay nga empleado a kayatna a sawen, nalpasen ti kontratada. Manipud daytoy iti kunada iti Ingles nga “end of contract” wenno panagpaso ti kontrata a masansan a kalpasan ti lima wenno innem a bulan. 

Naglatak daytoy a balikas ta kanayon a maar-aramat, no di man ket nagadun a mangmangged ti agpaso iti kontratada iti sumsumrekanda a trabaho. Mabalin maysa kadakuada ti kabsatmo, gayyem wenno kabagiam, ken nangnangngemo met ngatan daytoy kadakuada: “Endo-akon no umay a lawas isu nga agbirokak manen iti sabali a trabaho.”

No ngarud mapanka iti Jollibee, McDo wenno sadino ditan a fastfood a dumagasam a mangan, adu la ketdi kadagiti unipormado a kahera, serbidor, ken para luto nga adda iti edad 18 agingga iti 23, ken nakais-isemda pay nga agtrabaho, ti ag-endo metten dagiti kontrata iti di unayen mabayag.

Agsawardanto manen iti sabali a sumrekan, ta manmano met ti mapabaro dagiti kontratada. Mabalin nga agaplayda iti sabali manen a fastfood, wenno maysa a pabrika, wenno uray pay paggasolinaanen dita. Kasta laeng ngarud ti biag dagiti empleado a kas kadakuada. Paseten iti biagda ti “endo” ket rumbeng nga awatenda ti kinapudno a narigaten a maungpot ti panagsublisublida iti trabaho a kas kontraktual.

Ngem ti rigatna, saan laeng a dagiti fastfood a negosio ti pakasarakan kadagiti adu nga endo. Masarakan pay dagitoy kadagiti opisina, pabrika, sektor iti serbisio, ken uray pay kadagiti kolehio ken unibersidad.

Ad-adun ti Kontraktual Ngem ti Regular

Segun kadagiti panagadal, 7 kadagiti 10 a mangmangged iti pagilian ti makunkuna a kontraktual, wenno uray pay regular wenno napateg unay iti kompania ti klase ti trabahoda, nakababbaba met ti sueldoda ken apagbiit laeng ti panagtalinaedda nga agtrabaho a kas maibatay iti kontrata a sinerrekda. Masansan nga agingga iti innem a bulan ngem dayta met ti kapautna nga agobrada nga awan ti benepisioda a kas iti holiday pay wenno sick leave nga awatenda koma no maregularda. Malaksid iti daytoy, awan ti karbenganda a mangbukel iti gungloda nga aramatenda koma a pangidalanan iti arungaingda iti kasasaadda iti trabaho. Ket kaaduanna kadagitoy a kontraktual ti lumasat kadagiti job agency a mangibirok iti sumrekanda a trabaho, ken mangkissay pay iti nagbassit laengen a sueldoda.

Contractualization ti awagda iti kastoy nga aramid dagiti kompania nga ipangpangrunada ti agawat kadagiti empleado nga agpirma kadagiti kontrata nga agtalinaedda laeng iti trabaho agingga iti innem a bulan wenno agingga iti kayat ti employer. Maawagan pay daytoy iti casualization wenno flexibilization iti panggedan a mangiparangarang la unay iti pudpudno a panggep daytoy—ti mangikabassit iti gastuen dagiti kompania a mangsueldo kadagiti empleadoda.    

Pagay-ayat met dagiti kompania ti kastoy a patangan iti panagtrabaho tapno didan agbayad iti dakkel para kadagiti benepisio ken retirement pay a kas iti ipapaayda kadagiti regular. Ket no bilang ta adda pagkibaltangan dagitoy a kontraktual, nalaklaka no kuan a kugtaran ida nga awanen ti labsingenda a linteg. Nasamay ngarud nga addang ti contractualization a pakainutan ti negosioda.

Saan ngaruden a nakakasdaaw no apay a narigaten ti makaala iti regular a trabaho. Isu nga anusan laengen ti kaaduanna kadatayo ti sumrek kadagiti kontrata iti trabaho. Kalpasan ti endo, sumrek manen iti agtungpalto met laeng iti endo. Iti maysa nga opisial a datos idi 2005 manipud iti maysa nga ahensia ti gobierno, ibagbagana ditoy a sakupen dagiti kontraktual ti umaboten iti 78% iti agarup 12 milion nga agdama nga agtratrabaho, karamanen dita dagiti adda iti sektor ti agrikultura.

Dagiti Dadaekkel a Kompania ti Aggan-ganar

Kaaduanna a dagiti dadakkel a kompania ti numero uno a mangipakpakaten iti contractualization. Segun dayta iti Ecumenical Institute for Labor Education and Research (EILER), babaen ti inruar daytoy a report idi Hulio 2008. Nainaganan iti report ti San Miguel Corporation, SM Shoemart, ken ti Philippine Long Distance Telephone Company (PLDT).

Kadagiti tallo a kompania, ti SM ti tuduenda nga agganganar unay iti contractualization. Kunada nga umabot iti 60,000 ti kontraktual nga empleado daytoy kadagiti adu a mall ken department store a naiwaras iti nadumaduma a paset ti pagilian, idinto a mapan a sangaribu laeng ti regular nga empleadoda. Dakkel ngarud a pagpupuonan ti SM dagiti kontraktual a madadaan nga agtrabaho iti napasnek ken iti napaut nga oras uray iti nababa laeng a sueldo ken awan pay unay benepisioda. Ken gapu ta dida agbayag iti trabaho, awanen ti agretiro. No awan ti agretiro, awan metten ti bayadanda iti retirement pay. Dakkel la ketdi dayta a pakain-inutan ni Henry Sy.

Inraman met ti Kilosang Mayo Uno (KMU) iti listaanda kadagiti kompania nga agganganar iti contractualization dagiti dadakkel a banko. Babbabalawenda ngarud ti Malakanyang ta daytoy pay a mismo ti kasla nangiduron kadagiti banko tapno ramananda met ti nanam ti contractualization. Kagurada la unay pay ti panangipalubos lattan ni Presidente Noynoy Aquino a maipakat ti BSP Circular No. 268 a mangibilbilin ti panangiyawat iti sabali a kompania (outsourcing) kadagiti dadduma a proseso iti banko a kas kadagiti serbisio iti messenger ken koreo, pannakaproseso dagiti tseke, credit investigation ken uray pay ti koleksion.  

Kaudian a kaso ditoy ti kasasaad dagiti empleado ti Philippine Airlines a mangbukel ti unionda a PAL Employees Association (PALEA). Itay nabiit, nangisayangkat dagitoy iti work stoppage, wenno insardengda ti agtrabaho kas panangipeksada iti panagtubngarda iti panggep ti kompania a rikpan ti tallo a departamento; iti kasta, mayawat laengen dagitoy kadagiti manpower supply agency, ngem pakaikkatan met daytoy iti 2,600 a regular nga empleado. Ket no dida met awaten ti nasapa a retirement para kadakuada, mabalinda latta ti sumrek iti PAL ngem kas kontraktual laengen.  

Awanen ti Agkameng iti Union?

Gapu ngarud iti saanen a mapengdan a panagturay ti contractualization, adun dagiti nawaswasen nga union ta awan metten iti agkameng kadagitoy. Nagangayanna, ad-addan a naibaddek ti karbengan dagiti empleado ta awan metten ti kabaelanda a mangirupir iti daytoy, kas koma no adda laeng iti likudda ti union a mangirupir ti pannakasurot dagiti nailanad iti collective bargaining agreement (CBA).

Maibatay iti datos ti Bureau of Labor Relations (BLR) idi Hunio 2007, umabot laengen iti 1.89 milion ti kameng dagiti union wenno mapan a 5.68% iti kadagupan ti 33 milion a labor force ti pagilian. Ket matantia a bumaba pay daytoy a porsiento no agtultuloy ti pannakaipakat ti contractualization.

Maitudtudo pay ti contractualization a rason ti panagadu metten dagiti mangged iti ballasiw-taaw. Nasaysayaat laeng kano ngamin iti abrod ta agingga iti dua a tawen, saan ket nga innem laeng a bulan, ti kontratada, malaksid pay a nangatngato ti sueldo ngem iti dati nga aw-awatenda a kas kontraktual ditoy pagilian.  

Iti administrasion ni Gloria Macapagal Arroyo a nayalnag ti DOLE Order No. 18-02 a nangipasingked ti legalidad ti contractualization. Segun ngamin iti daytoy a bilin, mabalinen a mayababa ti panawen ti panagtrabaho ti maysa a mangmangged babaen laeng ti kontrata. Paset daytoy ti panggep ti gobierno a mangital-o ti pannakapabileg ken pannakapadaras ti operasion dagiti kompania; iti kasta, makalung-awada iti karit ti globalisasion ken sumanikar ti kompetision, nangruna kadagiti pagtrabahuan iti probinsia

Ngem ibilbilin met laeng ti nasao a DOLE Order ti pannakaipaay ti benepisio kadagiti kontraktual a kas met laeng dagit regular nga empleado, karamanen dagiti karbenganda a mangbukel iti gungloda, ti makinegosasion para iti CBA, ken maipaayan iti seguridad iti panagtalinaed iti trabaho.

Ti rigatna, saan met a nasursurot daytoy. Ti pudno ketdi, apaman nga agpirma ti maysa a mangmangged iti kontrata, ipaawatna metten daytoy a situtudio nga awatenna amin a pagalagadan ken pagayatan ti kompania a nailanad iti kontrata, uray pay salungasingen daytoy ti probision iti Labor Code.  

House Bill 5110

Ti pudno nga interpretasion koma ti contractualization ket maiturong kadagiti kompania a makapadpadas iti saan nga agtultuloy a panagadu ti trabaho wenno saan a regular a makaganganansiada iti dakkel gapu iti panawen. Ad-adda a mayannatup daytoy kadagiti negosio iti konstruksion ken industria iti handicraft, ken iti panagtalon. Agawatda laeng iti kontraktual a trabahador a kas katulongan iti panagkasapulanda maibatay iti kasapulan ti panawen. Ngem ti rigatna, nagbalinen a pagalagadan ti contractualization, saan ket koma a kas panangisalsalumina laeng, kadagiti arigna amin a kompania.

Adda ngarud ita naidatag a gakat tapno masalakniban ti seguridad ti trabaho dagiti mangmangged. Daytoy ti House Bill 5110 (An Act Strengthening the Workers’ Security of Tenure) nga indatag ni Anakpawis Rep. Rafael Mariano a kas kangrunaan nga autor. Panggep daytoy nga amendaran ti sumagmamano a probision ti Labor Code tapno awanen ti lumusotan dagiti kompania nga agipakpakat iti contractualization. Agbalinto ngaruden nga illegal daytoy ken adda agur-uray a pannusa kadgiti aglabsing a kompania.

Panawen kano a maganar metten dagiti mangmangged ti pudno a pagling-etanda saan ket a dagiti lattan kapitalista iti bumbumsog iti tianda gapu kadagiti mangmangged nga al-allilawenda.

Ngem dakkel a saludsod ditoy no sadino ti pagturongan dayta a gakat iti Kongreso. Ta ammotayo met a kaaduanna kadagiti senador ken diputado ti agpapaay a consultant kadagiti dadakkel a kompania, wenno nakaawat ketdi iti dakkel a tulong pinansial idi panawen ti eleksion. Ngarud, salaknibanda dagiti interesda.

Kabayatanna, ti contractualization ti agbalin laeng a permanente wenno regular, saan ket a dagiti empleado. Agsasaruno latta ngarud dagiti mangmangged nga agbalin nga endo. Nasayaat la unay no maigasatda ti makastrek a dagus iti sabali a trabaho. Uray bassit ti sueldoda, wenno uray iti lima laeng a bulan, adda la ketdi pagtaudan iti gastuenda iti umadanin a panawen ti Paskua.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 17, 2011.) 

“AGINGGA ITI MAUDI NGA ALDAW”

NO dumngegtayo a nasayaat kadagiti balikas ti agsasao, mabalin a mapagkadua ti pananganagtayo iti impormasion a maidanon kadatayo: no ania ti imbaga ti nagsao ken no ania ti ibagbagana. No ania’t imbagana, mabalin a pagsangaen met daytoy iti dua: no ania ti pudno ken no ania ti saan a pudno. No ania’t ibagbagana, daytoy met ti panangamiristayo iti kaipapanan wenno kayat a sawen dagiti balikas.

Babaen ti daytoy, mabalin a mailawlawagtayo iti dua a wagas ti kaipapanan ti State of the Nation Address (SoNA) ni Presidente Gloria Macapagal-Arroyo. Daytoy ti maikasiam ken kaudian iti termino ti Presidente a panangidatagna iti reportna iti Kongreso ken kadagiti umili maipapan iti kasasaad ti pagilian.

No mayababa ti sumurok-kumurang a maysa nga oras a panagbitla ti Presidente, daytoy ti imbagana:

“Awan ti aldaw a diak aramiden dagiti pagrebbengak, ta ammok a kasapulan dagiti umili ti gobierno nga agtartrabaho a napasnek para kadakuada. Sinarangetko ti aniaman a panangkaritda iti demokrasiatayo. Ngem diak pulos nangideklara iti Martial Law, saan a kas iti pagbutbutngan dagiti kritiko nga aramidek. Saantayo a naapektaran iti krisis iti taraon, lana ken negosio kas iti nagpasaran iti kaaduanna nga ekonomia iti lubong, ken recession dagiti dadakkel a pagilian, ta nakidser dagiti economic fundamentals ti pagiliantayo. Gapu kadagiti baro a linteg iti panagbuis, dimmakkel ti pundo para iti salun-at, pagtaengan ken edukasyon iti kaaduanna a Filipino. Adda pundo para iti impraestruktura, programa kontra kinakurapay, reporma iti agrario, ken ad-adu a panggedan. Immadu ti adda trabahona, babaen ti maysa a million a panggedan nga ipapaaytayo iti tinawen; kasta met iti bilang dagiti OFW a mangpadpadakkel iti pundo ti gobiernotayo babaen ti ipatpatulodda a doliar. Addan madadaan a $3 a billion a dollar reserves ti gobierno. Bimmaba ti utangtayo iti ruar ti pagilian, kasta met ti inflation rate, kababaanen iti uneg ti tallo a dekada. Ken ti panagdakkel ti GDP ken pundo ti gobierno nga umaboten iti $186 bilion. Maysa ngarud ti Filipinas iti sumagmamano laengen nga ekonomia iti Asia a dumurdur-as iti laksid ti nasaknap a krisis iti ekonomia iti lubong. Iti agwalon a tawenko iti puesto, naibabak ti presio ti medisina, ti bayad ti kuriente, bagas, ken upa ti balay. Adda latta sobra a badyet para kadagiti kangrunaan a kasapulantayo. Adu pay ngarud met ti rumbeng a trabahuek.”

Iti biang ti administrasion, nagsadag dagiti impormasion nga inlanad ti Presidente kadagiti estatistika nga inurnong dagiti ahensia ti gobierno. Ngem adu ti agkuna a saan amin nga inlanad ti Presidente ket pudno, no di man awan ti pudno kadagitoy.

“BAGSAK” TI GRADONA

Segun ken ni Winnie Monsod, propesor iti Economics ken kolumnista iti Inquirer, “bagsak” ti itedna a grado ti pakabuklan a gapuanan ti administrasion ni Presidente Arroyo iti uneg iti walo a tawen. Nakurang a kagudua laeng iti kadagupan dagiti karina ti natungpal. Nupay adda met nagapuanna tapno dumakkel ti pundo wenno badyet ti gobierno, kaskasdi nga immadu dagiti marigrigat a Filipino. Adu latta met ti awan ti trabahona ken maluglugi a negosio. Kayatna a sawen, saan a marikrikna wenno makadkadanon kadagiti umili ti ibagbaga ti gobierno a panagdur-as ti ekonomia.

Kas ken ni Monsod, “bagsak” met ti inted ni Benjamin Diokno, padana nga ekonomista ken propesor iti UP. Ayonanna a kimmaro ti kinakurapay ti pagilian. Gapu iti nangato nga inflation rate ken presio dagiti magatgatang itay napan a tawen, ken ti panagadu latta dagiti awanan iti trabaho, umad-adunto latta dagiti marigrigat a Filipino kadagiti sumarsaruno a tawen.

Kinontra ni Diokno dagiti numero ti Presidente ta awan kano met ti manamnama a panagpangato ti GDP growth rate ti pagilian iti daytoy a tawen. No awanen ti doliar nga ipatpatulod dagiti OFW wenno dagiti madawdawat a tulong pinansial wenno puonan manipud kadagiti nababaknang a pagilian, agkaradapen Iti rigat ti gobiernotayo. Inton bumaba ni Presidente Arroyo iti puestona, tawidento ti sumublat kenkuana iti P200 bilion a budget deficit, ken ad-adda a pangdakkel ti utangtayo iti ruar ti pagilian.

Ti saan a panagpada dagiti numero iti ekonomia ti kangrunaan met a nadlaw ni Peter Wallace, maysa a business analyst. Kunana: “Ipakpakita ti iggemko a numero ti nangato a bilang dagiti marigrigat ken ti bilang dagiti awanan iti trabaho manipud 2000 agingga iti 2008… Ngem iti ibagbagana, nakissayannan dagitoy a numero.”

Ti kangrunaan ngarud koma a sungbatan ti gobierno ket no pudno met laeng a simmayaat ti panagbiag ti tunggal Filipino? Wen, ta iti maysa nga ordinario nga umili, napatpateg no mariknana ti epekto ti ekonomia iti trabahona, ti kasasaadna iti biag ken kanenna iti inaldaw, ngem dagiti numero iti GDP nga ipaspasaw ti gobierno.

Ngem saan laeng dagiti numero ti ad-adda a mapagdedebatean manipud iti SoNA ti Presidente. Ad-adda a pakasikoran dagiti kritiko ti administrasion ti umno nga ibagbagana, wenno iti baliktad (inverse) daytoy—no ania ti dina ibagbaga.

AWAN TI DIREKTA A PANANGIBALIKASNA

Manamnama a ti naudi a SoNA ti Presidente ti valedictory address, wenno pammakada a panagsaona, iti Kongreso. Inuray ngarud dagiti umili iti panangdakamatna a kalpasan iti terminona, siuurnos a yawatna ti turay iti sumublat kenkuana inton umay a tawen. Ngem agam-amak met dagiti dadduma nga ipakdaarna ditoy ti planona a mangitultuloy ti takemna iti ania man a wagas, maibatay man iti Konstitusion wenno saan.

Ngem napaayda ta awan ti direkta a balikas ti Presidente kadagitoy nga isyu. Malaksid iti nabatad a panangkanunongna iti charter change wenno cha-cha, sitatalinaed ti kasla makapnek iti bagina no di man manglalais nga isemna kadagiti kalabanna iti politika tapno pugtuanda laengen ti kayatna nga aramiden.

“Bumabaak laeng iti puestok manipud iti entablado,” kinunana, “saan ket a manipud iti kinapresidentek. Ti terminok saan nga aggibus agingga iti umay a tawen. Ket agingga iti dayta nga aldaw, ilabanko ti pagimbagan ti tunggal Filipino.” Sana innayon: “Adu pay ti mabalin nga aramidek a kas Pangulo iti Estado—agingga iti maudi nga aldaw.”

Adun a kameng ti gimong, karamanen iti Simbaan Katoliko, ti kontra iti cha-cha ta aramaten kano laeng daytoy ti Presidente tapno agpaut pay iti terminona kalpasan ti 2010. Ken mamati dagitoy nga adda dagiti nalimed nga addang ti administrasion tapno kumpet latta iti agdama a puestona.

Iti laksid ti tallo a rebelion wenno kudeta ken agsasaruno a panangpadasda a ma-impeach ti Presidente manipud pay idi 2005, sitatalinaed a nakatakder ti administrasion. Mangipakita laeng kano daytoy iti naisabsabali ken nalimed a puersa wenno mababaelan ti Presidente a mabalin nga aramatenna pay no bilang ta ipingetna ti kayatna nga agbayag iti puesto.

Daytoy ngarud ti rason no apay a nagpateg ti direkta, ken saan a palpalikaw wenno paisem-isem a panangibaga ti Presidente a bumaba iti puestona inton Hunio 30, 2010.

Ngem imbes a pagustuan ti Presidente ti kayat dagiti kalabanna, nangibati ketdi ti mensahe a saan laeng a maysa ti pagturonganna. Kunana: “Pulos a diak impeksa ti kayatko a mayatiddog ti takemko.”

Segun ken ni First Gentleman Mike Arroyo, nalawag kano nga ibagbaga ti Presidente a bumaba daytoy inton agpaso iti terminona. Dayta met ti kayat nga ipaawat kadatayo dagiti kaaliado ti Presidente.

Ngem no ni Senador Miriam Defensor Santiago ti patientayo, awan ti inako ti Presidente maipapan iti ibagbaga dagiti kritiko a naalas nga ambisionna. Ipapaawat laeng kano ti Presidente nga awan ti imbagbagana pay a kayatna a mapasamak tapno umingar dagiti kuna met laeng ti Presidente nga adda ambisionda nga agbayag iti puesto. Sitatalinaed laeng ngarud a silulukat ti opsion wenno dagiti mabalin nga aramiden ti Presidente agingga ita nga aldaw. Tumaray wenno saan, iti ania a puesto, ken kumpet wenno saan, dayta ti rumbeng a saganaan dagiti kalabanna.

Ngem gapu ta awan ti nadakdakamat ti Presidente a mangsublat kenkuana iti takem, wenno naurnos a transision para iti sumaruno nga administrasion, amangan no awan kano a talaga ti panggep daytoy nga aramiden dayta. Adayo laeng unay iti inaramid ni Presidente Cory Aquino idi maudi a SoNA iti takemna idi Hulio 1991. Direkta ken nabatad iti panangikari ni Cory a yawatna iti turay ti asino man a mangabak iti eleksion a mangsukat kenkuana. Kasta met ti panangipatalged ni Presidente Fidel Ramos idi isu met iti agsao iti Kongreso iti maudi a gundaway.

Ala, uray awan dayta a pammatalged, mapasamak man ti eleksion inton 2010, adda latta rason nga agamak dagiti kalabanna iti politika.

“NAGULBODAK!”

Maipalagip nga iti naminsan, tinallikudan ni Presidente Arroyo ti karina a bumaba iti puesto. Impakdaarna iti sanguanan ti estatua ni Jose Rizal idi 2002 a saanen nga agpailayon a Presidente. Ngem kalpasan laeng ti sumagmamano a bulan, indeklarana met laeng nga agpailayon daytoy a presidente iti eleksion presidensial idi 2004. Nangabak nga agpayso kontra ken ni Fernando Poe Jr. ngem mapagduduaan ti balligina gapu iti pammabasol a nagsuitik daytoy babaen ti pannakikumplot dagiti opisial ti Comelec a naibulgar babaen dagiti Hello Garci tape nga iggem ti Oposision.

Ngem uray pay direkta nga ibaga ti Presidente a bumaba iti puestona inton umay a tawen, nalaka laeng met manen nga ibabawina. Saanen a nakaskasdaaw no dayta met ti patien ni Senador Santiago a mabalin a mapasamak no kasapulan. Wen ta iti naminsan, linamot met ti senadora ti sinaona idi naudi a nagkandidato ken nangabak a kas senador. “Nagulbodak!” situtured a nangako ti babakna, sa nagkatawa iti nakapigpigsa a kasla awan aniamanna no agulbod dagiti politiko. Aramidento ngata met dayta ti Presidente?

Ken maysa pay, sakbay ti SoNA, rimmuar dagiti damag nga agrikrikus ni National Security Adviser Norberto Gonzales kadagiti maseknan tapno mabukel ti maysa a konseho nga agserbi a kas transition government bayat ti pannakaisurat ti baro a Konstitution sakbay ti eleksion. Kayarigan daytoy ti maysa nga junta nga awan ti kamengna a militar.

Segun iti report, inasitgan kano ni Gonzales ni Chief Justice Reynato Puno tapno idauluan daytoy ti konseho a maawagan iti Kilusang Makabansa Economiya, a pagkamengan pay ti sumagmamano nga obispo. Ngem saan a kinanunongan ti Chief Justice ti singasing. Kasta met a kalsa nagugas iti ima iti panangilibak ti Malakanyang nga adda pakainaiganda iti ar-aramiden ni Sek. Gonzales.

Pudno man wenno saan nga awan ti pakibibiangan ti Malakanyang iti panggep ni Gonzales, ti kinapudno a ni Presidente Arroyo met laeng iti agganar no matuloy ti nalimed a konseho, saan a maliklikan ti asino man ti agamak.

Kasapulan ngarud ti pammatalged manipud iti Presidente. Banag nga inggagarana a liniklikan daytoy iti naudi a SoNA.

Mabalin a bukod laeng a kapanunotan wenno pananganag daytoy ti asinoman kadagiti mapaspasamak iti politikatayo iti agdama. Wenno pananganag kadagiti ibagbaga wenno saan nga ibagbaga ti rumbeng nga agsao tapno marisut ti panagam-amak dagiti umili. Ngem ti kaudiananna, adda latta met kadatayo no asino ti patientayo.

Ngem ditay koma liplipatan nga iti baet dagitoy a panagsasanga dagiti kapanunotan ken panagrarangas manen iti politika, agsadagtayo koma a kanayon iti kinasagrado ti paglintegantayo, nangruna iti Konstitusiontayo. Ipingettayo ti pannakaituloy ti eleksion, wenno nadalus ken mapagtalkan nga automated election, inton 2010, uray ania ti mapaspasamak. Ta no agkibaltangtayo manen ita a gundaway, mapasamak manen ti gulo a mabalin a pakaisagmakan pay ti demokrasiatayo.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 10, 2009.)

PAGTRABAHUAM NGARUD ITA?

GAPU iti agdama a krisis ti ekonomia iti Amerika a nagramaram iti arigna apagkatlo ti lubong, adun dagiti kailiantayo a napukawan iti trabaho—a kaaduanna kadagitoy dagiti naikkat gapu iti panagserra dagiti dadakkel a planta, paktoria ken negosio a sumsumrekanda.

Iti listaan ti Department of Labor and Employment (DOLE), umaboten iti nasurok 23,500 a Filipino dagiti naawanan iti trabaho iti uneg ken ruar ti pagilian sipud pay kimmaro ti krisis ti sangalubongan idi Oktubre itay napan a tawan. Itoy a bilang, 19,443 dagiti adda ditoy Filipinas, kaaduanna, wenno nasurok a 12,000 kadakuada ti aggapu kadagiti sakup ti Philippine Economic Zone Authority (PEZA). Ken sabali pay ditoy ti sumurok-kumurang a 34,000 nga empleado a nupay saan a naikkat kadagiti trabahoda, nakissayan met ti orasda nga agtrabaho, ken uray dagiti sueldo ken benepisioda tapno laeng makapagtalinaedda kadagiti sumsumrekanda.

Kaaduanna ditoy dagiti adda iti sektor ti information technology ken eksport. Idinto a 5,404 nga OFW ti napagawiden manipud kadagiti pagtartrabahuanda iti sabsabali a pagilian, a kaaduanna ti naggapu kadagiti paktoria iti Taiwan.

Segun iti International Labor Organization (ILO), mabalin nga umabot iti 50 a milion ti mapukaw a trabaho iti intero a lubong iti daytoy a tawen. Iti laengen America, umaboten iti 2.6 a milion dagiti naawanan iti trabaho, kadakkelan kanon daytoy iti pakasaritaanda sipud pay idi 1945.

Agpayso a bassit ti naapektaran a Filipino a mangmangged no maidilig kadagiti sabsabali a pagilian, ngem iti kasasaad ti Filipinas nga iti kaano man, pulos a saan a makapnek ti ar-aramiden ti gobierno tapno maipaayan iti naan-anay a panggedan dagiti umad-adu nga umilina, adda rasontayo nga agamak.

Maibatay iti rekord ti National Statistics Office itay Oktubre, mapan a 6.8% ti unemployment rate iti pagilian, wenno nangatngato daytoy ngem iti 6.3% iti napalabas nga Oktubre, wenno mapan a 2.53 milion laeng iti kadagupan a 37 a milion a labor force wenno bilang dagiti mangmangged, ti awanan iti trabaho.

Dakkel ngarud a parikut ita ti gobierno ti umad-adu a Filipino a naawanan iti trabaho. Segun iti National Economic and Development Authority (NEDA), no awan ti nasamay nga addang ti gobierno tapno marisut ti parikut iti unemployment, mabalin nga umabot iti manipud 40,000 agingga iti 200,000 ti maawanan iti trabaho iti daytoy a tawen.

Malaksid iti PEZA ken sumagmamano a multinasional a kompania iti pagilian kas iti Intel ken Microsoft, apektado pay dagiti empleado kadagiti nadumaduma nga ahensia ti gobierno. Iti sumar ti Malakanyang, mapan a 10,000 a regular ken kontraktual nga empleado ti maikkat kadagiti trabahoda gapu iti panggep daytoy a mangirikep kadagiti opisina ken ahensia a saanen a kasapulan wenno awan met magudgudilanna iti sibubukel a programa ti gobierno. Paset daytoy ti panaginut iti gobierno iti tengnga iti marikriknatayo a krisis.

Daytoy ngarud ita ti parikut: Adda kadi madadaan a trabaho para kadagiti agturpos iti kolehio itoy a tawen? No kadagiti napalpalabas a tawen ket nagbassit la ngaruden ti oportunidad dagiti agturpos iti kolehio a makastrek iti trabaho, anianto laengen kadagitoy a panawen ti krisis?

No idi damo ket maysa a milion ti target ti gobierno nga inayon iti bilang dagiti adda pagsapulanna iti tinawen (mapan pay a tallo a milion no imasenda ti agsao), ita, mismo a ni NEDA Chief Ralph Recto ti nangako a kagudua milion laeng ti kabaelanda a partuaten a trabaho iti daytoy a tawen. Saan ngarud nga umanay daytoy para iti sumurok-kumurang a 900,000 nga aggapu iti kolehio, nagturpos wenno saan pay, nga agpangpanggep a sumrek iti trabaho.

Ngem no iti biang ni Benjamin Diokno, maysa nga ekonomista ken propesor iti Unibersidad iti Filipinas, amangan no umabot iti 8% ti unemployment rate, saan ket a 6.3% laeng a kas ibagbaga ti administrasion. Ken mabalin a 1.5 a milion ti manamnama nga agdudupodop manen nga agaplay kadagiti sumrekanda a trabaho. Kritikal kano ti innem a bulan iti daytoy a tawen, ta kadagitoy a panawen a narigat pay laeng nga agmata dagiti addang ti gobierno tapno masalikbayanna ti krisis.

Nupay kasta, kaaduanna kadagiti ekonomista ti mangibagbaga a saan pay met a nakaro unay ti situasiontayo no maidilig kadagiti sabsabali a pagilian. Ngem saan met a panangipasaw dayta ta narigat latta ti kasasaadtayo, kas met laeng idi.

Saan ngarud a rumbeng ti panangipaspasaw ti gobierno a saantayo unay a maapektaran wenno nalusotantayon ti krisis. Segun pay ken ni Diokno, ti krisis iti Amerika ken sabsabali pay a pagilian, uray addan dagiti remedio nga impakatda, ket agtultuloy agingga iti panagserra ti tawen, wenno mabalin nga agballasiw pay iti 2010. Saan ngarud a mabalin nga un-unaantayo ti Amerika a maysa a nabileg a pagilian ken nagdakkelan ti maipapaayna para iti ekonomiatayo. Ta agingga kano nga adda panatengda, sitatalinaed nga adda sagubanittayo.

No adda man dakkel a pangnamnamaantayo ita, isu daytoy ti ipatpatulod a doliar dagiti OFW iti pagilian. Agasem ta immabot daytoy iti $17 a bilion idi napan a tawen. Nupay kasta, saan unayen a mangnamnama ti gobierno a dumakkel pay ngem iti dayta a gatad ti sumrek a doliar iti daytoy a tawen.

Segun iti DOLE, awan ti makuna a krisis wenno nakaro a panagbaba iti bilang dagiti OFW iti laksid iti agdama a sagubanit ti ekonomia ti lubong. Nupay addan dagiti napagawid, kaaduanna pay laeng dagiti nabati iti pagob-obraanda a pagilian. Ken kaaduanna kadagitoy nga OFW iti adda kadagiti sektor a saan nga apektado iti recession, kas koma iti edukasion ken medical healthcare. Segun pay iti DOLE, agtultuloy a dakkel latta ti pagkasapulan dagiti sabsabali a pagilian kadagiti mangisursuro ken caregiver wenno nurse uray pay adda krisis iti ekonomia dagiti pagilian.

Saan ngarud nga agsarday ti gobiernotayo a mangibirbirok latta iti panggedan dagiti kailiantayo iti sabali a pagilian. No dumngegtayo iti Presidente wenno kadagiti opisial ti DOLE, nabuslon latta ti oportunidad para kadagiti Filipino nga agtrabaho iti sabali a pagilian. Ken karamanen ditoy ti panangipatpatalgedda a saan nga apektado iti krisis ti trabaho ti kaadda dagiti business process outsourcing (BPO) kas kadagiti call center. Kinapudnona, ad-adda ketdi a kasapulan dagiti nababaknang a pagilian kas iti Amerika nga ibato ditoy dagiti trabahoda ta nalaklaka ti bayad ditoy ngem iti mangsueldoda kadagiti taoda iti lugarda. Segun dagiti mangipatpataray kadagiti call center iti pagilian, arigna 4,000 a trabaho iti binulan ti ipapaayda kadagiti mayat a sumrek iti industria ti call center.

Ngem bassit laeng daytoy a pangpalag-an iti nadagsenen a sasaaden dagiti mangmangged iti Filipinas. Ta uray adda dakkel a dollar remitance manipud kadagiti OFW, wenno binilbilion ti mapaspastrek ti sektor ti BPO, simmayaat kadin ti kasasaad ti tunggal maysa a mangmangged a Filipino? ‘Sino ti nagganar kadagitoy? No simmayaat ti ekonomiatayo iti napalabas a dua a tawen sakbay ti agdama a krisis, naipaay kadi kadagiti empleado ti nabayagen a dawdawatenda a rumbeng a mainayon iti sueldoda. Kas kadawyan a mapaspasamak, mas a dagiti negosiante wenno kompania ti kanayon a pabpaboran ti gobiernotayo. Makita la unay ditoy ti dagus a panangipaay ti gobiero kadakuada iti tax break wenno panangkissay no di man panangitantan iti panagbayadda iti buis tapno laeng makaabrotda iti negosioda, iti kasta adda pagbayadda kadagiti empleadoda. Ngem no dagiti mangmangged ti agkiddaw, agintutuleng laeng dagiti agtuturay.

Ita, kidkiddawen ti Malakanyang ti Kongreso a mangiruar iti P330 bilion nga stimulus fund tapno adda pangsarapa ti administrasion iti agdama a krisis nga aggapu iti ruar ti pagilian. Segun ken ni Recto, aggapu ti dadduma a gatad iti P1.415 a trilion a badyet ti gobierno iti daytoy a tawen, idinto nga aggapu ti dadduma iti mapagkaysanto a pundo nga aggapu iti publiko ken pribado a kompania a mangipapaay iti kapital kadagiti proyekto ti gobierno, ken aggapu ti dadduma iti investment ti Social Security System ken ti Government Service Insurance System.

Ngem uray iti daytoy nga addang ti gobierno, adu ti saan nga agtalek. Asidegen ti eleksion, kunada, ket amangan no maipada daytoy iti napasamak iti fertilizer fund ken iti road user’s tax idi 2004 a napan laeng iti bolsa dagiti politiko idi panawen ti eleksion. Usarenda laeng ti krisis iti ekonomia tapno adda maiggamanda manen a dakkel a pundo.

Saan nga agtalek uray ti mismo nga International Monetary Fund (IMF) iti kabaelan ti gobiernotayo a mangimaton kadagiti maiggamanna a pundo, kas iti padasdan kadatayo iti napalpalabas. Ta segun kadagiti opisial iti IMF, agkurangtayo kadagiti matalek a tao wenno ahensia a sipupudno a mangipaay iti naan-anay a serbisio kadagiti umili. Ken iramanmo pay dita ti nakaal-alasen a panagkita kadatayo dagiti opisial ti World Bank, a nagkuna a nagpuniponanen iti kurapsion dagiti proyekto ti gobierno a nangipautanganda iti dakkel a pundo, ta uray dagiti dadakkel nga opisial ti gobierno ket kumitkittab met iti dakkel a kickback babaen ti pannakikumplotda kadagiti pribado a kontratista.

No napudno met laeng ti gobierno a mangtulong kadagiti mangmangged wenno mangipaay iti ad-adu pay a gundaway dagiti Filipino a mangged iti bukodda pagilian, saan laeng koma a ti kasla pangtakup iti abut ti panangrisutna iti parikut. Umuna, kas iti kanayonen nga ibagbaga dagiti adun a sektor iti pagilian, pungtilen koman a mamimpinsan ti gobierno dagiti dadakkel a kurapsion iti paraanganna.

Ammo daytoy dagiti situtugaw nga opisial, a gapu iti kurapsion iti gobierno, adu dagiti kompania manipud iti sabsabali a pagilian ti mabutengen nga agpuonan ditoy, wenno no adda man sumrek, nagdakkel ti kittaben a kickback wenno komision dagiti opisial manipud kadakuada; pagayanganna, ngumina ti proyekto wenno industria, ket tapno makaabrot dagitoy nga agpupuonan, bassit laengen ti pangpasueldoda kadagiti Filipino nga empleadoda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Pebrero 23, 2009.)