ANIA ITAN TI PUDNO ITI MARTIAL LAW?

NO mangngegtayo ti Martial Law, malagiptayo ti gobierno ni Presidente Ferdinand Marcos. Daytoy ti panagturay ti landok nga ima, ti panagari dagiti militar ken polis. Panawen ti pannakabusal ti ngiwat ti prensa, ti pannakaipakni dagiti tumubngar, ken panangkontrol dagiti nabileg ken pasurotda iti ekonomia ken kinabaknang ti pagilian.

Ita, kalpasan ti nasurok a tallo a dekada, naibulos manen ti naisangsangayan a bileg ti presidente. Idi Disiembre 4, indeklara ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo ti Martial Law iti Maguindanao babaen ti Proclamation 1959. Ngem maigidiat daytoy iti Proclamation 1081 ni Marcos a nangsakup Iti sibubukel a pagilian, ta maysa laeng a probinsia ti sakup ti deklarasion ni Arroyo.

Ken adu pay ti paggidiatanda. Ta dayta ngarud ti napanunot dagiti nagpanday iti agdama a Konstitusyon (naratipikaran idi 1987), a no mabalin, saanen a maaramat daytoy a bileg ti Ehekutibo tapno di maulit pay ti panagabuso ti turay kas iti nasaparantayo iti nalidem a paset ti pakasaritaantayo. Ngem no kasapulan, kas sagudayen ti linteg, ultimo remedio laeng ti Martial Law, wenno maibulos laengen koma no awanan ti sabali pay a wagas tapno madepensaan ti bagbagitayo.

Idi indeklara ni Marcos ti Martial Law idi Setiembre 21, 1972, nagsadag daytoy iti probision ti 1935 Konstitution a maipatpatungpal iti dayta a panawen. Babaen ti Seksion 10 (b), Artikulo VII, adda karbengan ti Presidente a mangideklara iti Martial Law no bilang ta adda panangsakup, insureksion wenno rebelion, wenno ti mabalin a panagpeggad (“imminent danger”) tapno mayalikaka ti karadkad ti publiko.

Uray awan ngarud ti aktual a rebelion wenno insureksion, no la ketdi addan pamalpalatpatan ti gobierno a panagpeggad ti Republika, mabalinen nga ideklara ti Martial Law. Idi ibaga ni Marcos nga agkaykaysan a mangrippuog ti gobierno dagiti rebelde a Muslim a mangisinsina iti Mindanao, dagiti naarmasan a Komunista karamanen dagiti pasurotda kadagiti pagadalan ken sentro ti siudad, ken sumagmamano a sektor a mangkankanunong iti pannakariribuk ti gimongtayo, imbatadnan dagiti rason tapno aramatenna ti sibubukel nga armada ti gobierno nga iturayanna a kas commander-in-chief tapno agtalinaed ti talna iti pagilian.

Winaswasna ti habeas corpus, wenno ti karbengan ti asino man a maaresto a maidatag ti korte tapno masaluadan ti karbenganna. Sinuspendena ti bileg ti Konstitusion babaen ti nasao a proklamasion. Kamaudiananna, imbilinna a dagus ti pannakasurat ti baro a Konstitusion tapno mapatalgedan ti napabaro ken naparegta a bilegna.

“IMMINENT DANGER”

Ngem no agbataytayo iti 1987 Konstitution, naikkat dagiti balikas nga “imminent danger” iti probision mainaig iti Martial Law. Kayatna a sawen, rumbeng nga aktual wenno pudpudno nga adda panangsakup ti pagilian, rebelion wenno insureksion tapno mapilitan ti Presidente a mangideklara iti Martial Law. Ken adu pay a kondision a nailanad iti probision (Seksion 18, Artikulo VII) tapno mabantayan ti panagabuso ti agturay a mangideklara ti Martial Law.

Segun dagiti abogado a nagpetision iti Korte Suprema tapno maisardeng ti Martial Law iti Maguindanao, ti kangrunaan a nagbatayan ti proklamasion a masaker iti probinsia ket maysa a kaso a rumbeng a dagiti laeng polis ti mangrisut. Tangay nangideklara metten ti Presidente iti State of Emergency iti probinsia sumagmamano nga aldaw kalpasan a namasaker ditoy ti 57 a tao idi Nobiembre 23, makaanayen a pagsadagan daytoy dagiti opisial tapno maipakatda dagiti addang a mangrisut iti nakaam-ames a krimen.

No agbataytayo ngamin iti probision ti agdama a Konstitusion, adda karbengan ti Presidente a mangideklara iti State of Emergency ken ti kasilpo daytoy a panagpatulongna iti sibubukel nga armada ti pagilian, no mapasamak ti nakaro a kinadangkok (“lawless violence”) iti pagilian wenno paset daytoy. Malimitaran laeng ti pagbatayan ti Martial Law iti aktual a panangsakup, rebelion ken insureksion.

Segun ken ni Justice Secretary Agnes Devanadera, adda kano dagiti grupo nga agpangpanggep a mangsaranget iti puersa ti gobierno a naibaon iti probinsia tapno mapaulimek ti lugar. Irugrugi kano dagitoy a grupo, partikular dagiti mangsupsuporta ken ti sumurok-kumurang a 2,500 a kameng ti private army dagiti Ampatuan, ti nangurnongen kadagiti puersada para iti maysa a dakkel a panagatake kontra iti AFP. Maysa laeng ngarud daytoy a panangako ti gobierno nga awan pay laeng ti aktual a rebelion. Plano pay laeng dagiti kriminal (saan a rebelde). Pattapatta laeng wenno posible a mapasamak.

Dita a naperdi ti rason ti gobierno. No subliantayo ti probision ti Konstitusion, awanen dagiti balikas nga “imminent danger” a pagbatayan iti deklarasion ti Martial Law.

“FACTUAL BASIS”

Iti Martial Law ni Marcos, nabatad dagiti inlanadna a rason wenno “factual basis” para iti proklamasionna. Uray pagbutbutngan pay laeng a mapasamak dagiti inlanadna a panangriribuk iti pagilian, adda karbenganna a mangibulos iti bileg ti sibubukel nga armada. Maipalagip nga idi mataming iti Korte Suprema ti petision tapno makontra ti proklamasion ni Marcos, inkeddeng dagiti mahistrado a ti laeng Ehekutibo, babaen ti bileg ken ramit daytoy iti panagespia wenno intelehensia, ti makaammo kadagiti umno a pasamak mainaig iti seguridad ti pagilian. Adda laeng ngarud kadagiti opisial ti karbengan a mangrisut ti parikut.

Ngem ania koma ti “factual basis” ni Presidente Arroyo iti bukodna a proklamasion? Nakaro a kinadangkok ti nabatad a rason, a saan met nga aktual a rebelion. Sakbay a naideklara ti Martial Law, natengngelen ti Department of Interior and Local Government (DILG) ti sibubukel a lokal a gobierno ti Maguindanao ken ti Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM) a pagkamengan daytoy. Nakapupoken iti Manila ni Datu Unsay Mayor Andal Ampatuan Jr., kangrunaan a suspek iti masaker. Umaboten iti 4,000 dagiti soldado ken polis, karamanen dagiti tangke ken eroplano ti armada, a naibaon sadiay tapno matengngel ti posible a panagbibinnales dagiti apektado a pamilia. Nasuspende metten ti kaaduanna nga opisial iti PNP iti probinsia tapno maliklikan ti komplikasion iti imbestigasion. Ken kalpasan ti apagbiit nga operasion iti lugar, agsasaruno ti pannakaduktalda kadagiti adu ken agduduma a nangngato ti kalibrena nga armas. Naalada dagitoy kadagiti pagtaengan dagiti Ampatuan. Sabali pay dagiti nakalida nga armas ken bala (namarkaan ti DND ken AFP ti kahon dagitoy) iti sumagmamano a paset ti probinsia, a patienda a naaramat ti kaaduanna kadagitoy nga armas iti nisayangkat a masaker.

Adda kadi pay ngarud mababaelan ti ania man a grupo, kas iti private army ni Ampatuan, no awan metten dagiti armasda wenno reserbada nga armas ken bala, ta naapput metten dagitoy ti militar? Kasano a makapaggarawda no naiwarasen ti sibubukel a puersa ti gobierno iti probinsia?

Ken maysa, uray pudpudno a saan a pasakup dagitoy a grupo, wenno makiinnibusda iti pannakilabanda kontra iti puersa ti gobierno no pudno man ti karkarna a kinaturedda, saan a katukad daytoy ti makunkuna a panagalsa dagiti umili tapno marippuog ti sentro ti gobierno, a maysa koma nga elemento ti rebelion.

Inrason pay ti Malakanyang ti saanen a panagtulid ti hustisia gapu ta agbutengen dagiti korte iti probinsia a mangakem kadagiti pagrebbenganda gapu iti madama a riribuk. Ngem kinontra daytoy ti Korte Suprema ta iti laksid ti napasamak, kunana a silulukat latta dagiti korte iti probinsia.

“ALL-OUT WAR”

Idi 2001, babaen ti administrasion ni Presidente Erap Estrada, naibilin ti “all-out war” kontra kadagiti rebelde a Muslim. Resulta daytoy ti nakaro a pananggulo ti Abu Sayyaf iti kinatalinaay ken seguridad ti Mindanao, ken ti panagsukir ti MILF ken MNLF iti bilin ti gobiernotayo nga ibabada dagiti armasda ken tumulongda iti parikut ti Abu Sayyaf. Nakarkaro ti giera nga intuyang ni Erap ngem ti napasamak iti Maguindanao ta dakdakkel ti sakupen ken epekto ti riribuk a parparnuayen dagiti rebelde a Muslim. Ngem saan a nangideklara ni Erap iti Martial Law.

Ken uray iti agdama nga administrasion ni Arroyo, mapaspasamak met ti dadakkel a panangriribuk dagiti rebelde a Muslim. Adda met dagiti masaker a napaspasamak. No kayatna met laeng ngarud a risuten ti parikut, mas nga adda ketdi rason ti Presidente a mangideklara iti Martial Law iti sumagmamano a paset ti Mindanao ta aktual a rebelion wenno insureksion ti ipatpaturay dagiti kameng ti MILF ken MNLF, nga ad-adayo nabilbilegda ngem dagiti Ampatuan iti Maguindanao.

Saan a kinasapulan ni Marcos ti pammalubos ti Kongreso idi ideklarana ti Martial Law ta awan iti kasta a naisurat iti 1935 Konstitusion. Inkandadona ketdi ti Kongreso tapno maliklikan ti ania man a panangkontra ti Lehislatibo iti addangna. Maipalagip nga idi maipakat ti kaunaan a Martial Law iti pagilian idi 1944, babaen ti Proclamation 29 ni Jose P. Laurel, panawen idi ti panangsakup dagiti Hapon iti pagilian ket kasapulan daytoy tapno maisardeng met ti insureksion kontra iti sinsinan a gobierno ni Laurel.

Ngem sabali ti kaso ni Presidente Arroyo ta sibibiag ti Kongreso ken adda bileg daytoy a mangibabawi ti Martial Law nga indeklarana. Saan a kas iti 1935 ken 1973 a Konstitusion, a saggaysa laeng a parapo ti nailatang para iti probision iti Martial Law ta iti 1987 Konstitusion, adda innem a parapo. Maysa ditoy ti panagbutos dagiti amin a kameng ti Kongreso (joint voting ti Kamara ken Senado) no ibabawida wenno saan ti deklarasion ti Martial Law, no di man ipapautda pay daytoy, no iti panagkita ti mayoria ket kiddawen iti agdama a kasasaad ti pagilian wenno probinsia.

Nagpaut iti arigna maysa dekada (manipud 1972 agingga iti 1981) ti Martial Law ni Marcos. Manamnama a 60 laeng met nga aldaw ti Martial Law ni Presidente Arroyo iti Maguindanao, kas sagudayen ti Konstitusion. Malaksid no kayat ti Kongreso nga ipapaut pay ngem iti naituding nga aldaw. Madama a matamtaming babaen ti joint session ti Kongreso ti Proclamation 1959, ket adda kadakuadan no ibasurada ti proklamasion ti Presidente wenno patalgedan ken pagpautenda pay daytoy ngem iti 60 nga aldaw.

Limitado ngarud ti garaw ni Presidente Arroyo. Awan ti bilegna a mangsuspende ti Konstitusion, mangirikep ti Kongreso, wenno mangisardeng ti panagtulid ti hustisia iti sadino man a paset ti pagilian. Saan a kas idi panawen ni Marcos nga iti laeng agpidut ti kalaban ti gobierno ti inaramid dagiti Metrocom sada ibalud, no di man iwalang dagitoy iti rangrangat, adda dagiti pagalagadan nga inlatang ti agdama a Konstitusion ken dadduma pay a paglintegan tapno agtultuloy a mapaturay ken masalakniban ti karbengan ti asino man nga umili a mapabasol iti rebelion, insureksion ken kapadana nga aramid a mangipaay ti dakkel a riribuk iti gimong

“OVERREACTION”

Ti ababa a pannao, nasurat dagiti probision ti Konstitusion tapno saanen a mariing pay ti Martial Law, malaksid iti karkarna a pasamak, kas iti panangsakup ken nasaknap a rebelion wenno rebolusion, a makasapul iti bileg ti sibubukel nga aramada ti gobierno. Ngem ti dakkel a saludsod ditoy: Apay a kinasapulan ti Presidente nga aramaten daytoy no adda met dagiti mabalin pay a remedio. Inutil kadi ti AFP a mangipakat iti pagrebbenganna no awan ti Martial Law? Maysa ketdi nga “overreaction” wenno panagsobsobra ngem ti rumbeng a solusion ti panangiladawan ni dati a Presidente Fidel Ramos iti Proclamation 1959.

Nalaka laeng a mapugtuan no ania ti adda iti panunot wenno pudpudno a motibo ti Malakanyang iti naudi nga addangna. No maminsan ngamin, a kas masansan a mapaspasamak no amirisentayo dagiti addang ti Presidente, adda mabukeltayo a posible a senario, pudno man wenno saan, ngem nasayaaten a mangriing kadatayo a manganag iti dakdakkel nga isyu iti Martial Law.

Umuna, mabalin nga adda ilemlemmeng a sekreto ti administrasion ni Arroyo a dagiti laeng Ampatuan a nagturay manipud pay idi 2001 ti makaammo. Kangrunaan ditoy dagiti kaso ti panagsuitik iti eleksion idi 2004 ken 2007. Adda kano dagiti ebidensia a dagiti laeng militar ti makabael a mangipakni sakbay a maduktalan ti media.

Maikadua, adda kano met ilemlemmeng dagiti militar, kangrunaanna dagiti nangngato nga opisial nga adda pakainaiganna iti pannakayismagel dagiti armas ken bala manipud iti armory ti gobierno tapno maibunong kadagiti kankanunonganda a warlord iti adu a paset ti Mindanao. Ngem sakbay nga agtulid iti imbestigasion, nadalusen dagiti dalan a mangiturong kadagiti rumbeng a mababalaw.

Maikatlo, maysa a pangpadasan a kaso, wenno test case, ti Proclamation 1959 tapno makita ti Malakanyang ti posibilidad a maipakat met ti Martial Law iti sibubukel a pagilian. Babaen ti Maguindanao, masiripda ti epekto ti pannakapabileg manen ti militar, wenno pagpatinggaan dayta a bileg nga agbatay iti agdama a paglintegan. No ania man ita ti panangkontra ti adu a sektor iti agdama a Martial Law, no malusotan daytoy ti gobierno, ad-addan a nalaklaka no kua nga ipakatda ti sumaruno ta masullatandanton ti ania man nga abut iti legal a pannakaipakatna.

Ken maikapat, a kasilpo ti maikatlo a rason, panagsagana ti Malakanyang daytoy no bilang ta adda “failure of election,” kas pagarigan maperdi ti dagiti kompiuter para iti automated election, wenno mapaturay manen ti pinnatay kadagiti agkakalaban iti politika, madadaanen ti Martial Law a maibulos. Maysa laeng ngarud manen daytoy kadagiti adu a plano ni Presidente Arroyo gapu iti kinadesperadona a kumpet iti turay.Ala, pattapatta laeng kunatayo, ngem awan met naisurat a linteg a mangiparit kadatayo tapno agamak, agsagana ken agridam. Narigaten no pagam-ammuan ta agsublitayo manen iti 1972.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 21, 2009.)

APAY A NAPASAMAK TI MASSACRE IDIAY MINDANAO?

“HINDI naman ho masyadong problema sa Maguindanao!”

Dayta ti nakalalagip a balikas ni Virgilio “Hello Garci?”Garcillano iti kotrobersial a pannakipatangna iti telepono ken ni Presidente Glora Macapagal Arroyo idi Hunio 6, 2004.

Mainaig daytoy iti panangkumbinsina iti Presidente a nairemedionan dagiti election forms tapno di madlaw ti milagro nga inaramidda iti resulta iti eleksion iti Maguindanao. Nagangayana, tallo nga ili iti probinsia ti awan man laeng naawid a butos ni Fernando Poe Jr. iti laksid ti kinalatakna (malaksid pay ti kaadda ti “dagdag-bawas” iti resulta ti dadduma pay nga ili).

Kas iti eleksion idi 2007, napasamak manen iti Maguindanao ti karkarna a resulta ti eleksion. Dagiti kandidato ti administrasion ti nakaala iti umuna a 12 a puesto, ngem di mailawlawag ti Comelec no apay nga ad-adu ti bilang dagiti balota ngem ti pudno a nagbutos.

Kadagitoy nga eleksion, ni Andal Ampatuan Sr., a kapartido ti Presidente, ti gobernador ti probinsia.

Ita nagsubli manen ti Maguindanao ken ni Ampatuan iti panunottayo, saan a gapu ta panawen manen ti eleksion no di pay ket maysa a pasamak a nakarkaro pay ngem iti panagsuitik.

Isu daytoy ti “massacre” a napasamak iti probinsia idi Nobiembre 23.

“SAANDA A GARAWAN DAGITI BABBAI”

Eleksion man ngaminen. Uray adda ibagbaga ti kalabanna a tadtadenda no ituloyna ti panggepna, saan a napabutngan ni Vice Mayor Ismail “Tito” Mangudadatu ti Buluan, Maguindanao tapno kalabanenna iti kinagobernador ti Maguindanao para iti eleksion iti 2010 ti anak ti situtugaw a gobernador.

Manipud pay idi 2001, iggemen ti kaamaan dagiti Ampatuan ti sibubukel a probinsia. Idi 2007, nangabak nga awan ti kalabanna ni Gob. Ampatuan Sr. Malaksid pay a kaaduanna dagiti annak ken kakabagian daytoy ti nagbalin a mayor, konsehal iti ili, wenno bokal iti probinsia, malaksid pay kadagiti nangangato a posision iti ARMM a pagkamengan ti probinsia. Awan duaduana a didiosen ida dagiti adu nga umili, ken saan a magaraw uray dagiti agtuturay.

Napanunot ngarud ni Mangudadatu nga isun ti mangirugi iti panagbalbaliw iti lugarda para kadagiti Bangsamoro a kas kenkuana. Ngem dina malipatan ti death threat kenkuana. Iti kaaldawan ti panangidatagna iti bukodna a certificate of candidacy (CoC) iti Comelec, ni Genalyn nga asawana ti imbaonna a mangipila iti daytoy iti Shariff Aguak, kabesera ti probinsia. Kinuyog daytoy ti kabsat ni Tito a mayor iti sabali nga ili, ken sumagmamano a kakabagianda a babbai. Uray dagiti abogado a kinapatangna tapno mangasistir dagitoy, babbaida met.

Mamati ni Mangudadatu a di garawen dagiti kalabanna dagiti babbai gapu ta iti tradisionda a Muslim, saan a mabalin a dangran dagiti babai a kas met laeng dagiti ubbing wenno lallakay ken babbaket iti ania man a susik dagiti adu a pamilia wenno tribu. Dakkel ngamin ti bayadan iti asino man a mangdangran iti babai isu a no mabalin, uray iti paggugubatan dida saktan dagiti babbai.

Pinaay ti police director ti ARRM ti kiddaw ni Mangudadatu a security escort. Kasta met nga awan ti naganabna idi immasideg kadagiti military iti lugarda. Segun kadagiti opisial iti AFP, saan nga akem ti militar ti mangipaay iti security escort kadagiti politiko. Ngem impatalgedda met ketdi a natalinaay ti kalsada a pagnaanda ken awan ti rumbeng a pagbutnganda.

Ken gapu ta patienna ti bileg ti media, napanunot ni Mangudadatu nga umasideg kadagiti kameng ti media. Immuna nga inasitganna ti maysa a reporter iti DZRH tapno mangayab kadagiti padana a journalist tapno adda mangimatang iti pannakaidatag ti kandidaturana. Immabot ngarud iti 37 nga agiwararnak nga aggapu pay iti General Santos, Tacurong ken Koronadal ti naawis ti mayor a kumuyog iti convoy iti lima a lugan a napan iti kapitolio.

Ngem gayam iti dalanda iti ili ti Ampatuan, adda agur-urayen kadakuada a peggad. Mapan a 100 a katao, karamanen ti sumagmamano a kameng ti PNP ken dagiti civilian volunteer organizations (CVO) a nangawit kadagiti nabibileg nga armas ti nangbangen kadakuada iti highway.

URAY LUGAN INKALIDA

Pinaisardeng dagiti nagtagi-armas a grupo ti convoy iti igid ti highway. Tinungpa-tungpada dagiti babbai, imapakanda kadakuada dagiti iggemda nga election form, sada rinames dagiti dadduma ken pinaltogan dagitoy. Adda pay dagiti pinilidanda. Ken dida pay napnek, uray pay dagiti inosente a sibilian a nairana lumaslasat iti lugar ti pinatuduanda iti bala. Dagitoy dagiti bangkay a nasarakanda a naiwaras iti aglawlaw ti convoy.

Sabali pay dagiti bangkay a nakagalut dagiti imada a naikali iti narabaw a tanem. Agasem, pati lugan dagitoy, inramanda nga inkali babaen ti inusar dagiti grupo a backhoe a kukua ti lokal a gobierno ti Maguindanao. Adda pay dagiti naputolan iti ulo.

Iti kadagupan, 57 ti natay, karamanen ti 25 a kameng ti media, dua nga abogado, ken dagiti dadduma pay nga inosente a nairana laeng iti lugar. Malaksid ken ni Genalyn ken ni Mayor Bai Eden Mangudadatu, nairaman a natay ni Bai Farinah Mangudadatu a kabsat pay ni Ismail, ken da Atty. Cynthia Oquindo-Ayon ken Atty. Connie Bresuela, nga agpada nga abogado ti pamilia. Ni Mayor Andal Ampatuan Jr., mayor ti Datu Unsay, ti maitudtudo nga akin-utek ti pasamak. Wen, panggep daytoy ti agtaray a gobernador ti Maguindanao a kas sukat ti amana nga aggibusen ti panagtakemna ket manamnama ti panagsangoda ken Bise Mayor Ismail Mangudadatu.

Kasla nagrigat a patien a mapasamak iti kastoy a wagas ti panangpatay kadagiti kalaban iti politika. Mangrugrugi pay laeng iti eleksion, ngem adda daytoyen a pasamak a pangpanunotantayo iti dakkel no kabaelan ti agdama a gobierno a matengngel ti panagdakkel pay iti parikut.

Adayo a nadangdangkok daytoy ngem ti panangpuor ni Vincent “Bingbong” Crisologo, anak ti sitatakem idi a gobernador ken diputado, iti dua a purok iti Bantay, Ilocos Sur gapu iti politika idi dekada 70. Wenno ti pannakabomba iti Plaza Miranda iti Quiapo, Manila a nakatayan iti sumagmamano a katao ken nakasugatan dagiti kandidato ti Partido Liberal. Wenno dagiti kaso iti panagpipinnaltog kadagiti kalsada wenno plasa dagiti agkakalaban a partido iti sumagmamano a probinsia. Awan ti ubbing, wenno adu a babbai ken iti kaadu ti kameng ti media a natay, saan a kas iti naudi a pasamak iti Maguindanao.

Maikapat ti Filipinas iti listaan ti Committee to Protect Journalists a nakabase iti New York, kadagiti pagilian a karirisguan a pagbasakan dagiti agiwarwarnak. Ngem kalpasan ti Nobiembre 23, inatiwtayon ti Somalia, Iraq ken Pakistan a nakatayan metten ti adu a kameng iti media. Ngem adda gubat wenno dadakkel a susik iti politika ken ideolohia kadagitoy a pagilian, idinto a ti Filipinas a demokratiko a pagilian, maysa laeng a susik iti lokal nga eleksion ti makaigapu ti pannakaipatli ti adu a kameng ti media.

Ken napasamak daytoy iti panawen nga irugitayon iti automation, wenno moderno a wagas iti panagbutos iti pagilian, ken ti kaadda dagiti social networking iti Internet a makatulong pay iti panagpili dagiti botante iti ibutosda

.

ADDA KAYATDA NGA IBAGA?

Saan laeng ngarud a sinsinan a panangtambang daytoy tapno mangipakni iti maysa a kalaban ti politika. Gapu iti naisangsangayan a pannakaipakatna, adda ibagbagana daytoy para iti pagilian. Tallo ti mabalin a maadawtayo ditoy.

Umuna, awan latta ti pagbaliwan ti sistema ti politika ti pagilian gapu iti kaadda latta dagiti warlord wenno private army a pampanuynoyan dagiti agtuturay, saan laeng iti Maguindanao, no di pay kadagiti nadumaduma a paset ti Filipinas, manipud Abra agingga iti Basilan. Dagitoy dagiti dadakkel a pamilia a didiosen kadagiti lugarda gapu iti kaaddada iti posision, ken kaaduanna ti nadekket iti Malakanyang. Umagek ken agkurno dagitoy a lokal a didiosen kadagiti agtuturay a pagay-ayat met nga awaten dagitoy dagiti nangangato nga opisial iti kasta adda maawidda a dadakkel a pabor nangruna iti panawen ti eleksion.

Ti napasamak iti Maguindanao, ipakitana laeng nga awan man laeng ti panagbuteng dagiti Ampatuan no maduktalan ti aramidda ta ammoda nga awan ti makaitured a manggaraw kadakuada. Gapu daytoy iti kaaddada iti posision, ti kadakkel ti puersada, adda agkuna nga umabot iti 500 ti tengngelna a CVO, ket ti kapetda iti AFP ken PNP, ken dagiti gagayyemda iti Kongreso ken ti Malakanyang.

Maikadua, saan a ti kinakapuy ti AFP wenno ti PNP ti isyu ditoy (kinapudnona, kabaelanda a punasen amin a private army no kayatda,). Ti pudno nga isyu ditoy ket isu ti panangipalpalubosda iti kaadda dagitoy a private army, no di man isuda ti mangiturturong tapno maarmasan latta dagitoy. Ken mabalin a dagiti met laeng kameng ti militar wenno polis dagiti nalimed a private army dagitoy a politiko. Saan nga agkuti ti AFP wenno PNP, wenno dida kayat a garawen dagitoy a private army agingga nga awan ti mapasamak a pakaisagmakan ti adda a nakatugaw.

Segun iti Newsbreak, dagiti kaamaan ti Ampatuan ti sumagmamano laeng a lider iti Mindanao nga awan iti koneksionda iti MILF wenno sabali pay a grupo dagiti rebelde a Muslim. Nabanglo ngarud ti naganda kadagiti militar, ken uray pay iti Malakanyang. Gapu iti daytoy, agtintinnulong ti Malakanyang ken dagiti Ampatuan tapno mapagtalinaed dayta a puesto ken natalinaay a panangipatarayda iti turay. Kas itay alibut a kumagat no malipit, kasta met ti aramidenna no adda mangkarit iti puestoda.

Maikatlo, mabalin a paset daytoy ti plano tapno mangiwaras iti panagbutbuteng iti Mindanao iti eleksion, tapno awanen ti mabalin pay nga agbasak a kameng ti media wenno asino pay a nalimbong ti panunotna a politiko a mangipatpateg iti karadkadna tapno agkampania ditoy wenno mangbantay ti pannakaipagna ti eleksion. Asino kadi ti agganar no agtalinaed ti kastoy a panagbutbuteng no di met laeng ti agdama nga administrasion? Kameng iti partido ti Lakas-Kampi-CMD dagiti Ampatuan ken dadduma pay a warlord iti rehion. Kabesadodan ti operasion ti ania man a panangkontrolda ti resulta ti eleksion iti rehion, ken ti rumbeng nga aramidenda no maibulgar daytoy iti media.

No kabuteng idi ti administrasion ti kinalatak ni FPJ a kabalubal ti Presidente, pagamkanda met ita ti kinababa ti popularidad ni Defense Secretary Gilbert Teodoro a manok ti administrasion iti 2010. Kasapulan ngarud a matengngelda manen ti Mindanao, nangruna iti Maguindanao nga agsolido para kadakuada. Panangpasiken ti baluarte, dayta ti maysa pay a napateg a ramen iti politika. Ken uray pay inikkatda dagiti Ampatuan iti partido ti administrasion, ken makasuan dagitoy, agtalinaed dayta a panagbutbuteng dagiti umili, ta kas iti adun a padastayon iti gobierno, napatpateg para iti administrasion ti panagkakadua iti politika ngem ti hustisia. Ta mabati nga agawarawara iti probinsia dagiti tao dagiti Ampatuan a mangaramid iti kaykayatda.

MAYSA A KARIT KADAGITI KANDIDATO

Dakkel ngarud a karit para iti Presidente ti panangisardengna a mamimpinsanen iti kastoy a panagabuso iti bileg dagiti gagayyemna a politiko, nangruna iti Mindanao. No napasnek met laeng a mangiyawat Iti turay para iti mabutosan a presidente inton 2010, rumbeng nga aramidenna daytoy iti naurnos, ken awan ti kinadangkok ken sinasaur nga aramid. No natalinaay ti transision ti gobierno, wenno nasurot ti siwawayawaya ken nadalus nga eleksion, ti pudpudno a rikna ken pili dagiti umili iti agturay para iti pagilian.

Dakkel met a karit daytoy kadagiti agpangpanggep nga agbalin a presidente. Ipasnekda koma a suroten ti prinsipio iti partidoda. Di rumbeng nga uray asino la ditan a lider iti bukodda a lugar ti asitganda tapno makaawidda a butos. Pilienda koma a nasayaat ti agbalin a kamengda, saan ket nga uray ‘tay demonio a makatulong kadakuada a mangpaadu ti butosda, awidenda lattan daytoy iti partidoda. Panunotenda koma a no mangabakda, dagitoy met laeng a demonio ti agturay iti bukodda a lugar, ken didanto metten mabalin a garawen agingga a mapasamak ti kas iti napagteng iti Maguindanao. Ipasnek koma ngarud nga ikari dagiti kandidato a pungtilenen ti ania man a panagabuso iti bileg dagiti kaamaan a politiko, nangruna iti Mindanao.

Nagkas-ang laeng a panunoten a kalpasan ti naindaklan a balligi ni Manny Pacquiao iti boksing, ken ti pannakaipaay iti CNN Hero of the Year para ken ni Efren Peñaflorida, napasamak ti maysa a nakaam-ames a pagteng iti pagilian. Kasla napunas ngaruden ti rason tapno agtultuloyen ti pannakaitandudo ti pagilian.

Ta manipud iti Nobiembre 23, maam-ammo itan ti pagilian a kas kadadaksan a lugar kadagiti journalist.

“Hindi naman ho masyadong problema sa Maguindanao!”

Sapay koma ta mangngegtayo dayta a balikas iti pudno a kaipapananna. Aggapu koma daytoy kadagiti umili wenno kadagiti lokal a kameng ti media a mangipaneknek a narisuten ti parikut iti Maguindanao. Wenno saanen a dagensen daytoy para iti masakbayan ti Filipinas.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 7, 2009.)