KOMUSTA MET TI SINGLE FATHER?

KUNKUNADA a manmano laeng, wenno nakirang a breed no ayup koma, dagiti makunkuna a single father. Kasla limited edition no kopia koma ti libro wenno gadget.

Single father, kayatko a sawen ditoy ’tay lalaki a single parent. Daytoy ‘tay nabalo, nakisina iti asawa, baro ngem adda anakna, wenno baro a nagadaptar iti ubing, nga adda iti sidongna ti anak a tataripatuenna a bukbukodna. Wenno ‘tay ama nga agbibiag a padre de pamilia, a saan ket nga agbibiag a kasla baro (kas pagarigan, imbatina dagiti annakna iti nagannak kenkuana, ket adda laeng iti langlangalang wenno iti adayo a pagsapulan).

Nagrigat ngarud makaala dagiti single father kadagiti kapkapnekanda nga impormasion iti kasasaadda a kas lalaki. Ta no single parent, kunada, ad-adda a ti babai a single mother ti pangituronganda. Padasem nga i-Google ti topiko a “single father,” ket makitam nga ad-adda nga agparang ti “single parent” saan ket a “single father” a no tuntonem pay a nasayaat ti pagtaudan dagiti datos, ti met single mother laeng gayam ti ibagbagana.

Panagrikna ngarud ti maysa a single father, kasla naisabsabali ti panagkita ti gimong kenkuana a kas agmaymaysa a nagannak a mangpadpadakkel iti anakna, isu nga awan ti masinunuo a tulong a maidiaya a para kenkuana. A kasla maibagbaga a no mabalin a para ken ni single mother, mabalin metten ken ni single father. Idinto nga agsabali ti kasapulan ti lalaki ken ti babai a kas nagannak.

Umad-adu ketdi ti bilang ti single father iti agdama. Iti Estados Unidos, kas pagarigan, mapan a 14-milion dagiti single parents, segun iti datos ti populasionda idi 2003 ket 16% (mapan laeng a 9% idi 1970) kadagitoy dagiti single father. Iti Britania, mapan kano met a 2-milion dagiti single father wenno agarup 8% iti populasionda.

Iti Filipinas, maibatay iti datos ti Department of Health idi napan a tawen, 15% iti sibubukel a populasion ti pagilian; wenno mapan a 13.9 milion ti bilang dagiti solo parent iti agdama. Saan la ketdi a mayadayo ti kasasaad ti pagilian iti datos iti America wenno Britania, a basbassit ti bilang dagiti single father no maidilig kadagiti single mother.

Ala man, bilangem no mano ti am-ammom wenno kabagiam a single father. Pagdasigem iti bilang dagiti am-ammom met a single mother. Dakkel la ketdi ti diperensiana, wenno ad-adu nga amang dagiti ina a single parent.

Karkarna ngamin ti kulturatayo a Filipino a ti lalaki, wenno ti barako ti pagtaengan, ti mabati nga aganus ken aguper a mangpadakkel kadagiti annakna, aglalo kadagiti babassit pay nga ubbing. Masansan a ti asawa a babai ti mapatudon iti daytoy nga obligasion, ket no awan ti asawa, dagiti appongda.

Iti panagkita ngarud ti gimong, kasla saan a kabaelan ti maysa nga ama a biagen dagiti annakna nga is-isuna. Isu a no adda mabalo, wenno mapanawan ti asawana, nagdaras nga ibagada kenkuana a mangala laengen iti sabali tapno adda agaywan kadagiti ubbing. Ngem no babai ti pangibagaanda iti dayta, adda bassit panagaripapada ta no iduronda ti balo wenno ti nakisina a babai a mangasawa manen, kayatna a sawen, kasla iduronda metten ti babai a baybay-anna dagiti annakna.

No iduronda ti balo a lalaki a mangasawa, mangala iti katakunaynayna a mangaywan kadagiti ubbing ti kayatna a sawen. Ngem no babai, kasla iparipiripna a nakapsut daytoy a mapanawan isu a kasapulanna ti pagsanggiranna. Ngem maawatantayo met daytoy nangruna dagiti ordinario laeng nga agtagibalay.

Ngem ti pagdumaan ti balo (wenno nakisina) a lalaki ken babai, ket isu ti adjustment a kunkunada. Segun iti maysa a panagadal, nalaklaka a maisurot ti babai ti bagbagina iti kellaat a panagbaliw ti panagbiagna. Ta gapu iti nasursurona a panagtagibalay ken panangasikaso iti lakayna a saan ketdi nga isu ti paasikaso, saan unay a maikawa iti nagbaliw a kasasaadna, a saan a kas iti lalaki.

Maysa pay, dakdakkel ti adjustment kadagiti annak, ta masansan a dida maisagana ti bagbagida a kellaat lattan a ni tatangda ti mangaywan kadakuada. Isu a nagdakkel a karit para iti maysa a nabati nga ama nga iparikna kadagiti ubbing a rumbeng a baliwandan ti napuotanda a kasasaad ti biag, babaen ti panangipakatna met iti bukodna a wagas a mangtaripato iti panagbiagda.

Pagsayaatanna met ketdi, mabalbaliwan bassiten ti panagkita ti gimong wenno stereotype kadagiti single father. Gapu ngarud iti napartak a panaglupos ti panawen ken ti kabuyogna a panagbaliw ti kultura (kas iti panaglukay ti pagalagadan iti moralidad) gapu iti globalisasion, umad-adun ti agbalin wenno agtalinaed a single father.

Maysa a rason ditoy ti panagadu dagiti inna a mapan mangged iti sabali a pagilian, ket kapilitan a ti ama ti mabati nga agaywan. Malaksid pay nga umad-adu metten ti insidente ti panagsisina dagiti agassawa, ta maibilangen ditoy dagiti babbai nga idi un-unana kabutengda a panawan dagiti lallakayda ngem gapu kadagiti linteg a nangipaay kadakuada iti bileg ken karbengan a kas asawa, kaykayatdan ti makisina iti asawada ngem ti agsagaba iti sidong ti asawada.

Irugrugi metten ngarud dagiti asawa a lalaki a napanawan, nga ipakita a kas kapateg met ti kontribusionda iti pagtaengan ti ipapaay met dagiti pimmanaw nga asawada. Adu metten dagiti celebrity a mangipaspasindayag iti kasasaadda a kas single father, a kas koma ken ni dati a basketball player ken komediante Benjie Paras wenno ni Dwayne Wade iti Miami Heat. Adu metten kadagitoy ti agak-akem a kas modelo no kasano ti agbalin a single father iti agdama a panawen.

Saan ngarud a makuna a kasla nakakaasi ti ama a mabatbati iti pagtaengan, no la ketdi ammona ken napasnek ti aramidna a mangipaay iti kasapulan dagiti annakna. Ket no ‘tay nabalo, wenno pinanawan ti asawana, saanen a kasla nakas-ang wenno karkarna a situasion.  

Pagsayaatanna pay, karaman met ti single father a paraburan ti Akta Republika (RA) Blg. 8972 (wenno ti Solo Parents' Welfare Act of 2000). Babaen ti linteg, maipapaayen ita ti pito nga aldaw a parental leave (bakasion nga adda bayadna) iti tunggal tawen kadagiti solo parent nga empleado, malaksid pay iti agdama a maaw-awatda a regular a vacation/sick leave iti trabaho. Mabilin pay dagiti employer nga ipaayanda iti flexible wenno nawaywaya bassit nga oras iti panagtrabaho dagiti solo parent, ken dadduma pay a pabor. 

Maysaak metten a single parent sipud pay idi pimmusay iti sakit a kanser ti asawak idi 2011. Ket agpayso a narigat dagiti damona a tawen ti kasasaadko gapu iti adjustment. Ad-adu ti naliday ngem ti naragsak, ngem in-inut a maitapliakko ti saem no panunotek laeng ti masakbayan dagiti annakko. Nadekdekketak ita kadakuada ngem idi adda pay laeng ti asawak iti sidongmi.

Pagsayaatanna, napadasakon ti nagbibiag nga agmaymaysa uray idi baroak pay laeng gapu iti panagtrabahok iti Manila ken agsolsolo nga agnanaed iti inupaak a kuarto. Malaksid a nasapa a nayadal kadakami iti pamiliami ti umisu a panagtagibalay. Ta no awan daytoy a padasko, diak koman nabaelan ti kinarigat ti agtagibalay a tallo ti ubingna, ket amangan no impatarakenko la koman dagiti ubbingko kadagiti lolo ken lolada, wenno dinardaraskon ti nangasawa manen.

Okey met uray agmaymaysaak ita a mangisakad iti pamiliak, agingga a kabaelan ti mategteggedak a suportaran ti biagmi nga inaldaw. Kasla baro, kunak man laengen ti kasasaadko. Nawaya iti kayatko a papanan (maaramidko met ketdi daytoy idi sibibiag pay ti naanus nga asawak), ngem maaramidko ita nga awan ti panagamak nga agdandanag ni baket ti kaaddak iti ania la ditan a lugar. Pagsayaatanna, diak nasursuro ti agbisio iti nakaro. Ken pagsayaatanna pay, saan metten a paaywanan a kasla bassit nga ubingko dagiti annakko.

Kas kadagiti dadduma a single father, siakon ti agdesision para kadagiti ubbing ken awanen ti adu pay a sao no isu ti kayatko. Ngem ti rigat ti kastoy, masapul a nasiken ti pangngeddengko ta awanen ni baket a mangadal wenno mangkontra la koma iti kayatko nga aramiden.

Tapno ipamaysak ti panagaywanko kadakuada, nagikkatak iti regular a trabahok ket nag-freelance-ak laengen tapno addaak laeng iti balay. Nakatulong met daydi a panag-homebased-ko, ngem gapu ta agkolehion ti inaunaak, inawatko ti regular a trabaho iti maysa nga ahensia ti gobierno.

Nupay adda panangay-ayda iti kasasaadko a kas maysa nga ubing nga ama, nga umuli iti entablado tunggal panagseserra ti eskuela, wenno ti agatendar kadagiti pasken dagiti ubbing, diak met ketdi maapektaran. Ta alaek dayta a gundaway nga itandudo wenno ital-o ti kabaelak a mangisakad iti pamiliak, saan a kas iti panagipagarupda a diak kabaelan no awan ti asawak. Agingga iti kabaelak, kayatko ngarud nga aggaraw a kas pudpudno a lalaki ket aramidek ti pagrebbengak a kas ama. 

Ket nasamay a pangsubad ti sakripisiok uray ti mensahe a pangkablaawna kaniak iti Father’s Day manipud iti buridekko a babai babaen dagiti babassit a kard wenno nadekorasionan a papel nga inaramidna.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hunio 16, 2014.)

NO APAY A SAAN A MABALIN NGA AGKASAR DA LEO KEN NARDO

ANIAN a ragsak dagiti grupo dagiti alanganin wenno LGBT (lesbians, gays, bisexuals, transgender) ditoy Filipinas idi pasingkedan ti Korte Suprema ti Estados Unidos ti legalidad ti same-sex marriage wenno ti panagassawa dagiti agpada ti kinatao wenno seksna iti pagilianda

Wen, ta imbasura ti Korte itay napan a bulan ti Defense of Marriage Act (DOMA) wenno ti kontrobersial a linteg a mangiparit iti same-sex marriage. Ket gapu ngarud ta agbalinen a legal nga agassawa dagiti alanganin, magun-odda metten dagiti benepisio a kas iti ipapaay ti gobierno kadagiti tradisional (lalaki ken babai) nga agassawa.

Ngem segun iti Progressive Organization of Gays in the Philippines (Pro-gay), saan pay a panawen nga ipingetda ti pannakaipalubos koma met ditoy ti same-sex marriage. Ad-adda a nakaturong ti atension ti grupo iti panangbanbantayda iti Kongreso tapno agbalin metten a linteg ti gakat a mangiparparit iti pannakaipapaigid dagiti LGBT iti ania man a rason wenno okasion iti gimong.

Nabayagen nga arapaapda met a maipaay koma dagiti alanganin ti karbenganda a mangikasar kadagiti partnerda. Narigat a magun-odda dayta ngem saan met kano nga imposible, segun iti pannakangiwat ti Pro-gay.

Dagitoy man ketdi dagiti bangen wenno kasla katayag ti Bantay Everest a rumbeng nga ulien dagiti LGBT tapno magun-odda ti linteg a mangipalubos met koma iti same-sex marriage iti Filipinas. Ngem agpayso a posible dayta, no la ketdi marisutda dagiti agdama a pagtaudan ti parikutda no ituloyda ti panggepda.

1.  Konstitusion ken Family Code

Segun ken ni Joaquin Bernas, kolumnista ken eksperto iti Konstitusion, ti makunkuna a pamilia a bigbigen laeng ti Estado a sagrado ken rumbeng nga igigirna ken patibkeren a kas napateg nga institusion ti gimong ket isu daytoy ti pinundar ti natibker a heterosexual a relasion, wenno tradisional a buklen dagiti agassawa a babai ken lalaki (opposite sex).

Nagsadag ngarud ditoy ni Presidente Cory Aquino idi pirmaanna ti Executive Order 209 (wenno ti Family Code). Nabatad ti panangiladawan ti linteg iti kasar (marriage) a kas maysa a naisangsangayan a kontrata ti permanente a panagdenna ti lalaki ken babai tapno mangbangon iti maysa a pamilia. Nailanad pay iti maysa a probision a napateg a kidkiddawen ti maysa a balido a kasar ti legal a kapasidad dagiti agkasar, kayatna a sawen, addaan iti umisu nga edad ken rumbeng a maysa a lalaki ken maysa a babai.

Rumbeng ngarud nga asikasuen nga umuna dagiti LGBT ti pannakaamendar ti probision iti kasar, ken no kasapulan, maamendaran met ti Konstitusion tapno mailanad iti nalawag a balikas ti panangipalubos ti Estado iti same-sex marriage.

2. Simbaan Katoliko

Agsadag dagiti papadi iti Nasantuan a Biblia iti panangkontrada iti same-sex marriage, ta nailanad kano met ditoy a pinarsua ti Dios ni Adan ken ni Eba, saan ket a ni Adan ken ni Adan, wenno ni Eba ken ni Eba. Kontra ngarud ti nadiosan a paglintegan ti panagassawa ti agpada a lalaki wenno agpada a babai. Ta no impalubos dayta ti Dios idi damona pay laeng, saan koma a nayanak da Abel ken Cain a nagtaudan ti amin a kaputotan iti lubong a kas naisurat.

Dominante pay laeng dagiti Katoliko iti pagiliantayo, saan a kas iti America, isu a kasta ti kadakkel ti impluensia ti Simbaan iti lugartayo, saan laeng iti espiritual a banag ken uray pay ket iti politika.

Ngem no kas pagarigan ta naballasiw ti LGBT ti umuna a bangen (isyu legalidad), saan a kas karina a tungpalen dagiti papadi ti linteg iti same-sex marriage ta ipatangkenda a kontra daytoy iti doktrinada, a kas met iti nakaro a panangilunlunodda iti Reproductive Health Law.

No bilang ta kasta, liklikanto laeng ngarud dagiti alanganin iti sumaklang iti Simbaan wenno relihion a di mangikasar kadakuada. Saan laeng met a ti panagkallaysa iti simbaan, wenno ti panangkasar ti padi, pastor, wenno lider ti maysa a relihion ti bigbigen ti Estado a balido a kasar, ta mabalin met uray ti hues wenno ni Apo Mayor.

3. Tradision iti Pamilia   

Uray ibagbagada a naawaten ti gimongtayo ti panagiinnayat dagiti alanganin, saan pay met a makuna a napintas ti panagkitada dagiti tattao iti ania man a relasion nga awan ti bendision ti sagrado a matrimonio, a kas iti naminsan met a panangibilangda kadagiti ag-live-in a saan a normal a relasion. Ngem nain-inut a naawat ti pamilia dagiti kakastoy a relasion ta adda dagiti linteg a mangbigbigen iti situasionda.

Ngem sabali no dagiti alanganin ti agdenna. Ibagada lattan a saan a serioso ti relasion, no di man ibagada a pisikal laeng nga atraksion wenno agen-enjoy laeng dagiti asmang, ket awanto met laeng ti nasayaat a pagturonganna.  

Ngem no kas pagarigan ta naballasiw ti LGBT ti umuna ken maikadua a bangen (legalidad ken relihion), saan a kas karina ti panagballigida a dagus no agtaltalinaed ti diskriminasion kadagiti alanganin iti bukodda a pamilia.

Uray agpayso a maawat ti adu kadatayo ti kaadda dagiti alanganin iti gimongtayo, sabali a saritaan no bukodtayo nga anak ti agbalin a bakla wenno tomboy. Kasla makan daytoy a narigat nga alimonen. Agingga ngarud a di maawat dayta ti sibubukel a rikna dagiti nagannak, narigrigat la ket ngarud a maawatda a makikasar ti anakda a bakla iti maysa lalaki, wenno ti tomboy iti maysa a babai, no agbatayda iti no ania ti ammo dagiti nagannak maipapan iti pamilia nga isursuro ti paglintegan, Simbaan ken tradision.

Makita ti kinapudno daytoy iti reaksion ni Raquel Pempengco idi ibulgar ni Charice iti publiko a maysa isuna a tomboy. Kasla napukawen ti ganasna a makipatang pay iti anakna gapu iti nalaus a sakit ti nakemna. Kunana ketdi a maysa laeng a paset ti panagdakkel ti kinatomboy ti nalatak nga anakna ket amangan no maaturna met laeng daytoy (kasla kayatna a sawen, gurigor laeng ti kinabakla wenno kinatomboy a mapukaw met laeng no kabaelan nga agasan).

Napateg ngarud ditoy ti naan-anay a panangawat ti pamilia kadagiti alanganin. Ket no pudno met laeng ti ibagbaga dagiti nagannak a kanunonganda dagiti anakda iti ania man a pagragsakanda, ipakatda koma dayta a prinsipio kadagiti alanganin uray pay agingga iti panawen a makikasar metten dagitoy kadagiti bukodda a partner. 

4. Diskriminasion

Iti surbey ti Pew Research Center iti 30 a pagilian mainaig iti homoseksualidad, nangato ti grado ti Filipinas kadagiti makuna a “gay-friendly” a pagilian. Mapan a 73 a porsiento kadagiti napagsaludsodan a Filipino ti mangibagbaga a rumbeng laeng a maawat iti gimong ti kinabakla wenno kinatomboy.

Ngem saan a napnek iti resulta ti surbey dagiti grupo dagiti LGBT ta dina met kano iparangarang ditoy ti pudpudno a ladawan iti pagilian. Ta uray pay adda dayta balikas a “panangawat” (acceptance), agsadag laeng dita iti kondision wenno iti agraraira pay laeng a kapanunotan kadagiti alanganin nangnangruna iti panangiparang kadagitoy ti media. Masansan latta a pangarkos dagiti babakla kadagiti pabuya iti telebision wenno pelikula a mangpakpakatawa wenno nayon a pangragragsak, ket no tomboy met ti agparang kadagitoy, kanayon latta a siga ti karakterna.

Aglatlatak ita ti telenobela iti GMA-7 a “My Husband’s Lover” gapu iti temana a panangilaban dagiti dua nga alanganin iti nalimed nga ayan-ayatda. Ngem isyu iti moralidad ti inkutak a dagus dagiti obispo idi maala ti media iti kapanunotanda maipapan iti kakasta a pabuya.  

Kasta met a kaduanna kadagiti pribado a pagadalan ti naiget a mangibilbilin kadagiti bakla a mangisursuro a liklikanda nga impluensiaan dagiti adalanda iti kinabaklada (kas pagarigan ti pananguyugoyda kadagiti ubbing nga iruarda ti pudno a riknada), ken kadagiti alanganin nga agad-adal nga iparangarang iti ania man a pagilasinan iti kinabakla wenno kinatomboyda.

Kasta met a pakabasolan pay laeng dagiti estudiante ti kaadda ti relasionda kadagiti kapadada iti seks. Makita daytoy iti kaso ti St Scholastica’s College (SSC) kontra ken ni Pol Medina Jr., autor ti nalatak a comic strip a Pugad Baboy. Iti maysa ngamin a comic strip ni Medina, ibagbaga ti karakterna nga adu kano ti kasta a relasion dagiti babbai iti SSC. Ti pannakasair ti rikna dagiti opisial ti pagadalan, ipakitana laeng nga immoral ti panagkitada iti kasta a relasion, a kasla imbilang metten ti eskuela, a maysa pay met kadagiti institusion a mangitatal-o iti gender equality, a dakes ti agbalin a tomboy. Adu ketdi kadagiti estudianteda ti mangibagbaga nga adda kinapudno ti insurat ni Medina. Ipakpakita laeng ni Medina ti wayawayana nga agkomento kadagiti napapateg nga isyu iti gimong babaen ti komiksna.

AGINGGA ngarud nga adda dagitoy a klase ti diskriminasion ken ti pananguy-uyawda iti relasion dagiti agpada nga alanganin, narigat pay a maipingetda ti same-sex marriage. Umisu laeng ngarud ti addang ti Pro-gay ken dadduma pay a grupo dagiti LGBT nga igigirda nga umuna ti kangrunaan a karbenganda a kas tao iti ania man nga aspekto iti biag, ken ti pannakarespeto dayta a karbenganda. Dakkel ti namnamada a magun-odda dayta babaen ti maysa a linteg, isu a kasta unay ti panagreggetda a mangallukoy kadagiti lehislador nga ileppasen ti anti-discrimination bill iti Kongreso.

Maragup laeng ngarud ti isyu iti same-sex marriage iti patangan iti ayat. Daytoy ti pannakarikna koma dagiti alanganin iti pudpudno a panagayat kadakuada dagiti kameng ti pamiliada, gagayyem ken katrabahuanda. Kangrunaanna, mapalubosanda a mangtun-oy iti bukodda a pagragsakan a mainaig iti pudpudno ken awan patinggana nga ayat.

Ta kas kuna ni Harry K. Thomas Jr, ambassador ti Estados Unidos iti Filipinas idi agsarita iti maysa a pasken ti LGBT itay napan a bulan, “Love is what matters; gender is not important.” Wenno saan a masaludsod ditoy no tomboy wenno baklaka, no maysa a pudpudno a babai wenno lalaki. Ti nasken, isu ti kaadda ti ayat.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 15, 2013.)

SOLO PARENT, ANIA DAYTA?

ITAY nabiit, maysa a diak am-ammo a baket iti nagsaludsod no ayanna ti ina dagiti tallo nga anakko. Nakitana ngamin a kakibinko dagiti annakko a simrek iti LRT; bitbitmi dagiti nadadagsen a bagahe a naggapu iti Malate nga agturong iti Monumento a pangalasanmi iti lugan nga agawid iti Bulacan a pagnaedanmi. Inisemak laeng ti baket.

Ngem idi saludsodenna no adda iti abrod ti inada, imbagak laeng nga awanen ti asawak. Ket di pay napnek, no napanan ni baket, no sadino nga abrod, wenno pinanawannakamin, insungbatko a maysaakon a “solo parent.”

Napatingig pay ti baket a nangmatmat iti pakabuklak ket kasla man di mamati iti kaadda iti sanguananna ti maysa a lalaki a solo parent. Wenno apay a saan a “single parent” ti imbagak a kas masansan a maar-aramat a termino iti kas kaniak nga awanen ti asawana. Tapno saanen a makapagsaludsod pay, imbagak kenkuana a maysaakon a balo.

Inusarko laeng ti kaipapanan ti solo parent a kas ibagbaga ti linteg, ti Akta Republika (RA) Blg. 8972 (wenno ti Solo Parents' Welfare Act of 2000), a nangibinsabinsa iti kategoria dagiti makunkuna a solo parent wenno maysa a nagannak a kakaisuna a mangisaksakad iti pamiliana, a kas skdagiti sumaganad: dagiti pinanawan dagiti assawada gapu iti ipapatay (a kas iti kasok), pannakaibalud, panagmauyong, panangpanaw, ken panagsina a legal, kas iti annulment ken separation in fact. Karaman pay ditoy dagiti naanakan gapu iti panangrames, dagiti saan nga imbanag dagiti nobioda, dagiti naanakan a kabit, ken dagiti nagdisnudo a mangisakad iti pamiliada uray awan ti asawa wenno kapartnerda iti biag.

Mayannatup ngarud ti awag a solo parent, ta saan laeng met dagiti awanan pay laeng iti asawa, wenno single, ti sakupen ti linteg. Ngem saan a kas kadagiti senior citizen, awan pay ti maipaay nga ID a pakaam-ammuan koma dagiti solo parent a kas kaniak, nupay adda met dagiti benepisio nga ipapaay ti linteg kadagitoy.

Kas iti baket, adu man kadatayo ti awan ti ania nga ammona iti kaipapanan ken karbengan dagiti solo parent iti agdama a gimongtayo.

Kinapudnona, ad-adu nga amang ti bilang dagiti solo parent iti pagilian ngem ti bilang dagiti senior citizen. Maibatay iti datos ti Department of Health, mapan a 14 agingga iti 15 a porsiento ti sibubukel a populasion ti pagilian; wenno mapan a 13.9 milion ti bilang dagiti solo parent iti agdama. Idinto a 7 milion laeng dagiti senior citizen, wenno katukad iti 6.9 a porsiento iti populasiontayo, segun iti National Statistical Coordination Board.

Gapu ngarud iti napartak a panaglupos ti panawen ken ti kabuyogna a panagbaliw ti kultura (kas ti panaglukay ti pagalagadan iti moralidad) gapu iti globalisasion, umad-adun ti agbalin a single parent kadagiti kakabagian ken gagayyemtayo. Kas pangbigbig metten iti kaaddada iti gimongtayo, nainayon ngarud a paset ti estado sibil ti maysa a tao ti solo (wenno single) parent, widow (wenno widower), ken separated (nakisina). Saanen a kas idi a nagudua laeng daytoy iti single (awan asawana) ken married (adda asawana).

Ngem saan a kas dagiti agassawa wenno sangaparis a nagannak, narigat ti sasaaden ti maysa a solo parent. Doble a dagus ti akemna iti pamilia, a kas ama ken ina, ken isu laeng ti kakaisuna a mangged para iti pamilia. No awan ti tulong dagiti kakabagian, kas kadagiti naubing pay a solo parent, narigaten a maisakad ti maysa a solo parent ti pamiliana. Nangruna ita a rumigrigaten ti panagbiag gapu iti kinakirang iti trabaho a sumrekan, ingingina dagiti magatgatang ken dadduma pay a parikut gapu iti kinakurapay.

Makuna ngarud a “disadvantaged” wenno maipapaigid a sektor ti pakaibilangan dagiti solo parent. Kasapulan ngarud ti naan-anay a linteg a mangipaay kadakuada iti saranay ken proteksion manipud iti gobierno. Ditoy ngarud a nabukel ti Solo Parents’ Welfare Act tapno maipaayan iti naan-anay a pammigbig ken tulong kadagiti solo parent.

Pinirmaan ni Presidente Joseph Estrada ti linteg idi 2000. Babaen ti linteg, maipapaayen ita ti pito nga aldaw a parental leave (bakasion nga adda bayadna) iti kada tawen kadagiti solo parent nga empleado, malaksid pay iti agdama a maaw-awatda a regular a vacation/sick leave iti trabaho. Mabilin pay dagiti employer nga ipaayan iti flexible wenno nawaywaya bassit nga oras iti panagtrabaho dagiti solo parent.

Ibilbilin pay ti linteg ti pannakapaay iti tulong medikal kadagiti solo parent babaen ti naikalawlawa a health care program ti gobierno para kadakuada ken dagiti ubbingda, scholarship kadagiti kualipikado nga agbasa babaen ti panagapilikarda iti maseknan a programa, ken karbengan a maipaayan iti benepisio iti mabangon a balay babaen ti alokasion ti low-cost housing a proyekto ti gobierno.

Ngem adda rikrikut no maminsan wenno naginad ti pannakaproseso kadagiti aplikasion para kadagitoy a benepisio iti mismo nga opisina ti DSWD wenno kadagiti lokal a gobierno, malaksid pay nga awan ti naan-anay a pundo ken kasapulan nga information campaign para kadagitoy. Rason ngarud ti kasla malasado a pannakaipakat ti linteg iti laksid ti kaaddan daytoy iti nasurok a 11 a tawen.

Adda ngarud dagiti sektor a mangisingsingasing iti pannakaipaay metten iti Solo Parents ID a kas met laeng iti maipapaay kadagiti senior citizen nga addan kasurotna a benepisio, nga awanen ti adu unay a rekititos iti aplikasion.

Pagsayaatanna, nakita met laeng ti Kongreso ti pagkurangan ti nasao a linteg. Adda ngarud dagiti gakat a naidatagen iti Kamara ken Senado para iti enmienda ti RA 8972, ket ti mismo a DSWD ti mangidurduron iti pannakaipasa a dagus iti ania man kadagitoy a gakat. Nangidatagen iti Kongreso ni DSWD Secretary Corazon Soliman ti position paper daytoy a naglon kadagiti rekomendasion ti ahensia.

Nakalusoten itay umuna a lawas ti Hunio ti maikatlo wenno maudi a pannakaibasa iti Kamara ti House Bill 6184 (wenno Solo Parent’s Welfare Act). Segun ken ni Rep. Carol Jane Lopez ti Yacap (You Against Corruption and Poverty) Party-list, mainayon a benepisio kadagiti solo parent dagiti sumaganad: 15% a diskuento kadagiti magatang a gatas, makan, ken food supplement, ken 10% a diskuento kadgiti aruaten dagiti solo parent iti uneg ti dua a tawen manipud pannakaipasngay dagiti annakda; ken 15% a diskuento kadagiti agas a gatangen dagiti solo parent iti uneg ti lima a tawen manipud pannakaipasngay dagiti annakda.

Mamulta met iti manipud P10,000 agingga iti P50,000 wenno pannakabalud iti saan a nabbaba ngem iti innem a tawen dagiti mapaneknekan a mangaramid iti linoloko nga aramid tapno makaala iti diskuento.

Kapareho met laeng daytoy iti immun-una a gakat nga indatag ni Senador Loren Legarda idi 2010, ti Senate Bill No. 1439 (wenno Solo Parents’ Welfare Act), ken karaman pay a benepisio ditoy ti basic personal exemption dagiti bayadan a buis (individual income) dagiti solo parent.

Sapay ngarud koma, a kas iti kiddaw ni Lopez, ta ipangpangruna ni Presidente Benigno “Noynoy” S. Aquino III ti pannakaanamong ti gakat tapno agbalin daytoy a linteg.

Bassit man nga addang dagitoy, ngem makuna met nga agturong iti umisu a direksion. Ta awan met ti kapapatgan a panggep ti linteg ken ti ania man nga enmienda daytoy no di ti mangipaay iti naan-anay a saranay kadagiti ubbing, nangnangruna no maymaysa laengen ti nagannakna a mangisakad iti panagbiagna.

Iti kaadda dagitoy a linteg, ken iti napasnek a panangipakat daytoy ti gobiernotayo, uray kaskasano marikna dagiti awanen iti kataktakunaynayda iti biag a narimat latta ti masakbayanda. Nangnangruna a kasapulan dagiti ubbing dagitoy a benepisio para iti masakbayanda babaen ti tulong ti pamiliada, awanan man daytoy iti ina wenno ama.

Ket iti biangko, uray ania ti rigatko a makitada a mangisaksakad kadagiti ubbingko, kas koma iti mangbagkat laeng kadagiti bagaheda iti LRT a sisiak, diak marikna a nakakaasi ti biagko. Ket di rumbeng nga ipalawagko pay dayta iti baket iti LRT a nakadlaw kadakami nga agaama iti dayta nga aldaw.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 2, 2012.)