BUIS, BUISIT?

BUIS kunam?

BUMARA la ketdi ti piditpidit ti dadduma no mapagpapatangan daytoy nangruna no maipapan iti income tax (wenno buis para iti natgedan). Makapuling a kitaen dagiti tax deduction iti ‘pay slip,’ kunada man. Wenno makapadagsen iti rikna ta awan met maar-aamidan piman.

Ket segun iti report a rimmuar itay nabiit, agsobsobra ti buis a baybayadan dagiti adda iti middle class.

Makuna a “middle class” ti grupo nga adda iti nagbaetan ti lower (wenno working) class ken upper class, a pakaibilangan dagiti propesional ken dagiti adda negosioda agraman pamiliada. No agbataytayo iti kaudian a report ti National Statistical Coordination Board (NSCB), mairaman kadagiti middle class dagiti mangmangged nga agaw-awat iti manipud iti P328,000 (wenno mapan a P27,000 iti tunggal bulan) agingga iti P4 million a tinawen a sueldo.

Nangpakaro pay iti isyu iti buis ia naiballaet a nabara a patangan wenno kaso iti panangibolsa dagiti kameng ti Kongreso ken kakumplotda a nangangato nga opisial ti gobierno kadagiti PDAF-da nga aggapu iti buis dagiti umili.

Dakkel ngarud ti mapaspastrek ti gobierno manipud kadagiti middle class. Ngem saan laeng met a dagiti propesional ti maapektaran, ta uray dagiti nababbaba ti sueldoda (malaksid dagiti minimum wage earner ta mailisida iti income tax kas sagudayen iti linteg), pakadagsenan unay ti riknada ti maleklekkab a pangbayadda iti buis idinto a nakabasbassit la ngaruden ti mayaw-awidda a matgedan. 

Segun iti Bureau of Internal Revenue (BIR), agtaud kadagiti agsusueldo a mangmangged ti 82% ti kadagupan ti nasingir manipud iti individual income taxes nga umabot iti P246-bilion idi napan a tawen. Kaaduanna ditoy ti automatiko a maikissay kadagiti propesional nga agsusueldo iti manipud P150,000 agingga iti P800,000 iti uneg ti makatawen.

Awan latta met ti pagdur-asan ti pagilian

Ngem pappapananna dagita a buis? Apay nga agsagsagaba latta met dagiti marigrigat iti kaawan wenno kinakurang ti serbisio ti gobierno kadakuada, wenno apay a kadaanan latta ti sistema ti transportasion, ken apay nga adu kadagiti kalsadatayo ti di met mamanmantener a nasayaat?

Makaunget ti adu a netizen kadagiti kakastoy a patangan iti buis (asino met ti saan?), nangruna iti kinaregregget ti BIR nga agiwayat kadagiti pamuspusan tapno makasingir iti dakkel a buis a para iti administrasion ni Presidente Noynoy Aquino, ngem awan latta met ti pagdurdur-asan ti pagilian. Kanigid-kanawan met latta ti korupsion iti gobierno a pakapukpukawan ti pondo nga aggapu iti buis.  

Segun iti panagadal ni Romulo Virola, dati a secretary general ti NSCB, nasurok a 74.7% iti populasiontayo wenno 14-milion a pamilia ti mangbukel iti lower class, idinto nga awan pay maysa a porsiento (0.1%) wenno 21,200 a pamilia ti adda iti upper class. ’Tay natedda a 25.2% wenno 4.7-milion a pamilia, isu dagitoy ti aggapu iti middle class.

Ngem ti rigatna, kadagiti adda iti middle class nga agsusueldo iti agingga iti P500,000 iti tinawen (wenno mapan a P41,670 iti tunggal bulan), kapada met gayam ti baybayadanda a tax rate wenno porsiento ti buis iti baybayadam met dagiti chief executive officer (CEO) wenno direktor dagiti multinational company, karamanen dagiti nababaknang a tattao iti pagilian ken dagiti artista ken nalatak a celebrity nga agaw-awat iti agingga iti P12-milion iti tunggal bulan.

Apay a kasta? Iti ngamin agdama a paglintegan, manipud iti 5% agingga iti 32% ti tax rate a bayadan dagiti mangmangged depende iti sueldoda. Kadagiti ngarud agaw-awat iti sueldo iti agingga iti P500,000, masingir dagitoy iti kangatuan a tax rate a 32%, nga isu met ti tax rate dagiti nangatngato nga adayo iti sueldoda ngem isuda! Ken uray pay palubosan ti linteg ti basic personal exemption (para kadagiti minimum wage earner) ken adda pay P20,000 a deduction iti tunggal anak wenno dependent, saan met unay a marikna daytoy a pakalag-anan dagiti mangmangged ta dakkel latta ti malekkab iti sueldoda a kas pagbayadda iti buis.

“Bracket creep”

Ngem dayta gayam a paglintegan iti tax rate ken tax bracket ket idi pay laeng 1997 a nangrugi a naipatungpal, wenno mapanen a 17 a tawen a saan a nabalbaliwan idinto nga adun ti bimmabaan ti gatad ti piso gapu iti inflation (wenno ti agtultuloy nga ingingina ti presio dagiti magatgatang ken serbisio iti maysa a panawen). Kayatna a sawen, uray dimmakkel ti sueldo ti maysa a mangmangged, sumursurot met kenkuana ti nangato a tax rate. Ti rigatna, bumasbassit met ti balor ti sueldona iti panaglabas dagiti tawen. Kas pagarigan ti sueldo iti maysa a manager 15 a tawenen ti napalabas, katukad laengen ti agdama a sueldo ti mangrugrugi pay laeng a call center agent. Ngem iti laksid dayta, dakdakkel ti tax rate ti sueldo ti naud-udi.

Aw-awagan dagiti ekonomista daytoy a situasion iti “bracket creep.” Ditoy, dagiti agbaybayad iti buis a saan met a makategtegged iti dakkel, wenno uray pay saan a naibasar iti inflation ti mateggedanda, mapilitanda nga agbayad iti dakkel a buis a kaibatogan ti tax rate ti sueldoda. Saan met ngamin a nabaliwan ti tax rate tapno mayannatup iti epekto ti inflation iti panaglabas dagiti tawen.

Segun ken ni Ronald Mendoza, propesor ti Asian Institute of Management, saan laeng a dagiti agbaybayad iti buis ti agrabiado ditoy, ta uray pay ti sibubukel nga ekonomiatayo. Gapu iti bracket creep, kunana, bumaba ti purchasing power dagiti mangmangged; ta ania ngarud, awan met ti ania a maurnongda iti masapulanda. Ket no awan ti aggastos (gapu ta awan wenno agkurang ti gastuen), dakes la ketdi ti epektona daytoy iti ekonomiatayo ta saan metten nga aggaraw ti pisos tapno pakagansiaan met koma ti asino man nga agkasapulan. Kas kanayon nga ibagbaga dagiti ekonomista, masapul nga aggastos dagiti tattao tapno pumartak ti panagdur-as ti pagilian.  

Napintas ngarud a damag ti kaadda dagiti gakat iti Senado nga agpangpanggep a mangibaba iti income tax rate, kas iti Senate Bill No. 2149 ni Senador Sonny Angara nga agpangpanggep a mangibaba iti 25% ti agdama a 32% a tax rate. Kapada daytoy ti immun-una a kiniddaw ti World Bank tapno maliklikan ti “over-taxation” wenno sobra a pannakabuis dagiti adda iti middle class. No makalusot ti gakat ni Angara, agbalinton a P1-million ti kangatuan a gatad a mabuisan iti agingga laeng iti 25% mangrugi inton 2017.

Adda pay kapadana a gakat iti Senado a mangpalag-an ti bayadan a buis dagiti adda iti middle class ken kasurotna  a reporma iti sistema a kas ti Senate Bill 716 ni Senador Ralph Recto ken ti Senate Bill 1942 ni Senador Bam Aquino IV.

Kangatuan iti Southeast Asia?

Kinapudnona, maysa ti income tax rate ti pagilian kadagiti kangangatuan iti Southeast Asia. Segun ken ni Angara, mabuisan ditoy Filipinas ti P500,000 ($11,000) a sueldo iti tinawen iti agingga iti 32% idinto nga iti Singapore, saan a mabuisan iti agingga iti dayta a gatad; ket iti Thailand, mabuisan ti kapadana a gatad iti 10% laeng, 11% iti Malaysia, ken 20% iti Vietnam.

Segun ken ni Karl Kendrick Chua, senior economist iti World Bank Philippines, kasapulan a bennaten ti Filipinas ti kasla akikid a tax base idinto nga ibabana ti tax rate no kayat met laeng ti gobiernotayo ti makiginniddan kadagiti kaarrubana iti Asia iti agpang ti panagdur-as ti ekonomia. Kasapulan met a rugianen nga ipada wenno yannatup ti sistema ti panagbuistayo iti sistema dagiti kakaarubatayo a pagilian a kas panagsaganatayo metten iti pannakaipakat ti ASEAN integration a mangrugi inton umay a tawen.

Saanen a mapagduduaan a nasalsaliwanwan ti panagbiag dagiti kaaduanna a mangmangged kadagiti kaarrubatayo a pagilian. Daytoy ti maysa a dakkel a rason nga adu latta kadagiti kakailiantayo ti mapan kadagitoy a pagilian ken dadduma pay a paset ti lubong ngem ti aganus iti nagbassit a pakaurnongan ti sueldona, uray pay nangato ti sueldona, no agtalinaed nga agtrabaho iti pagiliantayo.

Ngem ti saludsod: ipalubos ngata ti Malakanyang a makissayan ti tax rate?

Uray pay adda gakat a naidatagen iti Kongreso, no saan met a dagitoy ti kasapulan ti administrasion tapno maipakat ti reporma iti panagbuis, awan lat’ namnamaentayo nga agtung-ed ti Malakanyang. Ti personal income tax ti kadadakkelan a mangipapaay iti pamastrekan ti gobierno. Ket no makissayan ti masingir a buis babaen ti pannakaibaba ti tax rate, maapektaran ti programa ti DBM ken BIR a mangikabassit iti deficit wenno pagkurkurangan ti masingir a buis wenno ti addang dagitoy a mangsupusop ti pagkurkurangan ti masingir a buis babaen ti panangipamuspusanda a makasingir iti ad-adu pay buis a pangpondo iti gastuen ti gobierno.

Ti kondision ti Malakanyang

Umannugot laeng ngarud ti Malakanyang a mangibaba iti tax rate no la ketdi saan a pakakissayan ti pondo ti gobierno. Segun ken ni BIR Commissioner Kim Henares, saan pay a panawen tapno mapagpapatangan ti panangibaba iti tax rate. Ad-adda kano ita a tamtamingen ti gobierno dagiti mabalin nga addang tapno maikadakkel latta ti masingir a buis para iti agtultuloy nga operasion ti gobierno.

Wen, kayattayo amin a bumaba ti buis, ngem napateg met kano a kitaen ti kasapulan ti gobierno tapno saan a malugi daytoy, segun pay ken ni Henares.

Ken maysa, kunana a sumaysayaat ti taray ti ekonomia babaen ti agdama a polisia ti gobierno iti panagsingir iti buis, isu a narigat a maallukoy ti liderato wenno kasta lattan ti kapartakna nga ayonan ti Presidente iti aniaman a singasing a reporma iti panagbuisan.

Ngem uray pay ngata saanen a maibatay iti Konstitusion ti sistema, madi kadi lattan ti gobierno? Segun ken ni Angara, rumbeng nga iti aniaman a sistema ti panagbuis, agpaay a padapada ken umisu iti amin a maseknan, wenno awan ti maysa a maat-atiw laeng. Segun pay iti senador, rumbeng a mayurnos metten ti daanen nga alagaden iti panagbuis tapno maliklikan ti panagsagaba pay dagiti mangangged, nangnangruna dagiti adda iti middle class. Maysa ditoy ti panangikabil iti automatic adjustment kalpasan ti sumagmamano a tawen iti linteg tapno iti kasta makigiddan daytoy iti inflation.

Kasapulan la ketdi ti reporma iti panagbuis wenno dagiti baro a linteg tapno maurnos dagiti pagkurkurangan ti agdama a sistema ti income tax. Ta ania pay ti papananna no bumakbaknang ti gobierno ngem agtultuloy met a rumigrigat ti kasasaad dagiti mangmangged ken pamiliada? 

No saan a kayat ti administrasion, awanen ti mabalintayo no di ti agkamang iti Langit tapno malawlawagan man laeng ti panunot dagiti lidertayo.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Septiembre 15, 2014.) 

KAANO NGA AGBALIN A LEGAL TI MARIHUANA?

MAKAAGAS ti marihuana (Cannabis sativa wenno Indian hemp), kas napaneknekanen dagiti appotayo a lallakay ken babbaket (ta us-usarenda idi a kas agas ti sakit iti tian) ken kas napaneknekanen ti adun a panagadal iti medisina. Adda ramen daytoy a mangpalag-an iti rikna dagiti adda an-anayenna. Kas koma iti panangtengngel iti pannakaulaw ti pasiente nga adda kanserna kalpasan ti chemotherapy, wenno pangpaganas a mangan kadagiti bumabbaban iti salun-atda gapu iti nakaro a sakit a kas iti AIDS.

Segun iti naudi a panagadal ti American Journal of Medicine, naduktalan pay dagiti doktor a nakatulong kadagiti pasiente ti panagar-aramatda iti marihuana iti sakitda a daibetes ken nakaro a panaglukmeg (obesity).

Adda ngarud dagiti pagilian a kas iti Austria, Finland, Germany, Israel, Italy, Netherlands, Spain ken sumagmamano nga estado iti Estados Unidos a mangipalpalubos iti pannakaaramat ti marihuana iti laeng medikal a rason, saan ket a paglinglingayan a susopen a kas sigarilio.

Nupay matengtengel ti pannakaaramat ti marihuana iti dadduma pay a lugar, adda latta met mangipalubos iti pannakasusop daytoy no la ketdi iti bukod laeng bagi, ken saan nga iti para publiko a lugar.

Itay laeng napan a bulan, pinalubosanen ti gobierno ti Uruguay ti panagmula, panagilako ken panagsusop iti marihuana babaen ti regulasion met laeng nga ipakat ti gobierno. Ket iti panaglukat itoy a tawen, inrugin nga impakat ti Colorado iti Estados Unidos ti linteg a mangibilbilin iti pannakaipalubos iti panagusar iti marihuana a kas paglinglingayan a susopen dagiti lumugar iti estado nga addaan iti naan-anay nga edad. Manamnama a sumaruno iti kapadana a naluklukay a regulasion iti marihuana kadagiti dadduma pay nga estado a kas iti Washington; idinto a linukayan metten ti New York ken California ti regulasion iti pannakaaramat ti marihuana iti medikal a rason.

Itultuloy latta met dagiti sientista ti agsukisok para iti dadduma pay a maagasan a sakit ti marihuana ken dagiti ramen daytoy. 

Kasla dayta metten ti pagturongan ti taray ti lubong mainaig iti pannakaaramat ti ibilbilangtayo a dakes a ruot ditoy Filipinas.

Saan Laeng a Makaagas, Makatulong pay iti Ekonomia?

Ken malaksid iti parabur iti medisina, makatulong pay kano iti ekonomia dagiti pagilian ti pannakaipalubos ti pannakaaramat wenno pannakailako ti marihuana, babaen dagiti buis a parnuayen dagiti transaksion mainaig iti daytoy. Mayarig man daytoy iti buis manipud iti sigarilio ken alkohol a naiget met ti regulasion ti gobierno iti pannakailakoda iti publiko ngem pagtataudan ketdi ti dakkel a pondo ti gobierno. Daytoy ti sumar ti Uruguay malaksid iti panggep pay daytoy a yadayo kadagiti sindikato iti droga ti panangilako iti marihuana.

Iti biang ti Colorado ken Washington, dumakkel la ketdi ti malakuan ti marihuana iti 64 a porsiento kadagiti lugarda gapu iti pananangipalubosen daytoy a maaramat iti recreational, a saan laengen nga iti medikal, a rason. Tuladenda ti Netherlands a dakkel a pangaw-awisda kadagiti turista a mapan iti pagilianda gapu ta libren ti panagusar ken panagilako iti marihuana kadagiti coffee shops sipud pay idi dekada 70.

Sabali pay ti mainutan dagiti maseknan a gobierno iti magastosda a mangtiliw, mangidarum, ken mangipupok kadagiti agus-usar iti marihuana no kasta a mapalukayanen no di man maipalubosen ti panagaramat ken panagilako iti marihuana iti publiko.

Ngem iti laksid dagitoy a mabalin a parabur ti marihuana, agtaltalinaed latta met ti kinapudno nga adda dakes nga epekto daytoy a mula kadagiti agar-arat, a nakarkaro pay ngem ti parnuayen ti alkohol wenno sigarilio. Segun iti US National Institute on Drug Abuse, mabalin a pukawen ti marihuana ti memoria, makaapekto iti panagadal ken garaw ti agus-usar. Kangrunaanna, makailuod daytoy uray iti apagbiit laeng panagaramat.

Segun iti maysa a report ti United Nations, maap-apit ti marihuana iti arigna amin a suli ti lubong, isu a makuna a daytoy ti kalalakaan a maiwarwaras kadagiti kayatna iti agdroga. 

Industria a Panguartaan Dagiti Mannalon

Iti Filipinas adda metten dagiti agkikiddaw a lukayan koma metten ti gobiernotayo ti panagaramat iti marihuana, nangnangruna iti medikal a rason. Idi 2010, indaluan ti grupo a Philippine Moms for Medical Marijuana ti panangdawat iti gobierno nga adalen koma daytoy ti mabalinna nga aramiden tapno mapalubosan metten ti marihuana a maaramat iti medisina, ta makatulong kano pay daytoy kadagiti pasiente nga addaan iti autismo ken epilepsy.

Kinapudnona, pinanggep metten ti sumagmamano a lehislador a mangaramid iti gakat para iti legal a panagaramat iti marihuana. Idi 2012, impeksa ni Dip. Ronald Cosalan ti Benguet ti panggepna a pagbalinen a legal iti pannakaaramat iti marihuana ta mabalin met a panguartaan daytoy dagiti kalugaranna. Iti ngamin probinsiana ti maysa kadagiti lugar iti kabambantayan ti Amianan a Luzon pakasarsarakan kadagiti plantasion ti marihuana a sawen dagiti dadduma nga ar-aramatenda met a kas agas a mula.

Immun-una ditoy ti panggep met ni dati a Dip. Solomon Chungalao ti Ifugao a pagbalinen a legal ti marihuana, no la ketdi iti medikal a rason. Kasta met ti impeksa ni Senador JV Ejercito  idi panawen ti kampania mainaig iti legalisasion ti marihuana no makatulong daytoy iti salun-at, banag a nanguyawan idi kenkuana dagiti botante. Ngem agingga pay laeng a panggep dagitoy ta awan pay ti naidatag nga ania man a gakat maipanggep iti legalisasion ti marihuana.

Awan met ti panangipeksa ti Malakanyang no pabor wenno saan iti legalisasion ti marihuana. Segun ken ni deputy presidential spokesperson Abigail Valte, agtaltalinaed a maiparit a droga ti marihuana, kas sagudayen ti Dangerous Drugs Act of 2002 (Akta Republika 9165), malaksid no agaramid manen ti Kongreso ti linteg a mangwaswas wenno mangamendar iti daytoy.

Awan ti Panggep ti Kongreso a Mangbaliw iti Linteg

Segun iti linteg, mabalin a madusa iti agingga iti bitay ti asino man nga agikut, agmula ken agilako iti marihuana, depende iti kadagsenna. Ngem gapu iti pannakaisardeng pay laeng ti dusa a bitay, mabalud ti asino man a maduktalan a nagbasol iti tungpal biag ken agingga iti P10-milion a multa. Uray lima laeng a gramo ti bulong a matiliwan iti ikutmo, mabalinen a pakaibaludan daytoy iti agingga iti 20 a tawen ken P400,000 a multa.

Ngem no ni Speaker Feliciano Belmonte Jr. ti mapaturay, di rumbeng a kanunongan ti ania man a singasing a mangipalubos iti marihuana iti pagilian a kas legal a droga. Di kano rumbeng nga agbalin a legal ti banag a mangdadael iti salun-at, partikular iti panunot ti agus-usar.

Segun met kadagiti dadduma a lehislador, awan aniamanna ti maitulong a medikal daytoy a mula no ad-adu met ti parnuayenna a dakes nga epekto. Nangruna unay a yalikakada dagiti agtutubo iti panagusar iti ruot, ta no agbalin a nawayanton dagitoy nga agaramat, ad-addanton nga agabusoda ken mabalin a pangrugianda metten nga agaramat iti nadeldelikado pay a klase ti illegal a droga a kas iti shabu.

Maysa ti droga ti kangrunaan a parikut ti gimongtayo gapu ta kaaduanna a mapaspasamak a krimen ti gapuanan dagiti addict wenno dagiti agus-usar iti droga, ket adu dagitoy dagiti agtutubo.

Ken uray pay umad-adun ti pagilian a mangipalubos iti legal a panagusar iti marihuana, ituloy latta ti panggep ti Dangerous Drugs Board a mangkontra iti ania man a singasing a mamagbalin a legal ti marihuana. Ayonanda unay ti pagtaktakderan ni Pope Francis nga impeksana met kadagiti pagilian iti Latin America a kontra daytoy iti legalisasion iti marihuana.

“Retroactivity” ti Linteg, Pabor Kadagiti Nakabalud

Dakkel a parikut ti legalisasion ti marihuana iti pagilian iti agdama a sistema ti hustisia. No bilang ngamin ta addan maaramid a linteg a mangibagbaga a saanen a pakabasolan ti panagikut, panagilako ken panagmula iti daytoy, mabalin metten a mawaswas dagiti kaso dagiti nakabalud iti agdama gapu iti marihuana. Uray sursuroten ti paglintegantayo ti prinsipio ti “prospectivity” wenno ti panangipakat laeng ti pannusa ti baro a linteg kadagiti pagbasolan nga aramid a napasamak kalpasan ti aplikasion ti linteg, ipakat latta met ti korte ti naisangsangayan (exception) nga aplikasion ti linteg wenno ti panangisanud ti bileg daytoy (retroactivity) no mangpabor daytoy kadagiti nakabasol, no la ketdi no awan ti labsingenda a sabali pay a pagalagadan. Ken maipakat laeng ti retroaction no ti mawaswas ket ti agdama a linteg, a kas ti mabalin a mapasamak no waswasen ti Kongreso ti RA 9165.

Gapu ngarud iti retroactive effect ti lintegtayo, adunto la ketdi dagiti nakabalud a palubosan ti linteg nga agsubli iti dati a biagda iti gimong.

Iti daytoy a banag, saan a kapada ti linteg iti Filipinas iti linetg ti Estados Unidos isu a saan unay a parikut dagiti Amerikano no agbalin a legal ti dati nga iparparit ti linteg. Ti laeng ngamin Estados Unidos, segun ken ni Amanda Solter ti University of San Francisco School of Law, ti kakaisuna a pagilian a saan nga agipakpakat iti “retroactive ameliorative relief” wenno ti panangisanud ti aplikasion ti linteg a mangpalag-an iti kasasaad dagiti nasentensiaanen a nakabalud. Kayatna a sawen, uray nawaswasen ti linteg a linabsing ti maysa a tao a rason ti nakaibaludanna, agtalinaedto latta a sibabalud daytoy iti nairanta a panawen.

AGINGGA ngarud nga awan ti panggep ti gobiernotayo a tuladen dagiti pagilian a namagbalinen a legal ti marihuana iti agduduma a rason, saan pay laeng a mangnamnama dagiti agus-usar wenno adda panggepna nga agusar a maipaay kadakuada iti kasapulanda a wayawaya. Illegal latta wenno maiparit a klase ti droga ti mula a marihuana ken dagiti produktona, isu nga iti ania man a panaglabsing ti linteg, maipakat latta ti mayannatup a pannusa.

Uray ibagbagada a makaagas daytoy. Narigaten.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 20, 2013.)

NAPANGLAWEN NI APO DIPUTADO?

KAMAUDIANANNA, kalpasan ti napaut ken nabara a diskusion mainaig iti kontrobersial a Priority Development Assistance Fund (PDAF), ti met laeng Korte Suprema ti nangikeddeng no ania ti maaramid iti PDAF.

Babaen ti botos a 14-0 (wen, awan ti kimmontra a mahistrado), inkeddeng ti Korte itay napan a bulan nga illegal ti PDAF ken ania man a klase ti pork barrel. Saan metten a mabalin nga aramaten ti Kongreso ti nabatbati pay a pondo iti PDAF ta nabilin a maisublin daytoy iti pondo ti nasional a gobierno.

Nagdir-i ti kaaduanna kadatayo a nauman kadagiti adun a damag iti iregularidad ti pannakaaramat ti PDAF. Adda laeng ngamin iti maysa a kongresman no kasano ti pannakaigastos ti P70 a milion a tinawen a PDAF-na, isu a makaawis daytoy iti korupsion wenno iti posible a panangibolsa ti kongresman iti dakkel a paset ti PDAF-na.  

Amen, kuna met lattan ti Malakanyang; ken uray ti Kongreso a mismo, ta awanen ti panggepda a mangkuestionar iti pangngeddeng ti Korte.

Nagsadag dagiti mahistrado iti pagdudumaan ken pagsisinaan ti trabaho dagiti dua a sanga ti gobierno. Ti Kongreso ti agaramid ti linteg, idinto a ti Ehekutibo ti agipakat iti daytoy. Ti Kongreso ti agimet iti bileg ti sarusar ti gobierno (wen, ta kasapulan ti linteg tapno makairuar ti pondo para iti kasapulan a mangipataray iti gobierno), idinto a ti Ehekutibo ti mangaramat kadagiti pondo.

Daytoy a pagigiddiatan ti kangrunaan met a nagsadagan dagiti adu a rally ken petision tapno mawaswasen ti PDAF. Awan ti karbengan ti Kongreso a manggamulo iti pannakaipakat dagiti proyekto, ta ti agilatang laeng ti pondo ti rumbeng a trabahuenda, ken ti mangbantay iti pannakaiwayat dagitoy a proyekto babaen ti oversight committee a sakup pay ti bilegna.

Ken saan laeng a ti PDAF ti indeklara ti Korte nga illegal, ta nairaman metten ti ania man a pannakibiang ti Kongreso kadagiti pannakaiwayat ti proyekto kalpasan a nailatanganen iti pondona. Nairaman pay ngarud ti Malampaya fund a naibilin a maibabawi iti tengngel ti Malakanyang a mangusar iti daytoy iti ania man a proyekto nga adda pannakainaiganna iti enerhia ken dadduma pay a panggep nga ibilin ti Presidente, no awan ti linteg nga aggapu iti Kongreso a mainaig iti pondo.

Agyamantayo ngarud ken ni Janet Napoles, ti maatap nga utek ti P10-bilion a pork barrel scam ken ti pannakaitawtaw ti pondo ti Malampaya, ken dagiti kakumplotna a lehislador ken implementing agencies, tapno nalawag a maipakita iti publiko ti pannakaibolbolsa lattan dagiti politiko kadagiti mailatang kadakuada a pondo babaen ti kickback. Naidarumen ni Napoles ken ti adu a dati ken agdama a lehislador a pakairamanen ti tallo a senador, a maatap a nagganar met babaen ti naalas a sistema.

Awanen ti Pagrukodan Kadagiti Gapuananda

Malaksid a mangipaay ti PDAF iti dakkel a gundaway iti korupsion iti gobierno, nabayagen a maar-aramat daytoy a kas instrumento ti panagtalinaed dagiti kaamaan dagiti politiko iti bilegda iti politika kadagiti masakupanda a lugar. Masansan nga aramatenda ti pork barrel a pangbangon kadagiti multi-purpose a pasdek, kalsada, rangtay, ken pasilidad ti edukasion. No kasano ti kadakkel ti mailatang a pondo iti proyekto, kasta met ti kadakkel ti makittabda a kickback; sadanto pay la iparang ditoy dagiti naganda kadagiti parupa ti pasdek, wenno kadagiti tarpaulin ken billboard kadagiti nabangon a proyekto a kas man naggapu a mismo iti bolsada, a saan ket a naggapu iti gobierno—wenno iti buis dagiti umili.

Ti rigatna pay, masansan a dagiti laeng baluarte, wenno lugar nga iturayan dagiti kakabagianda a politiko, ti pakaipatakderan dagitoy a proyekto tapno nasigsigurado a maawidda latta ti botos dagiti tattao iti tunggal eleksion. Ngem no ar-arigen met, ad-adu koma pay dagiti lugar nga agkasapulan kadagitoy a pasilidad.

Adda met dagiti agganganar iti dakkel a puntos iti politika babaen dagiti makunkuna a “soft project” a kas kadagiti tulong medikal ken scholarship program kadagiti masakupanda. Nabilbileg ngamin daytoy nga instrumento iti pannakailayonda ta mas personal wenno direkta ken nalaklaka a mayasidegda ti bagbagida iti tunggal botante. Kas pagarigan, dagiti maitultulong ti maysa a kongresman iti pannakayospital dagiti kakailianna wenno scholarship kadagiti ubbing, nalaklaka nga ipaawatna a naggapu dagitoy a serbisio iti mannakitulong a panagpuspusona. Agparparang ngarud a dakkel ti nakautangan iti nakem dagiti benepisario ket manamnama nga ibotosdanto met laeng ti kongresman wenno ti asino ditan a kabagianna a mangsukat kenkuana. Ket rumbeng nga aramidenda dayta gapu iti panangipagarupda a no awanen ni kongresman, awanen ti serbisio wenno tulong a maganarda pay.

Ngem agraraira latta ti “epal” uray kadagiti kakastoy a proyekto. Kadagiti cash voucher nga ar-aramaten dagiti benepisario ti medical assistance iti maysa a distrito, adda met naikabil a ladawan ken nagan ti kongresman. Kadagiti scholar, manamnama a tmulongto dagitoy iti panawen ti kampania para ti pannakailayon ti kongresman wenno ti asinoman a suportaran na. Ket ipagpannakkelda babaen dagiti aruatda a tisert nga eskolar dagitoy ti kongresman.

Ken uray pay dagiti multicab, ambulansia, kompiuter, relief goods, wenno ania man a banag wenno ramit nga ipapaay a kas tulong ti kongresman nga agtaud iti pork barrel-na, adda latta a naimarka a naganna.

Saan ngarud a pagsiddaawanen ti ibagbaga met laeng dagiti dadduma a kongresman a dakkel a pakaapektaran ti panagserbida kadagiti ditritoda ti kaawanen ti pork barrel nga aramatenda. Kasla naipakadawyan ngaminen a pagrukodan ti gapuananda ti ania man nga ipakatda a proyekto wenno direkta a sebisio kadagiti masakupanda. Kayatna a sawen, saanen a napateg no ania dagiti linteg nga inar-aramidda iti maysa a termino. Wenno saanen a napateg no adda wenno awan linteg a napandayda—nga isu ti kangrunaan a gapuna ti kaaddada iti Kongreso.

Kasla ngarud Supertyphoon Yolanda ti desision ti Korte Suprema a nangyanud ti bilegda nga agkimar iti kickbak iti nagan ti serbisio publiko, ken mangtaginayon iti bilegda iti politika.

No agtultuloyen a mawaswas ti PDAF, parikut ngarud ni kongresman no ania ti pagbanagan dagiti eskolarna wenno dagiti mangnamnama iti tulong medikal iti lugarna. Ngem adda met solusionna dayta, segun met laeng ti maysa a lehislador. Iramanda dagitoy a proyekto kadagiti mailatangan iti pondo iti sumarsaruno a tawen, ket no maaprobaran, adda met laeng mapan kadakuada a tulong a saanen nga agparparang nga aggapu iti bolsa ti kongresman.

Ket ita ta awan ngaruden ti pork barrel ni kongresman, adda pay ngata pangalaanna iti pangabrotna kadagiti nagastosna iti napalabas nga eleksion? Masaludsodtayo dayta ta ania koma ti kangrunaan a panggepna a naggastos iti nakadakdakkel iti kampania idinto a saan met a makakaanay ti sueldona koma a pangsukat kadagiti nagastosna?

Awan met ngamin ti sabali a trabaho a pakaawidan ti maysa a tao iti nagdakkel a gatad malaksid iti regular a sueldo no di laeng ti panagbalinna a kongresman. Agasem ti P70-milion a mailatang iti opisinana, sabalinto pay dagiti ekstra a gatad a mabalin nga ibunong kenkuana ti Malakanyang no kasapulan ti pannakikaduana kadagiti napapateg nga isyu a makaapekto iti agdama a liderato.

Awan la ngaruden ti pangabrotanna, awan payen aramatenna kadagiti proyektona a mabalin a mangpabanglo iti naganna, no di man pangar-artiok kadagiti tattao a tumulong kenkuana a mangpabileg iti kaaddana iti puesto.  

Mapabaro ti Rupa ti Kongreso?

Mabalin a pangrugian daytoy ti panaglumen ti bituenna iti politika, ta no awanen ti maipasawna a gapuananna (a masansan nga ipapaawatna nga aggapu iti bolsana dagitoy a proyekto) ken awan pay met ti maipakitana a napintas a gapuanan iti panagaramid iti linteg ken panangtaming kadagiti napapateg nga isyu ti pagilian, makissayan la ketdi dagiti agbilib kenkuana; banag a mabalin a gundawayan dagiti dadduma a kalabanna a mangsangdo kenkuana iti sumaruno nga eleksion.

Agbaliwto ngarud metten ti taray ti politika kadagiti maseknan a distrito. Ta no awan met ti siglaten ‘tay anak, asawa wenno asideg a kabagian ti politiko iti Kongreso, nangruna unay no awan met ti padas ken hiligna iti panagaramid iti linteg, ania koma pay ti obraenna iti Kongreso? Ania pay ti serserbina iti panagpammarangna a nasiglat daytoy ken ti laeng pagimbagan dagiti masakupanna iti ipampamaysana no awan met maganarna a dakkel a kas dagiti immun-una kenkuana?

Nasaysayaat laengen no tumaray daytoy a mayor wenno gobernador ta adda dita, kunada, ti dakkel pay a paggapuan iti kickback. Ngem saanen a kas karina a maawidna a daras ti kalkalikagumanna a puesto.

Ngem saan met amin a kastoy ti galad dagiti kongresmantayo, ta adu latta met dagiti nalimpio nga agpayso ta imbunbunongda ti pork barrel-da kadagiti umisu a proyekto. Ket gapu ta awanen ti PDAF, masapul latta nga ipakitada nga agtrabrabaho iti napasnek iti laksid ti kaawanen ti proyekto a direkta nga ipakatda.

Dakkel ngarud a karit dagitoy kadakuada. Kasapulan a magun-odda ti ekspektasion dagiti masakupanda nga agserbi kadakuada uray babaen laeng ti panagaramid iti linteg a kasapulanda ken mangibagbagi kadagiti kailianda kadagiti isyu iti pagilian a pakaseknanda.

Ti laeng met PDAF ti napukaw, saan a ti pondo ti gobierno. Mabalinda latta met a maala ti kasapulan dagiti masakupanda babaen ti panangilabanda kadagiti proyekto a kasapulan ti distritoda iti deliberasion iti tinawen a badyet.

Manamnama ngarud nga iti sumaruno a pakabuklan ti Kongreso, pangrugianton daytoy ti baro a rupana nga agpasnek nga agaramid kadagiti napapateg a linteg a kasapulan saan laeng iti masakupanda, no di pay ket iti nasional a gobierno wenno para iti sapasap.

Iti biang ti publiko, nasaysayaat  no liklikanda koma metten ti agdawat iti pondo kadagiti kongresmanda ta awanen ti P70 milion a namnamaenda dagitoy a kongresman a pangkautanda iti itedda. Ngem no mangted man ti kongresman, nalaka kadi nga ibaga a naggapu daytoyen iti bolsana?

Dayta ti ditay’ ammo, ta adda met dagiti agkuna, a malaksid iti PDAF, adu pay ti paggapgapuan ti ibumbunong ni kongresman no kasta nga iparammagna ti bagina a mannakitulong kadagiti masakupanna.

Dayta ngarud dagiti mabalin pay a siputantayo.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Disiembre 16, 2013.)

AWAN KOMA TI ILIMLIMED TI GOBIERNO

NATIBONG man ita ti panangkidkiddawda iti reporma iti pannakaaramat ti pondo ti gobierno, kalpasan ti dakkel a kontrobersia a pinarnuay ti pork barrel scam.

Napintas ngarud a pangrugian ti pannakawaswasen ti pork barrel a kas iti napagkaykaysaan dagiti senador nga aramiden manipud inton umay a tawen, ken isu met laeng ti panggep ti resolusion a mapirpirmaan ita iti Kamara.

Panggep met ti Malakanyang ti agipakat iti nabilbileg a mekanismo tapno mabantayan ti pannakaibunong dagiti pondo kadagiti ahensia nga agisayangkat iti proyekto a pagsayaatan dagiti umili. Kuna pay ni Presidente Noynoy Aquino nga agbalin laeng a nasamay ti sistema no makikaykaysa ken makiraman dagiti umili. Kasapulan ngarud a mairuar a sibubukel dagiti impormasion; iti kasta, masirip ken maawatan a nasayaat tunggal umili no ania ti mapaspasamak iti gobiernotayo.

Saan ngarud a nagpaudi dagiti supporter ti freedom of information (FOI) bill a mangal-allukoy ita kadagiti lehislador nga anamonganda koman ti gakat a nabayagen a matamtaming iti Kongreso. Ta no kayat met laeng ti administrasion ti reporma, daytoy ti sungbat ti transparency wenno ti nalawag ken napudno a pannakitransaksion ti gobierno, ken accountability wenno ti panangipakat dagiti agtuturay ti pagrebbenganda nga agserbi laeng kadagiti umili.

Maipalagip nga iti napalabas a Kongreso, saan a naanamongan ti gakat iti Kamara iti laksid ti pannakaaprobar ti bersion daytoy iti Senado. Adda pay met idi uppat a bulan koma a tamingenda daytoy sakbay a nagserra ti session dagiti kongresista para iti mid-term election, ngem awan met nagudilanda ta irasrasonda ti kaawan ti korum wenno umdas a bilang dagiti diputado nga agbotos wenno mangtaming iti gakat. Iti dayta nga inaramid ti Kamara, saanda a mapabasol dagiti umili no kunada a saan ngamin a prioridad idi daytoy ti administrasion.

Kalpasan ti eleksion ken panangrugi ti baro a Kongreso, naidatag manen iti Senado ti gakat babaen kada senador Teofisto Guingona III, Loren Legarda ken Alan Cayetano. Nangaramid metten ni Senador Grace Poe, chair ti Senate committee on public information, iti maysa a resolusion tapno marugianen ti napasnek a patangan a mainaig iti gakat.

Iti biang ti Kamara, maysa ketdi a people’s version ti gakat ti immuna a naidatag ditoy babaen ti grupo a Right to Know Right Now! Coalition. Saan a kameng ti Kamara no di ket dagiti maseknan nga umili ti nangidatag iti gakat babaen ti indirect initiative a kas sagudayen ti Seksion 11 ti Akta Republika Blg. 6735. Saan ngaminen a mauray ti grupo dagiti kongresista a mangirugi iti addang; total, palubosan kano met ti linteg ti impakatda a wagas. Mataming ngamin a kas ordinario a gakat ti maysa a kameng ti Kongreso ti inisiatibo nga idatag dagiti umili; kayatna a sawen, aglasat met daytoy a kas iti kadawyan a proseso ti panagaramid iti linteg.

No adda FOI law ti pagilian, nabileg koma ti pannakiraman dagiti maseknan nga umili, partikular iti pannakarepaso dagiti datos nga iggem ita ti Department of Budget and Management (DBM) ken Commission on Audit tapno mapalutpot a nasayaat dagiti mapagduaduaan a pannakaaramat ti pork barrel dagiti sumagmamano a kameng ti Kongreso. Ken no idi pay laeng addaan koman dagiti umili iti gundaway a mangsipsiput iti pannakaaramat ti pork barrel dagiti pannakabagida iti Kongreso, saan koma a naiturong ti pondo iti bolsa dagiti mananggundaway a non-government organization (NGO) ken dagiti kakumplotda nga opisial.

Kangrunaan ngamin a panggep ti FOI ti mangpadaras iti proseso ti pannakaala ti asino man kadagiti kasapulanna a dokumento nga iggem dagiti ahensia ti gobierno a dakkel ti pakaseknan ti sapasap, kas koma kadagiti kontrata ti gobierno, rekord mainaig kadagiti proyekto, budget ken uray pay ti statements of assets, liabilities and networth (SALN) ti asino man nga opisial. Saan a sakupen ditoy dagiti datos nga adda pakainaiganna iti seguridad ti pagilian (classified documents), dagiti rekord iti pormulasion dagiti addang ti gobierno a sakup ti presidential communications privilege, ken dagiti impormasion nga iggem dagiti pannakabagi ti linteg a makadadael iti operasionda no maibulgar dagitoy iti publiko.

Napadaras, kunada, ta saanton a kasapulan nga aglasat iti narikut a proseso ti maysa a tao nga agkiddaw iti kasapulanna a dokumento, a kas masansan a mapaspasamak ita, awanto met laeng ti maalana, wenno no adda man, agkurang no di man nadoktor dagiti datos. Babaen ngarud ti FOI, masapul a sidadaanen wenno nakasaganan dagiti impormasion para kadagiti umili ken siwawayawaya ti asino man a kayatna ti mangkita kadagitoy. Mabalin a makasuan iti kriminal a kaso ti asino man nga opisial a mangilemmeng wenno mangilibak nga adda iggemna nga impormasion a makidkiddaw a mairuar iti publiko, wenno dadaelenna ti dokumento tapno saanen a mairuar pay.

Mismo a ti Konstitusiontayo ti pagtaudan daytoy a karbengan dagiti umili a mangammo ken mapakaammuan iti ania man a pagalagadan, proyekto ken programa ti gobierno nga adda pakairamanan ti pannakaaramat ti pondo ti publiko.  Napasingkedan pay ditoy ti makunkuna a “full transparency and accountability” iti ania man nga aramiden dagiti agtuturay ken ti mangiruar iti sibubukel nga impormasion nga adda pakaseknan ti publiko.

Segun iti panagadal ni Edson Tandoc Jr, reporter ti diario ken Fulbright scholar iti Missouri School of Journalism, dagiti kano pagilian a mangipakpakaten iti FOI law ti addaan iti nababa nga insidente ti korupsion ken nasaysayaat nga amang ti panagbiag dagiti umilida ngem dagiti pagilian a kadagitoy laeng a nagipakat wenno awan a pulos ti FOI law kadagiti lugarda. Inlawlawag pay ni Tandoc a maaramat laeng koma ti FOI a kas regular a panangbantaytayo iti panagabuso dagiti agtuturay, saan ket a kasla kaudian a remedio no nakaro unayen ti korupsion.

Ngem saan pay met ketdi a naladaw ti amin. Ti pannakaibulgar ti dakkel nga anomalia iti pork barrel ket maysa a pagilasinan a mangrugrugin a mapakaammuan dagiti umili iti karbenganda, ken agaramid iti addang tapno mapasingkedanda dayta a karbengan a mangammo ken mapakaammuan iti ania man nga ar-aramiden ti gobierno a pakaseknanda.

Ti rigatna, saan latta met a prioridad ti administrasion ni PNoy ti FOI. Saanna pulos a dinakamat ti nasao a gakat iti kaudian a state of the nation (SoNA) daytoy. Ammotayo met nga agkuti laeng dagiti kaaliado ti administrasion, a mangbukel ita ti dakkel a porsiento dagiti agdama a kameng ti Kongreso, no ania ti ibilin kadakuada ti Presidente nga ipasa a gakat.

Nupay kasta, pinaglibakan latta met ti Malakanyang nga awan interes ti Presidente iti FOI bill. Uray awan kano ti kasta a linteg, napasnek ti administrasion a mangipakat iti nadalus wenno transparent a panagturay, a kas kanayon a kidkiddawen ti Presidente kadagiti kontrata ken transaksion ti gobierno ken iti pannakaaramat dagiti pondo.

Segun ken ni Presidential spokesperson Edwin Lacierda, adda kano metten bukodda a bersion ti FOI bill nga indatagda iti Kongreso, ket makaammo kano metten dagiti kameng ti Kamara ken Senado nga agpapatang no ania man ti isingsingasingda.

Kangrunaan a pakaseknan ti Presidente dagiti impormasion mainaig kadagiti transcript wenno minutes iti panagtataripnong dagiti kameng ti gabinete wenno dagiti opisial kadagiti nadumaduma nga ahensia. Ta no amin a sawenda ket mabalin nga iruar iti publiko, mapilitan la ketdi a saanen nga agsao ti maysa nga opisial iti kaykayatna, a makaapekto laeng ngarud ti nasayud a panagrikus ti kapanunotan.

Isu nga uray awan ti FOI law, mismo a ti Presidente ti nagkari a siguraduenna itan nga amin a listaan ti badyet ken dagiti pakaisangratanna a proyekto ket maiplastar iti National Data Portal ti gobierno wenno iti website ti DBM ken kapadana nga ahensia.

Napintas nga addang, ngem agkurang la ketdi daytoy. Wenno daytoy ketdi ti rason no apay a kasapulan latta ti FOI. Ta no ipabus-oytayo lattan iti gobierno a mangiruar kadagiti impormasion a kaykayat dagiti agtuturay nga ipublikar, kaskasdi a makontrol dagiti impormasion. Pilienda ti kayatda nga iruar, ngarud adayo unay ti ibagbaga a mismo ti Presidente a “full disclosure” wenno ti pannakairuar amin wenno ti sibubukel nga impormasion, awan surok ken kurangna.

No adda kastoy a pagalagadan ti gobierno a pannakairuar dagiti impormasion, a buyogan ti panagtalinaed ti karbengan dagiti umili a mangammo pay kadagiti pakaseknanda nga impormasion, kas sagudayen ti maysa a linteg, ad-adda la ketdi a mapabileg ti transparency iti gobierno. Daytoy a mismo ti pangnamnamaan dagiti supporter ti FOI; a babaen ti FOI law, awanton dagiti anomalia a kas iti pork barrel scam ta addaanto metten dagiti ordinario nga umili iti maysa a nabileg a mekanismo a mangdupir iti korupsion.

Iti daytoy a wagas a makapudno la ketdi ti administrasion iti “daang matuwid” nga ikamkampania ni PNoy tapno madalusan ti gobierno kadagiti rinuker wenno dakes nga aramid.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 16, 2013.)

KASAPULAN KADI PAY TI PORK BARREL?

GAPU iti tumtumpaw ita nga isyu Iti korupsion iti Priority Development Assistance Fund (PDAF wenno pork barrel) dagiti kameng ti Kongreso, nangyadal man daytoy kadagiti umili no kasano nga agpayso a maar-aramat daytoy a pondo.

Mapan a P70-milion ti tinawen a mailatlatang a PDAF iti tunggal diputado, idinto a P200-milion iti tunggal senador. Iti agdama a bilang dagiti kameng ti Kamara (292) ken Senado (24), umabot ngarud iti P27-bilion ti dagup ti PDAF iti makatawen.

Ngem sabali ti naisurat iti papel ken iti pudpudno a mapaspasamak kadagitoy a PDAF.

Iti papel, dagiti laeng proyekto iti impraesktrutura, panggedan, pannakasanikar wenno pannakapadur-as ti karadkad ken pagbiagan dagiti komunidad, saranay iti panawen ti kalamidad, ken panaggatang kadagiti kasapulan a ramit kadagiti bukodda a distrito ti pakaisangratan ti PDAF.

Sakbay a mayaon daytoy a pondo, aglasat nga umuna iti Department of Budget and Management (DBM) ken iti mayannatup nga ahensia a mangisayangkat iti proyekto a pakailatanganna ken iti maseknan a lokal a gobierno. Kalpasan a mangidatag dagiti lahislador iti DBM iti listaan dagiti isayangkatda a proyekto karamanen dagiti kontraktor ken supplier, mangiruarto metten ti DBM ti pondo a yawatna iti mapusgan nga ahensia a mangisayangkat kadagitoy a proyekto. Ket dagitoy met nga ahensia ti mangaramidto iti project proposal ken maipakat ti public bidding babaen ti tulong dagiti maseknan a lokal a gobierno. Ket inton agtutunosda, maisayangkat a dagus ti proyekto.

Ket inton malpas ti proyekto, ditoyto metten a siripen (post-audit) ti Commission on Audit (COA) no nakompleto met laeng daytoy, no nasurot dagiti espesipikasion ti plano, wenno naaramat met laeng ti pondo iti umisu a wagas. Ditoyto laeng ngarud a makita ti anomalia, no adda man.

Ngem sabali ti realidad wenno pudpudno a mapaspasamak. Uray pay adda daytoy naurnos a sistema ti pannakairuar ti pondo, agsadag met latta ditoy ti pagayatan ti maysa a lehislador wenno ti kayatna a pangipuruakan iti PDAF-na. Awan ti dakesna ti maysa a diputado wenno senador a mangpili iti proyekto a ti panagkitana ket makatulong kadagiti masakupanna ken uray payen iti sibubukel a pagilian. Ngem ad-adda met a dagiti lokal a gobierno wenno uray a mismo dagiti ahensia ti umas-adideg kadagiti lehislador para iti maysa a proyekto, a saan met a kankanayon a para iti pagsayaatan ti sapasap, no di ket maysa nga instrumento tapno maital-o laeng ti panagkakadua wenno pinnadrino iti politika. Kas pagarigan, kunanto met ni Apo Lehislador: “Pondoak ti kayatmo a proyekto, ngem siguraduem a kaduaka inton eleksion.” Ket no saan met a politiko ti kasangsangona a kas koma no maysa laeng nga ahensia wenno NGO (nongovernment organization), kunananto met: “Rumbeng nga adda bingayko dita.”

Masansan ngarud a mapaspasamak ti nakaro a panangipanginada iti proyekto, pudpudno man wenno sinsinan (ghost project), ta awan sabali nga intension dagiti agipakat iti daytoy no di ti mangkittab iti dakkel, a natural, adda latta bingay ni Apo Senador wenno Apo Diputado.

Iti papel wenno teoria, segun ken ni Archbishop Socrates Villegas iti pastoral statement daytoy itay napan a lawas, panggep ti PDAF ti mangidanon iti proyekto ti gobierno kadagiti marigrigat ken dagiti maipapaigid a sektor. Ta mabalin ngamin a direkta nga umararawda kadagiti pannakabagida iti Kongreso para kadagiti kasapulanda, kas koma iti panagdawatda iti magastos iti operasion no adda masakit, pondo para kadagiti kasapulan iti komunidad ken dadduma pay.

Ngem iti realidad, maar-aramat laeng ti PDAF tapno ipasindayag dagiti lehislador kadagiti masakupanda a distrito nga adda met ar-aramidenda a nasayaat para kadakuada, idinto a dagitoy a pondo ket aggapu iti gobierno a pagserbianda a saan ket nga iti bukodda a bulsa. Adda met dagiti naagum unay a diputado wenno senador a mangballikog iti bidding process tapno mapondoan ti paboritoda a proyekto a pakakittabanda iti dakkel a kickback. Makikumplotda kadagiti kontraktor ken dagiti ahensia a pakaiturongan ti pondo, ket doktorenda dagiti reportda, wenno agaramidda kadagiti peke a listaan dagiti napirmaan a nagan a nairanud kadagiti bogus a proyekto.

P10-Bilion nga Scam iti PDAF

Idi ngarud rimmuar ti damag a sabali kano ti nakaiturturongan ti agdagup iti P10-bilion a pork barrel ti lima a senador ken saan a nababbaba ngem 23 a diputado manipud iti 2006 agingga iti 2011, kasla panangipalagip man laeng daytoy iti dakes nga epekto ti kaadda kadagiti lehislador ti bileg a mangilatang iti PDAF-da iti kaykayatda. Kinapudnona, kasla ipus pay laeng ti nakitatayo iti timpuar nga isyu iti pork barrel, ta adda pay dakdakkel a bagi ti anomalia nga adda pakainaigan ti pannakaaramat ti pondo.  

Ni Janet Lim-Napoles, akinkukua iti JLN Group of Companies, ti maitudtudo nga akin-utek iti P10-bilion nga anomalia. Asino daytoy a tao? Idi laeng a simngaw ti anomalia a rimmuar ti naganna. Ta kasta ti operasionna, nalimed laeng.

Ngem kas kadagiti sindikato wenno dadakkel nga operasion iti dakes nga aramid, rummuar laeng ti dakes nga aramidda no adda agsao a kaduada. Ket dayta ti napasamak iti operasion ni Napoles. Adda nagipulong, ket ti ania man nga imbagana iti autoridad, dayta ti nangrugian ti imbestigasion nga isaysayangkat ita ti National Bureau of Investigation (NBI). 

Ditoy ngarud a naduktalan a nabayag gayamen nga adda dagiti bogus wenno peke nga NGO nga idauluan ni Napoles. Pinagparangna dagiti kosinero, hardinero ken asino ditan a kaduana iti balayda a chairman, sekretario, tesorero wenno ania ditan a posision kadagitoy nga NGO wenno korporasion.

Inlawlawag ni Benhur Luy, ti dati a kadua ni Napoles ti operasion a nagpulong iti autoridad ken nagbalin a whistleblower iti kaso, no kasano nga impakat ni Napoles ti modusna. Asitgan kano ni Napoles ti no asino ditan a senador wenno diputado ket yasidegna metten ti NGO wenno foundation a binangonna tapno ponduan dagitoy para iti isayangkatda a proyekto (bogus man wenno saan), katukad ti dakkel a kickback para iti senador wenno diputado. Ammo ni Napoles ti ar-aramidenna, ta kabaelanna a mapatung-ed dagiti maseknan nga opisial, manipud iti opisina dagiti lehislador, ti DBM ken uray pay dagiti lokal a gobierno. Agpayso nga adda dagiti maipakat a proyekto, ngem masansan met a peke ti pirma dagiti tattao wenno institusion a nairanud iti proyekto.

Iti panagpalutpot ti social news network website a Rappler, naduktalan a 49 a lehislador ti nangiruar iti pondo iti 26 nga NGO babaen ti maysa laeng a korporasion.

Ngem kuna met ni Luy, nga agduduma a korporasion wenno ahensia ti nangalaan ni Napoles iti agdagup iti P10-bilion a pondo manipud ti PDAF.

Nupay mapan laeng a pito kadagiti NGO a mapalpalutpot ti tengngel ni Napoles, nakaala dagitoy iti agdagup iti P611.03-milion a pondo, wenno arigna kagudua (45%) ti P1.35-bilion a pondo a nasirip ti COA a naggapu iti PDAF ti saan a nababba a 49 a lehislador a naiturong laeng iti awan kaes-eskanna a proyekto dagiti 26 nga NGO manipud 2007 agingga iti 2011.

Ket kadagiti 26 nga NGO, 11 laeng ti agop-operasion sakbay ti lima a tawen a panag-audit ti COA. Naduktalan ngarud ti COA a kaaduanna nga awan ti track record wenno nagapuananda a kas NGO, awan ti kabaelanda nga mangilatang met ti katukadna a pondo, adda agtaltalinaed nga interesda iti dadduma pay nga NGO a naparaburan iti pondo, naglabsingda iti regulasion ti COA, ken dida naiparang ti listaan dagiti benepisario ti proyekto a pinonduan ti PDAF.

Iti panagtultuloy ngarud ti imbestigasion, naammuan pay nga uray mismo ti chairman ti nabileg a komite ti appropriations ti Kamara, ket nangilatang met ti P5-milion a pondo kadagiti bogus nga NGO ni Napoles.

Ken kanayon ti panagpalutpot pay ti COA ti pannakaduktal ti panangilatang kano met ni Senador Lito Lapid ti bukodna a PDAF iti pannakagatang ti garbage deodorizer manipud iti kompania nga immasideg kenkuana, idinto a saan met kano a kasapulan dagitoy dagiti tallo a munisipalidad ti Rizal ken nangnangruna a saan a naglasat dagitoy iti bidding process. Kasta met ti kaso ni Senador Vicente Sotto III a nangilatang met iti P1.5 million para iti pannakagatang ti nasao a garbage deodorizer iti ili ti Teresa, Rizal a saan met pulos a naus-usar ta saan kano met a kasapulan ti lokal a gobierno.

Imbestigasion, Abolision Wenno Regulasion?

Panggep ngarud ita ni House Minority Leader Ronaldo Zamora, a mangidatag iti maysa a resolution tapno mapalutpot ti sawenna a “criminal plunder” nga insayangkat ti grupo ni Napoles ken dagiti kameng ti Kongreso no bilang ta agpayso a nagkukumplot dagitoy tapno ibolsada ti pundo.

Ngem iti biang ti Senado, awan ti panggepda a palutpoten dagiti kakaduada a nainaganan iti anomalia uray pay nangidatagen ni Senador Chiz Escudero iti maysa a resolusion iti Blue Ribbon Committe tapno agpalutpot. Segun ken ni Senate President Franklin Drilon, bay-anda kano pay nga agpalutpot ti NBI ngem iti mangirugida iti bukodda nga addang. Ngem no bilang kano ta kiddawen ti situasion a mangipakatda iti parallel inquiry, isunto laeng kano ti panaggaraw dagiti senador.

Natibtibong ketdi ita ti pannakakiddaw ti abolision wenno pannakawaswasen ti PDAF iti Kongreso gapu ta pagtataudan laeng kano met ti korupsion, saan laeng iti naudi a kaso ni Napoles no di pay dagiti napalpalabas a kaso. Kayat ngarud ti grupo dagiti militante a party-list a mawaswas ti PDAF babaen ti maysa agakat nga indatagda iti Kongreso tapno agbalinen a pormal ti pannakawaswas ti PDAF.

Ngem no ni House Speaker Feliciano Belmonte ken dadduma pay a kakaduana ti masurot, saan kano a rason ti isyu ni Napoles ti panangipaigidda lattan ti PDAF. Ta ad-adu kano kadagiti kakaduada a nangilatang kadagiti PDAF-da kadagiti lehitimo a proyekto ken ahensia; wenno pudpudno a nairanud dagiti kakailianda, kas koma dagiti hospitalization wenno scholarship program a nabayagen nga ipakpakatda kadagiti distritoda.

Saan met a kayat ti bumiang ti Malakanyang iti isyu iti abolision, ta ad-adda kano a pakaseknan daytoy ti Kongreso ta isu met laeng kano ti agaramid kadagiti linteg no kayatda a mawaswas wenno saan daytoy. Ti pudno ketdi, adda bileg ti Ehekutibo, babaen ti DBM, a mangtengngel iti pannakairuar dagiti PDAF. Mabalin ngarud a saan a pabor ti abolision ti Malakanyang ta isu pay nga aramatenna ti PDAF a pangay-ayo kadagiti kameng ti Kongreso no adda kasapulanna kadakuada.

Ngem segun kada Drilon ken Escudero, saan a praktikal ti pannakawaswas ti PDAF ta adda met kano dagiti pudpudno nga agkasapulan iti pondo. Isu nga no adda man rumbeng nga aramiden ti Kongreso, isu ti panagaramidda kadagiti naiget a pagalagadan tapno saanen a maulit ti anomalia. Maysa kadagiti makitkitada a solusion ti pananglimitarda iti pakaisangratan ti PDAF, a no mabalin, para laeng koma daytoy iti poverty alleviation program ti gobierno, iti salun-at ken edukasion. Isingsingasing met ni Villegas a patibkeren dagiti lehislador ti bilegda a mangbantay, mangmonitor ken mangadal iti pannakausar ti pondo, a no mabalin, adda met koma partisipasion ti Simbaan, dagiti negosiante ken dagiti kameng ti civil society. Silulukat latta koma ti proseso ti pannakaipakat ti proyekto iti publiko.

Iti met biang ni Budget Secretary Florencio Abad, masapul a dagiti laeng ahensia ti ehekutibo ken lokal a gobierno ti rumbeng nga agawat iti PDAF. Para kadagiti NGO nga agdawat iti pondo para kadagiti bukodda a proyekto, rumbeng ti akreditasion manipud iti gobierno.

Liklikantayon ti Agdawat

Kiniddaw ti Catholic Bishops’ Conference of the Philippines nga iwalin latta koman ti Kongreso ti PDAF ket iturong laengen dagiti lehislador ti atensionda iti akemda nga agaramid iti linteg. Iti kasta maliklikanen ti ania man nga anomalia wenno korupsion iti pondo ti gobierno.

Kiniddaw ngarud ni Villegas a no mabalin, liklikan koman dagiti kameng ti Simbaan ti agdawat iti ania man a pabor kadagiti politiko, wenno dagiti umili a bumingay iti pork barrel dagiti diputado babaen ti panagdadawatda iti pondo para iti personal a rason, parikut ti pamilia, proyekto ti barangay wenno uray pay pannakaisayangkat ti piesta. Dagdagentayo kano ketdi dagiti lehislador nga agaramid iti linteg para iti pagsayaatan ti sapasap, wenno agisayangkat kadagiti proyekto a kasapulan iti panagdur-as, a saan a mapilpili laeng dagiti mairanranud.

Gapu ngamin iti panagdawdawattayo kadagiti pondo, mapilitan dagiti opisial ti gobierno nga usaren ti ania man a makittabda kadagiti proyekto a pinonduan ti PDAF-da wenno uray pay manipud iti magangganarda iti hueteng ken dadduma pay nga illegal a sugal ken aramid.

No kasta la a kasta ti situasion, agtultuloy latta ti korupsion iti gobiernotayo.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 12 2013.)