Miss World 2013 Megan Lynne Young: SAAN A FILIPINO?

KAMAUDIANANNA, adda met laengen Filipina a nabalangatan a Miss World iti koronasion a naangay iti Bali, Indonesia idi Septiembre 28. Isu dayta ni Megan Lynne Young, ti agtawen iti 23 nga aktres ken tubo iti Siudad ti Olongapo.

Dagiti aldaw sakbay ti koronasion, tumaptapaw ti kayaw ken kinapintas ni Megan kadagiti 127 a dayag a mangibagi kadagiti bukodda a pagilian. Uray iti kaudian a rikus ti pasalip a nangpilianda kadagiti sumrek iti Top 10, ni Megan ti kangangatuan iti puesto. Inyawid pay ni Megan ti titulo a Top Model, a katukad ti Best in Swimsuit nga inikkatda iti pasken tapno saan nga umingar dagiti konserbatibo a Muslim iti Indonesia.

Napalalo ti ragsak dagiti kailiantayo ta sakbay ti gapuanan ni Megan, ti laengen asul a korona iti pasalip ti di pay nagunggun-od ti asino man a Filipina iti uneg ti 63 a tawen ti Miss World. Agingga iti first runner-up laeng met ti nayawid idi da Evangeline Pascual (1973) ken Gwendoline Ruais (2011). 

Sakbayna, naminduan a nangabak ti Filipinas iti Miss Universe, namimpat iti Miss International, ken sagpaminsan iti Miss Earth ken iti Miss Supranatural (daytoy met laeng a tawen a nangabak). Iti ngarud panangabak ni Megan ti mangibaga a kasla nag-grand slam metten ti pagiliantayo iti amin a pasalip iti kinapintas iti lubong.

Napalalo ti panangidirdir-itayo a maysa a Filipina a kadaraan ti agdama a mangitandudo iti kinapintas ti maysa a babai iti sangalubongan. Awan dumana man iti panangidirdir-itayo kadagiti balligi ni Manny Pacquiao iti boksing iti napaut met a tawen. Uray pay nayanak ni Megan iti America, ditoy met a nagbasa manipud idi agtawen iti 10 agingga ita a panagbalasangna. Filipino nga awan duadua. Kas ken ni Pacquiao.

“US-born”

Ngem no basaentayo dagiti damdamag kadagiti sumagmamano a news website iti koronasion ni Megan a Miss World, nakakapet latta ti panangiladawanda kenkuana a “US-born” wenno nayanak iti Estados Unidos, a dimmakkel laeng iti Filipinas. Pudno met ta Amerikano ti amana ken agpayso a nayanak ni Megan iti Virginia, USA; ngem iti dida panangdakamat a maysa a puro a Filipino ti tubo-iti-Olongapo nga inana, kasla agparparang latta ngarud nga Amerikana ni Megan. Ken iparipirip metten kadagitoy a damag a no saan a gapu iti darana a Puraw wenno Lumaud, saantayo pay a nasukdal ti kangangatuan a pammadayaw iti Miss World. A kasla ibagbagada metten nga awan ti kasta a kinapintas ken kinapusaksak ti puro a Filipina.

Kasla ngarud bumingbingay met dagiti Amerikano iti dayaw nga impaay ni Megan kadagiti Filipino. Wen, ta kastoy ti tema ti ibagbaga dagiti nagkomento nga awan la ti panamatida iti kababaelan dagiti Filipino. Adda pay dagiti nangibaga nga awan met kano ti makitada a langa ti Filipino ken ni Megan. Kasla agkurang pay kadakuada ti panag-Tagalog ni Megan a nagyaman kadagiti kakailianna kalpasan ti pannakabalangatna. Ken kadaksan ditoy,  adda pay timpuar nga “haters” ni Megan, partikular ti maysa a Facebook account a nangibagbaga a maysa a kasambahay (“maid”) laeng ti nangabak a Miss World, ta iti panangipagarup ngata ti nagiposte iti kasta, kasambahay wenno domestic helper amin a babbai manipud iti Filipinas.

Pagsayaatanna, saan a pinalabes dagiti kadaraantayo a Filipino iti cyberspace dagiti kakastoy a panangpadpadakesda ken ni Megan ken iti pulitayo. Dagitoy ti nangpelpel met laeng kadagiti forum site kadagiti nasao a website babaen dagiti komentoda a mangsalaknib iti dayawtayo a Filipino ken mangsupalpal metten kadagiti “racist” wenno dagiti tattao a dida ikabkabilangan no di man irurumenda dagiti dida kapulian.

Nakarkaro ketdi ti impakita dagiti Amerikano a nangdillaw iti pannakabalangat a Miss America 2013 ni Miss New York Nina Davuluri. Tubo iti India dagiti nagannak ni Davuluri isu a nagan ken langana pay laeng, madlawen a saan a kas iti kaaduanna nga Amerikano ti baro a mangibagi ti pagilianda iti kinapintas. Ibagbagada a saan kano met nga Amerikano (idinto a nayanak ken makipagili iti US ni Davuluri), a maysa kano nga Arabo (makita la unay nga adu ti ignorante kadagiti agkomkomento iti Internet), a terorista daytoy (adu pay ngarud ti “racist” kadakuada). Ngem nakakaskasdaaw ta idi nabalangatan met a Miss America idi 2001 ni Ana Perez Baraquio, awan met ti nagun-uni iti panaglanglanga daytoy nga Asiano; ta uray nayanak ni Baraquio iti Hawaii, Filipino a taga-Pangasinan dagiti dadakkelna.

Jessica Sanchez ken Dadduma Pay a Fil-Am

Kas iti inaramid ni Davuluri a di nangikankano kadagiti kakastoy a panagatakarda iti kinataona ken naggapuanna a puli, kasta met ti mabalin nga aramiden ni Megan ken dagiti kakailiantayo. Isardentayon iti mangtutop pay kadagitoy a klase ti negatibo a komento.

Nupay kasta, saan latta a maliklikan ti panagsaksakit ti nakemtayo iti masansan a panangibabbabada iti kinataotayo a Filipino. No adda aglatak iti lubong a saan a nayanak iti Filipinas ngem adda darana a Filipino, ibagada lattan nga agbibisintayo laengen a mangtagikua a Filipino dagitoy.  Daytoy man ti nagbalin a sentro iti isyu iti panangibagbagatayo a Filipino ni Jessica Sanchez, ti first-runner up iti American Idol idi 2011. Di kano rumbeng a tagikuaentayo ni Jessica ta Mehikano daytoy a taga-Mexico ti amana, ngarud maysa a Mexican-American ni Jessica. Saan, kuna met dagiti kakailiantayo ta Filipino-American daytoy, ta Filipina a taga-Bataan ti inana. Tapno tabla, kunada, inawaganda laengen ni Jessica a Mexican-Filipino-American (mabalin met a Mexinoy-American wenno Filexican-American), nakatkatawa ti kaatiddogna ngem dayta ti kinapudno. Ngem iti biang ni Jessica, adda iti puso ti pakakitaaan no ania ti nadagdagsen kenkuana a puli; ngem uray pay, Filipino latta daytoy—Fil-Am nga awan duadua.

Nasayaat ngarud a mangiruangan dagiti kakastoy nga isyu iti panangilawlawag manen no ania ti pudpudno a Filipino. Ngem lawlawagantayo nga umuna a dua ti pangituroganna dayta a balikas: ti Filipino a kas puli (babaen ti dara) ken ti Filipino a kas pannakipagili (citizenship).

Ditoy pagilian, maipaay ti pannakipagili ti maysa a tao babaen ti relasion ti dara (jus sanguinis), ngarud saan nga agbatay daytoy iti lugar a nakayanakanna (jus soli). Saan ngarud a makuna a Filipino ti anak dagiti dua nga Amerikano a nayanak iti Filipinas, ngem ti ubing a nayanak iti America nga anak ti dua nga agassawa a Filipino, ket makuna a Filipino a kas puli wenno Filipino ti darana. Dagiti ngarud kakabagiantayo a nayanak iti Hawaii ken dadduma pay a lugar iti ruar ti Filipinas, Filipino dagitoy nga awan duadua.

Ti ababa a pannao, ibilangtayo a Filipino, uray saan a Filipino citizen, da Jessica, Bruno Mars, ken uray pay da Erik Spoelstra (coach ti kampeon a Miami Heat iti NBA), Rob Schneider,  apl.de.ap, ken aminen a Fil-Am a naglatak iti America iti agpang ti pelikula, panagkanta, arte, politika ken dadduma pay. Dagiti mangibagbaga ngarud nga aglanglanga a ganggannaet dagitoy a saan ketdi a pudno a Filipino, a kas iti panangiladawanda ken ni Megan, dida ammo nga aglalaok a dara ti ganggannaet ti agay-ayus ita kadagiti urat ti adu a Filipino. Adda dita dagiti dara dagiti nangsakup kadatayo iti napalpalabas, a kas kadagiti Espaniol, Tsino, Hapon, Amerikano, Arabo, Malayo ken adu pay a puli.

Asino ti Pudpudno a Filipino?

Ngem sabali no pannakipagili ti pagpapatangan ta adda proseso a masurot. Kas pagarigan, Filipino ti puli ni Jessica Sanchez, ngem Amerikano ti citizenship-na. Makuna nga Amerikano met ti dara ni Megan ngem Filipino ti pinilina a citizenship.

Babaen ti Dual Citizenship Law (Akta Republika Blg. 9225), dagiti Fil-foreigner wenno kagudua ti darana a Filipino a napukaw ti estadoda a makipagili iti Filipinas (kas koma dagiti nayanak ken nairehistroda iti sabali a pagilian, wenno dagiti Filipino nagsapata a makipagili iti sabali a pagilian a naturongda), mabalin a maibilang met ida a Filipino citizen (kas dual citizen) no la ketdi surotenda ti kondision (kas koma iti oath of allegiance a sapataanda) ken proseso nga ibilbilin ti linteg, ken depende pay iti pagalagadan ti paggapuanda a pagilian.

Dua ti klase dagiti makipagili iti pagilian, no agbataytayo iti Konstitusion: ti natural-born (adda darana a Filipino) ken naturalized. Makuna a natural-born dagiti nagbalinen a Filipino citizen sipud pay nayanakda (kayatna a sawen, Filipino dagiti nagannak kadakuada; Filipino dagiti inna wenno dagiti ammada; ken dagiti nayanak sakbay ti Enero 17, 1973 a nangpili iti Filipino a kas citizenship-da apaman a nadanonda iti edad a 18) ken awan ti inar-aramidda tapno magun-od wenno pormal a mabukel ti pannakipagilida. Makuna met a “naturalized” dagiti ganggannaet wenno nayanak iti sabali a pagilian a mayat nga agbalin a Filipino babaen ti panagsapatada a kas kiddawen ti linteg. Aduda metten a naturalized citizen iti pagilian. Kalatakan ditoy ni Henry Sy, ti kababaknangan a Filipino, a nayanak ken nagubing iti Tsina sakbay nga immallatiw ti pamiliana ditoy. 

Di ngarud rumbeng nga iladawantayo ti Filipino a kasla saan a Filipino; bay-antayo laengen dagiti sutil a gangganaet a mangibaga a kasta ta awan ngarud ti adu nga ammoda maipapan kadatayo. Ta kas kadagiti dadduma a puli, adda met agpaypayso a pakapilawantayo wenno dagiti madi nga aramidtayo no maminsan. Napatpateg ngarud nga arisiten ti kababalin ti maysa a tao babaen ti aramid ken kapanunotanna, saan ket a ti kudil wenno paggapuanna a pagilian.

KALPASAN ngarud ti amin, saan laeng a ti dara ken ti pannakipagili ti mangibaga a Filipino ti maysa a tao. Ta makuna ketdi a pudpudno a Filipino dagiti ammoda nga ayaten ti pakasaritaan ken kulturada (di rumbeng nga uyawenda iti laksid ti pagkamtudan dagitoy), ipagpannakkelda ti naggapuanda a lugar ken dida tallikudan ti kinasimple wenno kinababa ti nagtaudanda nga estado ti biag, adda naaramidda a nakaidaydayawan ti pagilian babaen dagiti aramidda a nasayaat, ken agtalekda iti pagiliantayo ken dagiti umilina a kabaelan ti Filipinas ti agbalin a nadur-as a pagilian.

Ket no ti aramid ti maysa a Filipino ti pagibasaran iti kina-Filipino, awan ngarud ti karbengan nga agbalin met koma a Filipino dagiti agtuturay a mangidaddadanes dagiti Filipino babaen ti panagtaktakawda iti sarusar ti gobierno. No mabalin la koma a sepsepen ti ibagbagada a darada a Filipino ket sukatantayo iti ania la ditan a likido, nasaysayaat koman. No saan a Filipino ti awagtayo kadakuada, mabalin met nga awagantayo ida iti baboy, uray ania ditan a breed wenno puli it kayatda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 14, 2013.)

AWAN KOMA TI ILIMLIMED TI GOBIERNO

NATIBONG man ita ti panangkidkiddawda iti reporma iti pannakaaramat ti pondo ti gobierno, kalpasan ti dakkel a kontrobersia a pinarnuay ti pork barrel scam.

Napintas ngarud a pangrugian ti pannakawaswasen ti pork barrel a kas iti napagkaykaysaan dagiti senador nga aramiden manipud inton umay a tawen, ken isu met laeng ti panggep ti resolusion a mapirpirmaan ita iti Kamara.

Panggep met ti Malakanyang ti agipakat iti nabilbileg a mekanismo tapno mabantayan ti pannakaibunong dagiti pondo kadagiti ahensia nga agisayangkat iti proyekto a pagsayaatan dagiti umili. Kuna pay ni Presidente Noynoy Aquino nga agbalin laeng a nasamay ti sistema no makikaykaysa ken makiraman dagiti umili. Kasapulan ngarud a mairuar a sibubukel dagiti impormasion; iti kasta, masirip ken maawatan a nasayaat tunggal umili no ania ti mapaspasamak iti gobiernotayo.

Saan ngarud a nagpaudi dagiti supporter ti freedom of information (FOI) bill a mangal-allukoy ita kadagiti lehislador nga anamonganda koman ti gakat a nabayagen a matamtaming iti Kongreso. Ta no kayat met laeng ti administrasion ti reporma, daytoy ti sungbat ti transparency wenno ti nalawag ken napudno a pannakitransaksion ti gobierno, ken accountability wenno ti panangipakat dagiti agtuturay ti pagrebbenganda nga agserbi laeng kadagiti umili.

Maipalagip nga iti napalabas a Kongreso, saan a naanamongan ti gakat iti Kamara iti laksid ti pannakaaprobar ti bersion daytoy iti Senado. Adda pay met idi uppat a bulan koma a tamingenda daytoy sakbay a nagserra ti session dagiti kongresista para iti mid-term election, ngem awan met nagudilanda ta irasrasonda ti kaawan ti korum wenno umdas a bilang dagiti diputado nga agbotos wenno mangtaming iti gakat. Iti dayta nga inaramid ti Kamara, saanda a mapabasol dagiti umili no kunada a saan ngamin a prioridad idi daytoy ti administrasion.

Kalpasan ti eleksion ken panangrugi ti baro a Kongreso, naidatag manen iti Senado ti gakat babaen kada senador Teofisto Guingona III, Loren Legarda ken Alan Cayetano. Nangaramid metten ni Senador Grace Poe, chair ti Senate committee on public information, iti maysa a resolusion tapno marugianen ti napasnek a patangan a mainaig iti gakat.

Iti biang ti Kamara, maysa ketdi a people’s version ti gakat ti immuna a naidatag ditoy babaen ti grupo a Right to Know Right Now! Coalition. Saan a kameng ti Kamara no di ket dagiti maseknan nga umili ti nangidatag iti gakat babaen ti indirect initiative a kas sagudayen ti Seksion 11 ti Akta Republika Blg. 6735. Saan ngaminen a mauray ti grupo dagiti kongresista a mangirugi iti addang; total, palubosan kano met ti linteg ti impakatda a wagas. Mataming ngamin a kas ordinario a gakat ti maysa a kameng ti Kongreso ti inisiatibo nga idatag dagiti umili; kayatna a sawen, aglasat met daytoy a kas iti kadawyan a proseso ti panagaramid iti linteg.

No adda FOI law ti pagilian, nabileg koma ti pannakiraman dagiti maseknan nga umili, partikular iti pannakarepaso dagiti datos nga iggem ita ti Department of Budget and Management (DBM) ken Commission on Audit tapno mapalutpot a nasayaat dagiti mapagduaduaan a pannakaaramat ti pork barrel dagiti sumagmamano a kameng ti Kongreso. Ken no idi pay laeng addaan koman dagiti umili iti gundaway a mangsipsiput iti pannakaaramat ti pork barrel dagiti pannakabagida iti Kongreso, saan koma a naiturong ti pondo iti bolsa dagiti mananggundaway a non-government organization (NGO) ken dagiti kakumplotda nga opisial.

Kangrunaan ngamin a panggep ti FOI ti mangpadaras iti proseso ti pannakaala ti asino man kadagiti kasapulanna a dokumento nga iggem dagiti ahensia ti gobierno a dakkel ti pakaseknan ti sapasap, kas koma kadagiti kontrata ti gobierno, rekord mainaig kadagiti proyekto, budget ken uray pay ti statements of assets, liabilities and networth (SALN) ti asino man nga opisial. Saan a sakupen ditoy dagiti datos nga adda pakainaiganna iti seguridad ti pagilian (classified documents), dagiti rekord iti pormulasion dagiti addang ti gobierno a sakup ti presidential communications privilege, ken dagiti impormasion nga iggem dagiti pannakabagi ti linteg a makadadael iti operasionda no maibulgar dagitoy iti publiko.

Napadaras, kunada, ta saanton a kasapulan nga aglasat iti narikut a proseso ti maysa a tao nga agkiddaw iti kasapulanna a dokumento, a kas masansan a mapaspasamak ita, awanto met laeng ti maalana, wenno no adda man, agkurang no di man nadoktor dagiti datos. Babaen ngarud ti FOI, masapul a sidadaanen wenno nakasaganan dagiti impormasion para kadagiti umili ken siwawayawaya ti asino man a kayatna ti mangkita kadagitoy. Mabalin a makasuan iti kriminal a kaso ti asino man nga opisial a mangilemmeng wenno mangilibak nga adda iggemna nga impormasion a makidkiddaw a mairuar iti publiko, wenno dadaelenna ti dokumento tapno saanen a mairuar pay.

Mismo a ti Konstitusiontayo ti pagtaudan daytoy a karbengan dagiti umili a mangammo ken mapakaammuan iti ania man a pagalagadan, proyekto ken programa ti gobierno nga adda pakairamanan ti pannakaaramat ti pondo ti publiko.  Napasingkedan pay ditoy ti makunkuna a “full transparency and accountability” iti ania man nga aramiden dagiti agtuturay ken ti mangiruar iti sibubukel nga impormasion nga adda pakaseknan ti publiko.

Segun iti panagadal ni Edson Tandoc Jr, reporter ti diario ken Fulbright scholar iti Missouri School of Journalism, dagiti kano pagilian a mangipakpakaten iti FOI law ti addaan iti nababa nga insidente ti korupsion ken nasaysayaat nga amang ti panagbiag dagiti umilida ngem dagiti pagilian a kadagitoy laeng a nagipakat wenno awan a pulos ti FOI law kadagiti lugarda. Inlawlawag pay ni Tandoc a maaramat laeng koma ti FOI a kas regular a panangbantaytayo iti panagabuso dagiti agtuturay, saan ket a kasla kaudian a remedio no nakaro unayen ti korupsion.

Ngem saan pay met ketdi a naladaw ti amin. Ti pannakaibulgar ti dakkel nga anomalia iti pork barrel ket maysa a pagilasinan a mangrugrugin a mapakaammuan dagiti umili iti karbenganda, ken agaramid iti addang tapno mapasingkedanda dayta a karbengan a mangammo ken mapakaammuan iti ania man nga ar-aramiden ti gobierno a pakaseknanda.

Ti rigatna, saan latta met a prioridad ti administrasion ni PNoy ti FOI. Saanna pulos a dinakamat ti nasao a gakat iti kaudian a state of the nation (SoNA) daytoy. Ammotayo met nga agkuti laeng dagiti kaaliado ti administrasion, a mangbukel ita ti dakkel a porsiento dagiti agdama a kameng ti Kongreso, no ania ti ibilin kadakuada ti Presidente nga ipasa a gakat.

Nupay kasta, pinaglibakan latta met ti Malakanyang nga awan interes ti Presidente iti FOI bill. Uray awan kano ti kasta a linteg, napasnek ti administrasion a mangipakat iti nadalus wenno transparent a panagturay, a kas kanayon a kidkiddawen ti Presidente kadagiti kontrata ken transaksion ti gobierno ken iti pannakaaramat dagiti pondo.

Segun ken ni Presidential spokesperson Edwin Lacierda, adda kano metten bukodda a bersion ti FOI bill nga indatagda iti Kongreso, ket makaammo kano metten dagiti kameng ti Kamara ken Senado nga agpapatang no ania man ti isingsingasingda.

Kangrunaan a pakaseknan ti Presidente dagiti impormasion mainaig kadagiti transcript wenno minutes iti panagtataripnong dagiti kameng ti gabinete wenno dagiti opisial kadagiti nadumaduma nga ahensia. Ta no amin a sawenda ket mabalin nga iruar iti publiko, mapilitan la ketdi a saanen nga agsao ti maysa nga opisial iti kaykayatna, a makaapekto laeng ngarud ti nasayud a panagrikus ti kapanunotan.

Isu nga uray awan ti FOI law, mismo a ti Presidente ti nagkari a siguraduenna itan nga amin a listaan ti badyet ken dagiti pakaisangratanna a proyekto ket maiplastar iti National Data Portal ti gobierno wenno iti website ti DBM ken kapadana nga ahensia.

Napintas nga addang, ngem agkurang la ketdi daytoy. Wenno daytoy ketdi ti rason no apay a kasapulan latta ti FOI. Ta no ipabus-oytayo lattan iti gobierno a mangiruar kadagiti impormasion a kaykayat dagiti agtuturay nga ipublikar, kaskasdi a makontrol dagiti impormasion. Pilienda ti kayatda nga iruar, ngarud adayo unay ti ibagbaga a mismo ti Presidente a “full disclosure” wenno ti pannakairuar amin wenno ti sibubukel nga impormasion, awan surok ken kurangna.

No adda kastoy a pagalagadan ti gobierno a pannakairuar dagiti impormasion, a buyogan ti panagtalinaed ti karbengan dagiti umili a mangammo pay kadagiti pakaseknanda nga impormasion, kas sagudayen ti maysa a linteg, ad-adda la ketdi a mapabileg ti transparency iti gobierno. Daytoy a mismo ti pangnamnamaan dagiti supporter ti FOI; a babaen ti FOI law, awanton dagiti anomalia a kas iti pork barrel scam ta addaanto metten dagiti ordinario nga umili iti maysa a nabileg a mekanismo a mangdupir iti korupsion.

Iti daytoy a wagas a makapudno la ketdi ti administrasion iti “daang matuwid” nga ikamkampania ni PNoy tapno madalusan ti gobierno kadagiti rinuker wenno dakes nga aramid.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 16, 2013.)

KAANO PAY A PAKABASOLAN TI AGSAO ITI ILOKANO?

APAMAN a rimmuar ti damag maipanggep kadagiti tallo nga estudiante a nakugtaran iti pribado a pagadalan iti Siudad ti Laoag gapu laeng iti panagsaoda iti Ilokano, napasabtan a dagus ti nasao a pagadalan ken dagiti mangimatmaton iti daytoy iti pungtot dagiti adu nga Ilokano. Puon ti riri ti English-only a pagalagadan ti eskuela, ta nalawag a diskriminasion daytoy iti lengguahetayo nga Ilokano, nangruna ta ganggannaet pay gayam ti pastor nga akinkukua iti pagadalan, ken ti di pannakaipaay ti due process wenno karbengan a mangngeg ti rason dagiti estudiante sakbay ti dinadaras a pannakakugtarda.

Rimmimbaw iti pannakadismaya ti publiko ti pannakaamiristayo nga iti laksid ti agdama a polisia ti gobiernotayo a mangpabileg iti nakayanakan a pagsasao, kaudian a napasingkedan babaen ti Enhanced Basic Education Act (Akta Republika Blg. 10533) a pinirmaan ni Presidente Benigno S. Aquino III itoy a tawen, adda pay laeng gayam dagiti pagadalan a mangipakpakat iti English-only a pagalagadan ta nabayagen daytoy a naipakpakat kadagiti pagadalan a nakaro a kolonial ngem in-inut met laeng a naiwalin gapu ta salungasingenna ti agtaltalinaed ita a prinsipio ti edukasion.

Kayatna a sawen pay ngarud nga awan ti ammo, no di man talaga a nagsukir ti maseknan a pagadalan iti Department of Education (DepEd) Order No.74 s.2009 a nangiwayaten iti panagisuro babaen ti multilingual education (MLE).

Immuna a naibutaktak ti damag dagiti tallo nga estudiante iti online nga artikulo ni Herdy Yumul, propesor ken kolumnista ti Ilocos Times. Ditoy a kinondenar ni Yumul ti pannakakugtar dagiti ubbing iti Saviour’s Christian Academy (SCA) gapu laeng iti panagsao dagitoy iti Ilokano a maibilbilin kadakuada ken uray dagiti mangisursuro a dida ar-aramaten iti uneg ti kampus. Naiwaras ti damag iti social media ti kaso da Kleinee Bautista, Carl Andrew Abadilla ken Samuel Respicio. Dagus met a napidut daytoy kadagiti nailian a diario ken primetime news program kadagiti estasion ti telebision.

Online a Petision

Naipakat dagiti online petition kas koma iti inrubuat ti Nakem Conferences a mangdawdawat ti pannakaikkat a kas presidente ti SCA ni Rev. Brian Shah, ti Singaporean a pastor nga akinkukua ti pagadalan, ken no mabalin mapapanawen daytoy iti pagilian. Adda met petision nga innakeman ti UP Samahang Linggwistika ken UP Layap a mangkidkiddaw ken ni Presidente Aquino nga ibilinna koma a dagus ti agtultuloy a pannakawaswasen ti English-only policy kadagiti amin a pagadalan ti pagilian. Sabali laeng ti resolusion ti GUMIL Ilocos Norte nga impatulodda iti Departamento ti Edukasion a mainaig met laeng iti daytoy.

Nangidatag metten da Dip. Terry Ridon ti Kabataan Partylist ken Dip. Rodolfo Fariñas ti Ilocos Norte iti maysa a resolusion a mangkidkiddaw iti Kongreso a mangpalutpot a nasayaat iti isyu ken mangipakat metten iti panangrepasoda kadagiti student handbook dagiti pribado a pagadalan.

Iti kaudian a damag, wenno kalpasan ti adu a nalak-am ti SCA ken ti akinkukua a pastor a pannakauyaw, nagdawat kano metten dagitoy ti pammakawan kadagiti tallo nga estudiante ken kadagiti nagannak kadakuada. Mabalin kano met latta nga agsubli dagiti estudiante (malaksid ti maysa a naipadamag a nakaakaren iti sabali a pagadalan), ken inlawlawag ti SCA a saan a nakugtaran dagiti tallo no di ket nabalakadan laeng dagitoy nga agbirok iti umakaranda nga eskuela.

Ngem saan a makapnek dagiti palawag ti SCA, ta no agbataytayo iti artikulo ni Yumul, talaga nga awanen ti pagpilian dagiti tallo nga estudiante no di ti pumanaw gapu iti kinauyongen ti pastor a nangkomprontar kadagiti ubbing. Ta uray ti mismo a panangbalakadda laeng kadagit ubbing a mangbirok iti umakaranda, addan intensionda a mangkugtar kadagitoy iti SCA. No pakabasolan dagiti ubbing ti panagsaoda iti Ilokano, adda met nairanta a nalaglag-an ken mayannatup a pannusa a nailanad iti handbook ti eskuela.

Pagsayaatanna ta rimmuar iti publiko dagiti kakastoy a damag a nalawag a diskriminasion iti lengguahe ken pulitayo a kas Ilokano, a pakaseknan metten dagiti dadduma pay a lengguahe ken puli iti pagilian.

Narugian ngarud a nailawlawag, no di man nailawlawagen, ti sungbat iti saludsod no adda met laeng malabsing a paglintegan ti English-only a pagalagadan dagiti pagadalan.

Panaglabsing iti Konstitusion

No ti Konstitusion ti pagibasaran, salungasingen ti English-only policy ti eskuela iti Seksion 7 ti Artikulo 14 a mangibagbaga a Filipino ken English (malaksid no addanto linteg a mangibaga a saan a mairaman ti English), dagiti opisial a lengguahe ti pagilian iti agpang ti komunikasion ken panagisuro. Kasta met a dagiti met lengguahe kadagiti rehion (regional languages) ti karaman (auxiliary) nga opisial a lengguahe kadagitoy a rehion, ngarud agserbi dagitoy a kas kanayon wenno suplemento iti panagisuro.

Kayatna a sawen, tallo ti mabalin a lengguahe a maaramat iti panagisuro: Filipino, English ken Ilokano (iti biangtayo nga agus-usar iti daytoy). Isu a no pinengdan ti maysa nga eskuela ti pannakaaramat ti Ilokano, panaglabsing la ketdi dayta iti ipekpeksa ti Konstitusion.

Ibilbilin ti Seksion 6 ti isu met laeng nga artikulo ti pannakaipakat kadagiti addang, a kas alagaden ti linteg wenno kas ipalubos ti Kongreso, a mangirugi ken mangtaginayon iti pannakaaramat ti Filipino a kas opisial a lengguahe ti komunikasion ken instruksion. Daytoy ti nagtaudan ti agdama a polisia ti gobiernotayo a mangpabileg iti Filipino a kas nailian a lengguahe ken dagiti lengguahe dagiti rehion iti agpang ti edukasion.

Iti daytoy pay ngarud a prinsipio a nagsadag ti RA 10533 wenno ti linteg a nangirubuat ti “K to 12” a sistema ti edukasiontayo iti agdama. Segun iti linteg, maaramat a pangisuro ti nakayanakan a pagsasao dagiti ubbing manipud iti Kinder agingga iti Grado 3 ti elementaria. Mangruginto met ti transision daytoy iti Filipino ken English iti Maikapat a Grado agingga iti Maikanem, agingga nga agbalinto a dagiti laengen dua a lengguahe (Filipino ken English) ti maaramat iti panagisuro iti sekundaria.

Malaksid a salungasingenna ti probision ti Konstitusion, panangiruremen met iti dayawtayo a kas pagilian ti kontrobersial a pagalagadan ti SCA a mangdusa kadagiti adalanda nga agsao iti nakayanakanda a lengguahe, malaksid pay a labsingen daytoy ti karbengan dagiti ubbing a mangipeksa iti riknada iti bukodda a pagsasao.

Adda metten kapadana a resolusion nga indatag ti Kabataan Partylist iti Kongreso idi pay laeng 2011, a mangkidkiddaw iti panagpalutpot ti Kongreso kadagiti ipakpakat nga addang dagiti pagadalan a mangital-o ti English babaen ti panangdusada kadagiti adalanda nga agsao iti Filipino ken ania man a rehional a lengguahe.

Segun iti Kabataan, saan a rason ti pannakaipapaigid ti lengguahetayo iti ay-ayat dagiti pagadalan a mangsanay kadagiti adalanda nga agsao iti English a kas panagsaganada nga agtrabaho iti sabali a pagilian wenno makaala iti nangatngato ken dekalidad a trabaho iti masakbayan. Kasla met ngamin ipakpakitanan a nababa laeng unayen dagiti nakayanakantayo a pagsasao.

Kasla ngarud awan ti nangipangag iti daydi a resolusion ta no adda, amangan no saanen a napasamak ti kaso dagiti tallo nga estudiante ti SCA. Ita ngarud ta kasla naulit a naidatag ti kapadana a resolusion, manamnama a pangrugianen daytoy ti pannakaikkaten ti English-only policy kadagiti pagadalantayo.

Panaglabsing iti “Human Rights

Sinalungasing pay ti SCA ti karbengan a kas tao (human rights) dagiti estudiante. Segun iti report, adda metten grupo a nangidatag iti reklamo iti Commission on Human Rights (CHR) kontra iti eskuela. Ipagpaganetget ngamin ti Universal Declaration of Human Rights, kangrunaan a pagtataudan ti prinsipio ken mandato ti komision, ti panangilaksid iti ania man a klase ti diskriminasion ken ti panangital-o iti karbengan ti tunggal maysa a maipaayan iti edukasion.

Nalawag a diskriminasion ti impakat ti SCA ta linapdanna ti pannakaaramat ti Ilokano iti kampusna, idinto a daytoy ti kangrunaan a lengguahe a maar-aramat iti Siudad ti Laoag,iti Ilocos Norte ken aminen a lugar a paggapuan ti mapan a 7 a milion (segun iti sensus idi 2000) nga Ilokano. No lengguahe, kunatayo, sakupenna metten ti puli ti maysa a tao, wenno ti naggapuanna a lugar, a pakairamanan metten ti kultura ken kaamaanna. Saan met ketdi a dakes ti English-only a pagalagadan, ta mapalpalubosan met daytoy a maipakat kadagiti pagtrabahuan wenno negosio. Nupay kasta, adda dagiti addang wenno pagannurotan a rumbeng a masurot tapno maliklikan ti diskriminasion. Ngem sabalin a saritaan no maipakat daytoy iti edukasion ta addan nabatad a pagalagadan a mangiparpariten iti daytoy.

Masirsirip pay ti panaglabsing ti SCA iti pagalagadan ti DepEd. Ta no agbasartayo iti mismo nga student handbook ti eskuela, “reprimand” wenno pormal a panangunget wenno pammabalaw laeng koma ti pannusa dagiti estudiante. Ngem iti panangipakatda iti expulsion kadagiti tallo nga estudiante, kas man kas kadagsen metten ti panagsao iti Ilokano dagiti adayo a nadakdakes nga aramid a mabalin a pakakugtaran ti maysa nga estudiante, kas koma iti panagkopia iti eksamen ken panangitugot kadagiti pornographic materials iti kampus.

Segun ken ni Assistant Secretary Tonisito Umali iti DepEd, awan ti ubing a makugtaran iti eskuela gapu laeng iti panagsaona iti Ilokano, uray adda dayta nga English-only a pagalagadan ti eskuela. Ken kangrunaanna, no expulsion ti pannusa a mayawat iti ubing, rumbeng nga adda pammalubos manipud iti opisina ni DepEd Secretary Armin Luistro.

Naiget ngamin ti kampania ti departamento a maipaayan koma amin nga ubbing iti gundaway a sumrek iti pagadalan. Saan ngarud a makatulong dagiti eskuela a kas iti SCA nga awan man laeng sawsawirda a mangkugtar lattan kadagiti adalanda iti bassit laeng a panaglabsingda. Dakkel ti epekto ti maysa nga ubing no ma-expel iti pagadalan, a masansan nga agtinnag laengen daytoy nga out-of-school youth.

Agsaotayo Latta iti Ilokano

Agpayso nga adda karbengan dagiti pagadalan a mangaramid iti bukodda a pagannurotan a mangdisiplina kadagiti adalanda, ngem ania man a pannusa, rumbeng a mayannatup iti inaramid ti ubing a naglabsing.

Ti edukasion ti manamnama unay nga instrumento a pangkontratayo iti ania man a diskriminasion iti gimong. Dakkel ngarud a karit daytoy kadagiti mangisursuro ken mangimatmaton kadagiti pagadalan. Isuroda koma kadagiti ubbing no kasano ti agpanunot, saan a laeng no ania ti rumbeng a maammuanda, iti kasta nalaklaka a maanagda nga amin a sawen ken aramidenda nga adda pakaseknan ti sabali a tao wenno ti gimong, awan koma ti al-alaenda a maysa a pammati, maris ti kudil, seksualidad, edad, ken puli no hustisia ken karbengan nga agadal ken agtrabaho ti mapagpapatangan.

Ala, agsaotayo latta iti Ilokano! Ipagpannakkeltayo daytoy a nakayanakantayo a lengguahe, saan laeng a kas maysa nga umili nga agay-ayat iti naggapuanna a lugar ken puli, no di pay ket kas maysa nga umili nga agtamed iti paglintegan ti bukodtayo a pagilian.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 26, 2013.)

ANIA, MAYATKA? FILIPINAS, SAAN A PILIPINAS

TALLO ti nagan ti pagiliantayo: Philippines, Filipinas, Pilipinas.

Makaulaw, segun ken ni Virgilio Almario, National Artist ken Chairman ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF).

Ti kaadda kano dagiti tallo a nagan ti mangipapaay iti nailian a pannakaulawtayo iti kinaasinotayo (self-identity) a kas pagilian.

Ti Filipinas ket aggapu iti Las Islas Felipinas nga impanagan dagiti Espaniol, a nangsakup kadatayo iti nasurok a 300 tawen a nagpatingga idi maika-19 a siglo, kadagiti isla a sinakupda iti Asia Pasipiko. Naadaw daytoy iti nagan ni Felipe II, ti agturturay nga ari ti Espania idi maika-16 a siglo.

Ti Philippines (The Philippine Islands wenno The Philippines) ti inaramat dagiti Amerikano nga opisial a nagan ti pagilian idi isuda met ti nangsakup iti pagilian kalpasan dagiti Espaniol.

Ti Pilipinas ket isu ti bersion iti Tagalog ti Filipinas a naaramat a kas lokal a bersion ti opisial a nagan ti pagilian babaen ti daan nga alpabeto. Nangrugi laeng a nairaman ti letra F ken pito a dadduma pay a letra iti opisial nga alpabeto idi 1987.

Adu ketdi ti nangkantiaw, nanglibbi, ken nangapa ken ni Almario idi rimmuar iti media, nangnangruna iti Internet, ti kontrobersial a resolusion ti KWF itoy a bulan (nupay idi pay laeng Abril a napasingkedan daytoy) a mangkidkiddaw iti pannakaaramat ti Filipinas a saan ketdi a Pilipinas, iti lokal a bersion wenno Philippines iti ruar wenno internasional nga agpang, ta ad-adda kano a mayannatup ti Filipinas iti pakasaritaan ken agdama a panagprogreso ti pagilian. 

Ngem kas iti adun a panagpanggep—wen, masao a kasta, ta saan nga inkapilitan (mandatory) ti resolusion ti KWF ta awan bileg daytoy a kas linteg, maipaigidto laeng daytoy a naudi nga addang ti komision a kas paset laeng ti komentario wenno panangilawlawag (footnote) iti pakasaritaantayo.

Kangrunaan man a rason dagiti asino man a mayat a mangbaliw iti nagan ti pagilian ti nakaro kano unay a kinakolonial ti nagan a Philippines ta pinartuat laeng daytoy dagiti Amerikano (ngem uray pay met ti Filipinas ta pinartuat met dagiti Espaniol). Idi matamtaming pay laeng ti Konstitusiontayo babaen ti Consitutional Commission a nabukel idi 1986, naisingasing dagiti sumaganad a nagan a mangsukat koma iti dayta a kolonial a nagan: Rizal a naadaw iti nagan ti Nailian a Bannuar, Bayani a “bannuar” ti kayatna a sawen iti Tagalog (Filipino itan), ken Luzviminda a panangyababa iti napagtitipon a nagan dagiti tallo a dadakkel a grupo dagiti isla ti pagilian (Luzon, Visayas ken Mindanao). Ngem agpapada a naiwalin dagitoy, a segun ken ni Joaquin Bernas, kameng daydi a Komision, kasla adda pay nayonna nga angaw iti diskusionda kadagitoy a singasing a nagan.

Sakbay dayta, naisingasing met ti Maharlika idi panawen ni Presidente Ferdinand E. Marcos. Adda pay nangisingasing iti Katipunan ken Lapu-lapu. Idi 1913, innakeman met ni Hen. Artemio Ricarte ti nagaramid iti Konstitusion ti pagilian a mangsukat iti Philippines iti Rizaline Islands.

Ngem kalpasan ti nabara a debate iti tunggal singasing, a mabalin met a mangriing iti nasionalismo ken uray pay pagkakatawaan wenno pagriringgoran dagiti maseknan, maibasuranto met laeng dagitoy a kas kadagiti daan a diario.

Iti laksid ngarud ti kanaigna a patangan maipapan iti nasionalismo (narigat a mataming daytoy iti debate ti lingguistika ken kultura)  ken kolonialismo (di mabukel daytoy a salaysay no awan dagiti kolonial a balikas a maaramat ditoy), makaulaw kadi ti panangusartayo iti agdama kadagiti tallo a nagan: Philippines, Filipinas, Pilipinas?

Philippines a kas Opisial a Nagan 

Saan a makaulaw (dayta ngamin ti pakaituronganna ti “national confusion” a lawlawaten ni Almario) ta nabayagen a The Philippines (wenno Republic of the Philippines) ti opisial a nagan ti pagilian, a kas nailanad iti Konstitusiontayo. Daytoy ngarud a nagan, kas mayannatup ditoy, ti agparang kadagiti amin nga opisina ken ahensia ti gobierno, opisial a dokumento, transaksion wenno komunikasion, ken daytoy ti opisial a nagantayo iti internasional a komunidad, kas koma iti panagkamengtayo iti United Nations Organizations ken Olympics.

Nupay kasta, dina met ibaga a tungpal-biag a kasta ti nagan ti pagilian. Ta mabalin met a mabaliwan ti naganna a kas sagudayen ti Seksion 2, Artikulo 16. Ngem nailanad pay ditoy a probision a mapasamak laeng dayta (ti pannakasukat ti nagan, karamanen ti nailian a kanta ken national seal) no ipalubos ti Kongreso babaen ti maysa a linteg a ratipikaranto dagiti umili babaen ti maysa a referendum. Ngem ti ania man a baro a nagan, rumbeng nga iparangarang wenno ibagian daytoy ti ania man panggep, pakasaritaan, ken tradision dagiti umili.

Nabatad ngarud nga awan ti karbengan ti resolusion ti KWF a mangibilin iti kayatna a pannakaaramat ti Filipinas a kas opisial a nagan ti pagilian. Impingetda laeng ti saan a pannakaaramat koma ti Pilipinas; nupay kasta, naaramat ditoy dagiti balikas a “himukin” ken “hindi sapilitan” wenno guyugoyen laeng dagiti maseknan a sumurot iti panggepda ken saan nga inkapilitan ti ibilbilinda kadagiti insitutusion wenno opisina nga agar-aramaten iti Pilipinas sakbay a napasingkedan ti resolusion.

Inako pay ni Almario a kasapulan ti napaut a proseso tapno naan-anay a maipatungpal ti panggepda, malaksid pay a narigat ti pannakaipakatna, kas makita iti kaadu a dagus dagiti nangkontra iti resolusion, ken ti dakkel a magastos ti gobierno a mangbaliw kadagiti maapektaran nga institusion.

No maipapan iti ibagbagada, nangruna dagiti netizen, nga agbalin a University of Filipinas ti University of the Philippines (UP), nalawag ketdi nga angaw wenno pagkakatawaan laeng daytoy iti cyberspace. Ta malaksid a naalas a denggen (nupay posible met a mapasamak ti UF no maalada laeng ti naan-anay a panawen a masanay daytoy iti panagdengngegtayo), nalipatandan sa a karaman ti Ingles nga opisial a lengguahe ti pagilian, kas ipekpeksa pay ti Konstitusiontayo.

Filipinas Kontra Pilipinas

Mabati laeng ngarud ditoy ti isyu maipapan iti lokal a bersion ti nagan ti pagilian. Filipinas kadi wenno Pilipinas?

Adda dakkel a rason wenno karbengan ti KWF a mangipapilit a Filipinas ti rumbeng a maaramat a saan ketdi a Pilipinas. Ditoy a maipakatda ti kayatda a consistency wenno ti maymaysa laeng a nagan a maaramat a para iti amin a kapadana a rason ken okasion.

Maipalagip a naaramat ti Pilipinas gapu ta awan ti letra nga F iti daan nga alpabeto (daytoy ti abakada a nayadal kadagiti eskuela sakbay ti 1987), ken Pilipino met ti awagda kadagiti agindeg. Ngem babaen ti agdama a Konstitusion, nagbalin a Filipino ti opisial a nagan ti nailian a lengguahetayo. Ket naipasurot ngarud ditoy ti pannakarepaso ti alpabeto tapno makapudno iti baro a paglintegan. Nairamanen dagiti letra a C, F, J, V, X, Z iti napabaro nga alpabeto, a kas pangbigbig met daytoy ti Estado kadagiti dadduma a lengguahe iti pagilian nga agar-aramat iti f wenno c kadagiti us-usarenda a balikas iti inaldaw. Ken tapno mayannatup met ti pannakaaramat dagitoy a letra kadagiti partikular a nagan dagiti tao, lugar ken adu pay a bambanag.

Nalaklaka ngarud a maipakat daytoy ti KWF uray awan ti linteg nga aggapu iti Kongreso ta saan a matagamtam ti opisial a nagan ti pagilian a Philippines. Kayatna a sawen “localized” laeng ti isyu.

Kinapudnona, adda met dagiti magasin wenno publikasion a kas iti Bannawag a nabayagen a mangar-aramat iti “Filipinas” a kas nagan ti pagilian ken iti Filipino a kas nagan dagiti agindeng iti, wen, Filipinas. Napateg pay ngarud ditoy ti pannakitinnulong ti Department of Education tapno maisaknap ti pannakausar ti Filipinas kadagiti maipablaak a libro a para iti eskuela. No maipapan kadagiti atleta, saan met ngata a narigat a kapatang dagiti isponsor dagiti atleta nga ilanadda laengen ti Filipinas imbes a Pilipinas iti likudan dagiti jacket wenno jersey-da.

Ken kangrunaanna, nalaka a mabantayan ti KWF dagiti mabangon wenno mapabaro nga institusion, ahensia wenno opisina a mangaramat iti Filipinas a saan ketdi a Pilipinas kadagiti aramatenda a nagan.

Mailawlawag a Nasayaat

Saan a direkta nga ibagbaga ti resolusion ti KWF a sukatanda ti Philippines a kas opisial a nagan ti pagilian. Ta kastoy ti pannakaisuratna iti partikular a paset ti resolusion: “...ibalik ang gamit ng Filipinas habang pinipigil ang paggamit ng Pilipinas upang mapalaganap ang opisyal at modernisadong katawagan ng bansa na kumikilala sa kasaysayan at pag-unlad ng pagkabansa nito.”

Mabalin a nagannad laeng ti komision wenno ammoda ketdi nga adda paglintegan a masalaponda ditoy. Ngem kadagiti debate ken iti panagpalawag ni Almario iti media, ditoy a timpuar ti napadakkel nga isyu a panangsukat iti nagan ti pagilian manipud iti Philippines a mapan iti Filipinas.

Adda ti KWF iti tengngel ti Office of the President, isu nga amin a panaggaraw ken pangngeddeng ti komision, rumbeng nga aglasat iti Malakanyang. Ket segun ken ni presidential spokesperson Edwin Lacierda, awan pay kano ti opisial a panagpapatang dagiti opisial ti Palasio mainaig iti resolusion. Agingga a kasta, maysa laeng a kabulong ti papel ti inruar ti KWF a resolusion.

Ti kaadun ti rimmaman a nagsao maipapan iti isyu ti mabalin a nakaulawan ti kaaduanna kadatayo. Saan ket a dagiti tallo a nagan a Philippines, Pilipinas ken Filipinas ti makaigapu iti pannakatikaw ti publiko. 

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 22, 2013.)

PUDNO KADI NGA ADDA CATHOLIC VOTE?

NARIGAT a maawatan ti ibagbagada a Catholic vote, wenno ti panagkaykaysa dagiti Katoliko nga agbotos segun iti kayat dagiti mangidadaulo ti Simbaan.

Ammoyo kadi no apay? Gapu ta awan ti masasao a Catholic vote. Makunatayo daytoy no agbataytayo iti pakasaritaan ti eleksion iti pagilian. Saan nga agbotos ti kaaduanna a Katoliko gapu laeng iti pammatida.

Maysa laeng daytoy a mito wenno sariugma. Awan ti masinunuo a pagtaudanna ta saan a naibasar daytoy iti kinapudno ti pagtaktakderantayo ita a lubong. Dayta ti nabatad a panangiladawan ni Senador Miriam Defensor Santiago iti ibagbagada a Catholic vote.

Dinakamat ni Santiago ti kaso ni Juan Flavier tapno mailawlawagna ti kayatna a sawen. Iti laksid ngamin ti panangikampania dagiti papadi iti di panangibotos dagiti Katoliko ken ni Flavier gapu iti naiget a programana iti family planning, ken iti panagiwaras pay daytoy iti kondom idi Sekretrario pay laeng ti Department of Health (DOH), nangabak a senador ni Flavier idi 1995. Ken maikadua pay a kangatuan a puesto kadagiti nabotosan a senador idi nagpailayon daytoy idi 2001.

Maysa pay a kaso ti kinapalso ti Catholic vote ti panagkandidato ni Erap Estrada a presidente idi 1998. Iti laksid ti naiget a panangikampania ti Simbaan kontra iti kandidaturana gapu ta karkardayo ti galadna iti pagalagadan iti panagpili ti Simbaan iti kasapulan a lider ti pagilian, gapu ta managbabai, mannugal, mangnginum ken saan a nakaturpos iti kolehio ni Erap, naglayus latta met ti botosna ket awanen ti mabalinan pay dagiti obispo idi nagsapata daytoy a Presidente ti pagilian—wen, ket nakaparabaw pay ti imana iti Biblia.

Iti met eleksion presidensial idi 2010, a nagkandidatuan manen ni Erap a presidente, adda laeng iti kutit iti walo a kandidato ni JC delos Reyes ti Kapatiran Party nga inyendorso dagiti obispo. Idinto a ni Noynoy, a dildillawenda gapu ta pabor daytoy iti isyu ti family planning, ti nangabak iti daydi nga eleksion. Simmegunda met kenkuana ni Erap, iti laksid ti pannakaibaluden daytoy gapu iti kaso a plunder.

Ken no pudno met laeng nga agkaykaysa dagiti Katoliko nga agibotos iti kandidato nga umayon iti pammatida, saantayo koman a naaddaan iti Protestante a Presidente, iti kinatao ni Fidel V. Ramos.

Ad-adu ti Pabor iti RH Bill

Ken segun ken ni Santiago, ti pananguyot dagiti obispo kadagiti mamati a di mangibotos kadagiti pabor iti RH ket nabatad a panaglabsing iti prinsipio iti Konstitusiontayo a panagsina ti Simbaan ken Estado iti panangipataray iti bukodda a pagimbagan ken panggep.

Imbutaktak amin daytoy ni Santiago idi kabara pay laeng ti debate ti Reproductive Health (RH) Bill itay napan a bulan. Kasla pangsarapana man daytoy iti ibagbaga dagiti kontra iti gakat nga agaluad dagiti lehislador a pabor iti gakat, ta maarusto kano dagitoy iti umay nga eleksion babaen ti panagkaykaysa dagiti Katoliko.

Ngem ad-adu ketdi iti immayon iti imbaga ni Santiago ngem kadagiti apektado iti pammutbuteng dagiti obispo. Nakalusot ti gakat iti layus a botos iti Kamara (133 a pabor, 79 a kontra) ken iti Senado (11 a pabor, 5 a kontra). Nagbalinen daytoy a Republic Act 10354 (Responsible Parenthood and Reproductive Health Act of 2012), kalpasan a pinirmaan daytoy ni Presidente Benigno S. Aquino III uppat nga aldaw sakbay ti Paskua.  

Naabak ngarud ti Simbaan iti daytoy a pannakirangetda iti ibagbagada a dakes a gakat. Ngem segun kadagiti obispo, dida nalabanan ti impluensia ti Malakanyang kadagiti kameng ti Kongreso, a katukad ti kapkapnekanda a pork barrel.

Ngem ti pudno, dagiti met laeng obispo ti mababalaw. Nagtalekda unay iti kabaelanda a mangawid kadagiti politiko iti poderda, babaen ti ikarkarida a suporta iti umay nga eleksion. Ngem ammo la unay met ti kaaduanna a politiko a nasamsamay ti makinaria, wenno pondo ken suporta ti maysa a nabileg a partido tapno agballigida iti eleksion. Ken kadagiti agkandidato iti umay nga eleksion, dakkel pay a pagpampanunotanda dagiti surbey a mainaig iti RH Bill.

No agbataytayo ngamin kadagitoy, awan la ketdi ti ania a mangipangag iti panagkiddaw dagiti obispo a di panangibotos koma dagiti mamati kadagiti kandidato a pabor iti RH Bill. Segun iti kaudian a nailian a surbey nga insayangkat ti Social Weather Stations (SWS) manipud iti Nobiembre 29 aginga iti Disiembre 3 itay napan a tawen, dakdakkel nga amang ti bilang, wenno 33 a porsiento kadagiti napagsaludsodan a manakman, ti nangibaga nga ibotosda dagiti kandidato a pabor iti RH Bill, idinto a siam laeng met a porsiento ti nangibaga nga ibotosda dagiti kontra. Mapan met a 57 a porsiento kadagiti napagsaludsodan ti agkuna a dida ibilbilang a napateg nga isyu iti eleksion ti RH bill iti panagpilida kadagiti ibotosda.

Kasurot laeng daytoy ti resulta met ti surbey ti Pulse Asia idi 2010 a mangibagbaga a 69 a porsiento kadagiti napagsaludsodan ti pabor iti RH bill, idinto a 7 a porsiento laeng dagiti kontra.

“Deus est Caritas”

Makita ngarud nga agtultuloy ti panangkanunong ti kaaduanna a Filipino iti RH Bill agingga iti panagbalin daytoy a linteg. Banag nga ipampannakkel unay ni Dip. Edcel Lagman, maysa kadagiti kangrunaan nga autor ti gakat; ngarud, kunana, awan ti rumbeng a pagamkan dagiti pro-RH Bill ta awan ti pagibasaran ti Catholic vote nga ibambando ti Simbaan. Ken no add man pudno kano a Catholic vote, isu daytoyen ti timek dagiti umili a mangpabor iti baro a linteg ti Reproductive Health.

Maawatantayo no kasano ti kinaiget ti Simbaan a mangsaranget iti linteg nga iladladawanda ita a mangitunda kadatayo iti kultura ti panagpatay. Paset laeng daytoy ti panangital-oda iti doktrina ti pammatida, kas iti panangkontrada iti aborsion, wenno maisentro iti karbengan nga agbiag dagiti di pay nayanak. Para kadagiti papadi, pangpadasanda ti RH bill no adda met laeng ti maibagbaga a botos a para iti moralidad.

Ngem segun ken ni Fr. Joaquin Bernas, maysa a constitutionalist, saan a direkta nga akem ti Simbaan ti pannakabukel ti maysa a rasonable wenno napudno iti pammati a gimong a kas politikal nga aramid, ta ad-adda ng akem daytoy dagiti laity, wenno dagiti agserserbi ti simbaan a saan a padi. Imbatayna daytoy iti “Deus est Caritas” nga inruar ni Papa Benedicto XVI itay nabiit. Kayatna a sawen, di rumbeng a pumili dagiti papadi no ania a partido ti kanunonganda, ta ti laeng mabalin nga aramidenda ket isu ti panangilawlawagda kadagiti rason tapno mabukel ti maysa a kapkapnekan a gimong ken ti pananguyotda kadagiti mamati a makiraman iti partisipasion iti nadalus a politika para iti kapkapnekanda a gimong.

Kinapudnona, saan amin a Katoliko ket makitada ti kinapudno a kas makita met ken maanag wenno maisuro dagiti lider ti Simbaan. Kaaduanna ti di makaammo no ania ti pagtaktakderan ti Simbaan kadagiti napapateg nga isyu iti pagilian. Gapu ngarud iti daytoy, pagrebbengan dagiti papadi nga isuro dagiti mamati iti patienda a kinapudno ken kiddawen kadakuada a pasantakenda ti konsensiada. Ngem dida koma liplipatan ti kaadda met ti napateg a doktrina ti religious freedom, wenno karbengan ti asino man a mangsurot a sipapasnek iti bukodna a panamati ken konsensia, ket iti kaano man di rumbeng a piliten daytoy nga aggaraw a mangsalungasing iti dayta.

Maibatay daytoy a kapanunotan, imbilang ngarud ni Bernas a saan a panangipakita iti pudpudno a pagtaktakderan ti Simbaan ti panangibutaktak dagiti papadi iti pulpito iti panangkontrada kadagiti kandidato a pabor iti RH Bill. Ad-adda ketdi a panangkonsensia laeng daytoy kadagiti lehislador tapno panunotenda ti ilulung-awda iti politika. Pangital-o ngarud daytoy iti politikal nga aramid nga agsadag iti kasapulan iti agdama, saan ket a ti panangital-o koma iti napnuan prinsipio a politika nga agbatay iti pudpudno a panagserbi iti ili, hustisia ken pagimbagan iti sapasap.

Catholic Vote Philippines

Saan ngarud a pagsiddaawanen nga iti napauten a pakasaritaan ti Simbaan Katoliko, adun ti nangdupir iti pagtaktakderanna, ken agtultuloy latta a makontra dagiti doktrinana a manglabsing iti kapanunotan dagiti agtuturay wenno dagiti aramidda a mangituray kadagiti tattao iti panangaramatda iti karbenganda nga agpanunot ken agsaludsod para iti bukodda a pagimbagan.

No ragupentayo ngarud ti ibagbaga dagiti mangpalpaliiw iti politika iti Filipinas, partikular iti konsepto ti panagsina ti Simbaan ken Estado, maanagtayo dagitoy lima a kapanunotan: (1) addan bukod a pangngeddeng ti kaaduanna a Katoliko a saan nga agpannuray iti ibilbilin dagiti obispo; (2) kas met laeng kadagiti kameng ti dadduma a relihion, adun dagiti Katoliko a mangibilang iti aborsion a kas maawatdan a pagpilian no kasapulan iti isyu ti moralidad ken medisina; (3) adda dagiti Katoliko a maawat ti konsensiada nga agaramat kadagiti reproductive health services ti gobierno; (4) kabaelan dagiti Katoliko a pilien a nasayaat ti kayatda nga ibotos, ken maawatda iti konsensiada, uray kontra daytoy iti bilin dagiti obispo; ken (5) saan nga aborsion wenno ania man nga aspeto ti birth control ti isyu nga ipangpangruna ti kaaduanna a Katoliko, ta kaaduanna ti marikrikutan iti rigatda nga agsapul ken iti panangiballasiwda iti agmalem iti panagbiagda.

Ngem saan pay a nalpas ti laban para iti Catholic Bishops Conference of the Philippines. Aramiden kano dagiti obispo ti ania man a remedio iti linteg tapno mawaswas ti Reproductive Health Act of 2012, uray pay kano yulida ti kaso iti Korte Suprema.

Ken tapno maipaneknekda nga adda Catholic vote ti pagilian, binukelda metten ti Catholic Vote Philippines, ti aliansa ti CBCP ken dagiti nadumaduma a lay Catholic group ti pagilian, nga agpangpanggep a mangipakat iti “voter’s education” tapno mangidalan kadagiti botante a Katoliko iti panangpilida kadagiti pro-life a kandidato. Adda met dagiti obispo a nangikari nga aramatenda ti pulpito tapno ballaagan dagiti kalabanda iti isyu ti RH. Kayatda a maabak kangrunaanna dagiti kameng ti Liberal Party nga idauluan ni PNoy, ta ti partido kano ti nangisungsong kadagiti lehislador, babaen ti manipulasion ti Malakanyang, tapno makalusot ti RH Bill iti Kongreso.

Segun ken ni Ricardo Boncan, pannakangiwat ti grupo, paneknekanda kano a kamali ti panangibaga da Santiago ken Lagman nga awan ti Catholic vote iti Filipinas. Dakkel kano ketdi nga agpayso ti botos nga agtaud kadagiti Katoliko a mangbukel iti umabot iti 80 a porsiento iti populasiontayo. Ngem segun kadagiti mangkankanunong ti grupoda, no saan a maawagan a Catholic vote ti pangpanggependa nga iparang, mabalin ketdi a maibaga daytoy a kas conscience vote, wenno ti pannakayasideg ti puso ken konsensia dagiti mamati tapno isublida ti napudno a panagtulnogda kadagiti nasayaat nga isursuro ti Simbaan.

Mapaneknekanto inton Mayo 2013

Sabali met ti kayat nga ipaawat ni Senate President Juan Ponce Enrile. Mabalin nga awanen ti makuna a Catholic vote manipud pannakapasamak ti EDSA Revolution idi 1986, a nakapatapuakan ni Presidente Ferdinand E. Marcos babaen ti panangidaulo da Jaime Carinal Sin ken Corazon Aquino a debosionada a Katoliko (agpada a pimmusayen). Ngem mabalin a maparegta manen ti puersa dagiti mamati babaen ti kunana a “Catholic effort,” wenno ti panagkaykaysa manen dagiti kameng ti simbaan no kasapulan tapno mairupirda ti maysa a napateg nga isyu iti politika.

No adda man ketdi pakariknaan ti Catholic vote, daytoy ti lokal a paset ti eleksion. No ngamin nabileg ti impluwensia ti lider ti simbaan iti maysa a lugar, kaamak dagiti kandidato a mapasugkian ti rikna daytoy, ta amangan no babaen ti pulpito, ikampania ti padi ti panangilaksidda kadakuada a kandidato iti mismo a sanguanan dagiti botante iti lugarda. Ken dakkel la ketdi ti epekto daytoy no nadekket ti risiris.

Saan met ketdi nga amin a lokal a yunit, marikna ti kinapateg ti botos dagiti Katoliko. Ta iti kadagupan dagiti kandidato iti nadumaduma a lugar, ad-adu ti mamati a nabilbileg latta ti makinaria ti politika ngem ti impluwensia ti simbaan.

Ala, makitatayonto dayta inton dumteng ti eleksion.

Ngem no agpayso nga adda Catholic vote a kas ikarkari ti CBCP, maiturong laeng daytoy kadagiti Katoliko a saan a pabor iti baro a linteg iti Reproductive Health. Ngem kasano met dagiti Katoliko a pabor iti linteg? Sinungbatan dayta ni Conrado De Quiros iti kolumna iti maysa diario. Kunana a daytoy ti pagdumaan ti Catholic vote ken ti makunana a rasonable a Catholic vote. Ken gapu laeng iti makunkuna a Catholic vote ken saanen a mangabak dagiti pro-RH a kandidato a nasayaat met iti gapuananda iti panagiggemda iti turay, agpanunot koma a nasayaat dagiti Katoliko.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 14, 2013.)