Eleksion 2013: KOMUSTA ITI REHION DOS?

MANGNAMNAMA ti Commission on Elections (Comelec) a natalinaay ti panagbobotos iti Tanap ti Cagayan gapu ta awan met kano ti mairepreport agingga ita nga armado a grupo nga agpanggep a mangriribuk iti lugar. Nupay kasta, naiget ti panangmonitor ti ahensia kadagiti dadaulo dagiti politiko ken dagiti suporterda a mabalin a mangipakat iti kinadangkok, wenno iti pannakibiang dagiti tagaruar a kas iti napasamak iti Siudad ti Gingoog idiay Mindanao a nakatambangan ti mayorda.

Nupay maysa ti Cagayan kadagiti immun-una nga intudo ti Comelec a mabalin a pagtaudan ti nabara a risiris dagiti kandidato, awan pay met ketdi ti naideklara nga election hotspot iti probinsia wenno sadino a lugar iti rehion.  

Awan met ti makuna a dominante a partido politikal ditoy, ta uray naikappeng ti Nationalist People’s Coalition (NPC) ken Nacionalista Party (NP) iti koalision ti administrasion a Team Pinoy, saan a marikna ti panagkakadua dagiti kamengna a partido ta rapokrapok iti lokal nga agpang. Awan kalaban dagiti kandidato ti Liberal Party (LP) iti tallo a kangangatuan a puesto iti Quirino. Kasta met a napigsa ti LP iti Batanes a baluarte dagiti pamilia Abad a kapartido ni Presidente Benigno S. Aquino III.

Iti Cagayan ken Isabela, naiget a kalaban ti LP ti NPC a pagkamengan ni kandidato a senador Jackie Enrile ken ti pamilia Dy iti Isabela; ken ti koalision a National Unity Party (NUP) iti Cagayan. Adda met laban ni NP a pagkamengan dagiti agtuturay iti Nueva Vizcaya ngem nabingay daytoy gapu iti ikakappeng ti sumagmamano a liderda iti United Nationalist Alliance (UNA) a koalision ti oposision.

Abad iti Batanes, Cua iti Quirino

Ti Batanes ti kabassitan iti sakupenna a daga ken populasion kadagiti amin a probinsia ti pagilian, ngem kaskasdi a saan a nakalisi ti panagramaram dagiti dinastia iti politika. Maam-ammo ti probinsia a lugar ti Pamilia Abad, nga idauluan ni Sekretario Florencio “Butch” Abad ti Department of Budget and Management.

Nakauppat a termino, wenno mapan a 14 a tawen a diputado iti kakaisuna a distrito ti probinsia ni Butch Abad. Simmublat kenkuana iti puesto ti asawana a ni Henedina “Dina” Abad. Agpailayon ti babai nga Abad para iti maikadua a termino kontra ken ni Carlo Diasnes a nakapaminsan a termino a diputado ken nakalabanna met laeng iti napalabas nga eleksion. No mangabak manen ni Dina itoy nga eleksion, makunanto nga iti siam a termino iti Kongreso a nangrugi idi 1987, pito kadagitoy iti aggapu kadagiti agassawa nga Abad. Kinapudnona, nag-diputado met iti uppat a termino ti ama ni Butch a ni Jorge Abad ken nakamaysa a termino ti inana a ni Aurora Abad, a dati pay a gobernador ti probinsia.

Iti Basco, dua pay iti Pamilia Abad ti agkandidato: da Rock Abad a para mayor, ken Cleto Abad a kabsat ni Butch a para bise-mayor.  Agsango met para iti kangatuan a puesto iti kapitolio iti maikadua a gundaway da agdama a Gobernador Vicente Gato ken Telesforo Castillejos nga aggapu met ti kaaman dagiti politiko a Castillejos iti probinsia. Dati a gobernador ti probinsia ni Castillejos.

Tengngel met ti Pamilia Cua ti Quirino, maysa pay a bassit a probinsia ti rehion. Awan ti makalaban dagiti agama a Junie ken Dakila “Dax” Cua. Kandidato a gobernador ni Junie idinto a diputado ni Dax iti kakaisuna a distrito ti probinsia. Kasta met nga awan ti kalaban ti katiket ni Junie a ni Bise-Gobernador May Garnace-Calaunan.

Manipud 1987, nagsisinnublatanen ti pamilia Cua ti panangibagida iti probinsia iti Kongreso.  Innem a termino iti nalaklakay a Cua wenno mapan a 20 a tawen. Simmublat ti asawana a ni Ma. Angela Cua idi malpas ti tallo a termino ni Junie idi 1998, ken ti anakna a ni Dax idi malpas ti maikadua a tallo a terminona idi 2010. Agpailayon ita ni Dax para iti maikadua a termino.

Ni met laeng Dax ti nangsublatan ni Junie ti turay iti kapitolio ti probinsia. Inabak ni Junie iti eleksion idi 2010 ni dati a Gobernador Pedro Bacani.

Dy ken Albano Latta iti Isabela

Maam-ammo met ti Isabela a pagarian dagiti Dy ken Albano a nadekket nga agkadua itoy umay nga eleksion.

Agpailayon a gobernador ni Faustino “Bojie” Dy III para iti maikadua a termino. Sakbay kenkuana, napaut a nagtakem a gobernador ti amana a ni Faustino Dy, Sr. (1969-1992). Ken nagsaruno a simmublat iti kapitolio dagiti annakna ken kabsat ti agdama a gobernador: da Benjamin (1992-2001) ken Faustino, Jr. (2001-2004). Idi laeng eleksion ti 2004 a naagaw kadagiti Dy ti turay ti kapitolio babaen ti panangabak ni Grace Padaca. Ngem iti panagpailayon daytoy idi 2010, inabaken daytoy ni Bojie. Saanen a pinanggep ni Padaca ti agsubli iti kapitolio kalpasan a nadutokan daytoy Commissioner iti Comelec itay napan a tawen. Ti ketdi kabsatna a ni Mario Angelo Padaca ti makasango ti agpailayon a gobernador.

Sakbay a nagbalin a gobernador, imbagian met ni Faustino III ti maikatlo a distrito iti Kongreso iti tallo a termino (2001-2010). Ti kabsatna a ni Napoleon ti nangsublat kenkuana iti puesto, nga agpailayon ita para iti maikadua a termino. Imbagian met ni Faustino, Jr. a kabsatda ti maikadua a distrito iti tallo termino (1992-2001).

Malaksid kada Bojie ken Napoleon, lima pay a kameng ti pamilia Dy ti agkandidato ita a tawen. Maysa ditoy ni Bernard Faustino Dy a kandidato a mayor iti siudad ti Cauayan a makuna a baluarte dagiti Dy. Sukatan ni Bernard ti amana a ni Benjamin a nakamaysa laeng a termino iti city hall. Kabsat ni Benjamin ni Bojie a dati met a mayor ditoy (1992-2001). Sakbay ken ni Benjamin, nag-mayor met iti Cauayan ti maysa pay a kabsatda a ni Ceasar Dy (2001-2010).

Dagiti dadduma pay a kandidato a kameng ti pamiliada: Dondon Dy (Sangguniang Panlalawigan iti maikadua a distrito); Ian Dy (mayor ti Alicia), anak ni Napoleon a napaut met a mayor iti ilida; Mike Dy (agpailayon a mayor ti San Manuel), anak ni Faustino Jr; ken Nocholai Alexis Dy (konsehal ti Dinapigue), kaanakan ti gobernador.

Kas kadagiti Dy, nasanikar latta met ti Pamilia Albano iti politika iti Isabela. Katiket ni Bojie ni Tonypet Albano, dati a chief executive officer ti RPN ken kandidato a bise-gobernador. Panggep a sukatan ni Tonypet ti kabsatna a ni Rodito Albano III a kandidato manen ita a diputado iti umuna a distrito. Sakbay a nag-bise-gobernador, nakatallo a termino a diputado ni Rodito (1998-2001, 2004-2010). Kasinnublatna iti puesto ti amana nga agdama a diputado a ni Rodolfo Albano, Jr. a nakalima met a termino (1987-1998, 2001-2004, 2010-2013).

Imbagian pay ti nalaklakay nga Albano ti kakaisuna pay laeng a distrito ti Isabela iti Kongreso idi panawen ti administrasion ni Presidente Ferdinand Marcos. Ken sakbayna dayta, nagdiputado met iti probinsia ti ama ni Rodolfo, Jr. a ni Delfin Albano. Kandidato ita ni Rodolfo, Jr. a mayor ti ilida a Cabagan. Nagbalin met a mayor ti ilida ti anakna a ni Mila Albano-Mamuag.  

Iti siudad ti Ilagan, nag-mayor met ditoy ti kabsat ni Rodolfo Jr a ni Delfinito Albano (2001-2007). Ni Josemarie Diaz, a nangsublat kenkuana iti puesto, ti agdama ken panagpailayon a mayor iti ili ken awan ti makalabanna.

Agpailayon met a diputado da Ana Go ti maikadua a distrito ken Gigi Aggabao iti maikatlo a distrito. Makalaban ni Go iti maikadua a gundaway ni Edwin Uy a dati met laeng a diputado, idinto a dua ti makabalubal ni Aggabao iti puesto, da Anthony Miranda ken Nilo Tan.

Iti siudad ti Santiago, aggapu met laeng iti kaamaan dagiti politiko iti siudad dagiti uppat a kandidato a mayor: da Alvin Abaya, Alkalde Antonio, Pempe Miranda ken Joseph Tan.

Mamba, Vargas ken Enrile iti Cagayan

Saan a kas iti Isabela a tinengngel dagiti kaamaan ti politiko ti Cagayan. Ta nupay adda dagiti makuna a dinastia iti politika, aggapu laeng daytoy kadagiti ili wenno sumagmamano a distritro, ket saan a nagramaram iti sibubukel a probinsia. Walo ketdi nga ili iti probinsia, pakairamanan ti Abulug, Gattaran ken Ballesteros, nga agkakabagian dagiti kandidato a mayor ken bise-mayor.

Iti risiris para iti turay iti kapitolio, makalaban ni agpailayon a Gobernador Alvaro Antonio ni William Mamba, a nakatallo a termino a mayor iti Tuao. Kabsat ni Mamba ni dati a diputado Manny Mamba, nga inabak ni Gobernador Antonio iti reeleksion daytoy idi 2010.

Kabsat met laeng da William ken Manny Mamba, ni Kiko Mamba, Jr., ti kandidato a mayor iti ilida a Tuao. Annak dagitoy ni Francisco Mamba, Sr., a nagpaay nga OIC a gobernador ti probinsia iti panangrugi ti administasion ni Presidente Cory Aquino.

Katiket ni Antonio ti agdama a Bise-Gobernador Leonides Faustino, a kabagian met laeng dagiti Mamba, nga agpailayon iti maudi ken maikatlo a termino; idinto a katiket met ni William Mamba ni Melvin Vargas, a nagpaay met nga OIC governor (1990-1992). Dati met a gobernador ti ama ni Vargas a ni Florencio Vargas (1998-2001).

Kakabsat ni Melvin Vargas da Manny ken Precy Vargas a kandidato a para mayor ken bise-mayor, iti panagsagannadda, iti ilida nga Abulug.

Innem met tawen (2004-2010) a nagpaay a diputado iti maikadua a distrito ni Florencio Vargas. Ngem dina naileppas ti maudi a terminona gapu iti ipupusayna dua a bulan kalpasan ti eleksion ti 2010. Ti anakna a ni Baby Aline Vargas-Alfonso ti simmublat kenkuana iti puesto babaen ti special eleksion a naangay iti simmaruno a tawen. Awan ti parikut iti panagpailayon ni Alfonso para iti maikadua a termino ta awan ti simmango kenkuana.

Panggep met ti pamilia ni Senate President Juan Ponce Enrile a pasingkedan latta ti panangtengngelda iti umuna a distrito. Kandidato a diputado ni Sally Ponce Enrile, a kas met laeng ti napalpalabas, sublatanna ti asawana a ni Jackie Enrile, anak ti senador, nga agdama a kandidato a senador ti UNA. Nakapaminsan a termino a diputado ti nalaklakay nga Enrile (1992-1995), uppat a termino ken ni Jackie (1998-2007, 2010-2013), ken maysa met a termino ken ni Sally (2007-2010).

Iti maikatlo a distrito a dati a tengngel dagiti Mamba, agpailayon a diputado ni Randolph Ting. Inabak ni Ting iti eleksion idi 2010 ni Kiko Mamba, Jr. Aggapu met laeng ti agdama a diputado iti kaamaan dagiti politiko iti Siudad ti Tuguegarao. Agpailayon iti maudi ken maikatlo a termino a mayor ti siudad ti amana a ni Delfin Ting.

Padilla Kontra Cuaresma iti Nueva Vizcaya

Naregta latta met ti karera iti politika ni Carlos M. Padilla a nabayagen a nagdiputado iti kakaisuna a distrito ti probinsia. No mangabak iti daytoy nga eleksion, agbalinton daytoy a maikapito a terminona iti Kongreso a nangrugi pay idi 1987. Saggaysa laeng a termino da Leonardo Perez (1992-1995) ken Rodolfo Agbayani (2004-2007 a nangsublat kenkuana tunggal maileppasna ti kiddawen ti linteg a tallo a termino. Makalaban ni Padilla ni Gobernador Louisa Lloren "Banti" Cuaresma a nakatallo a termino iti kapitolio ken dati a kapartidona iti Nacionalista Party a bimmallasiw iti UNA.  

Aggapu iti kaamaan met laeng dagiti politiko iti ilida a Bambang ni Cuaresma. Nagserbi daytoy a mayor a kas met laeng iti napapatay nga asawana a ni Boyie Cuaresma, Jr. ken ti anakna a ni Benjamin III. Ti anakna a ni Luisa Corazon ti kandidato ita a mayor a mangsublat met laeng iti puesto ti kabsatna.

Agbalubal met ti kangatuan a puesto iti kapitolio a pinanawan ni Banti Cuaresma da Ruth Padilla nga asawa ti agpailayon a diputado, agdama a Bise-Gobernador Jose Gambito, Donna Lyn Gerdan nga asawa ti dati a mayor ti Santa Fe, ken Mayor John Severino Bagasao ti Bayombong.

Da Lambert Galima, Edu Balgos, Pat-Pat Dumlao, Wilson Salas ken Togo Tidang dagiti agbabalubal met a para bise-gobernador.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Mayo 6, 2013.)

Eleksion 2013: KOMUSTA ITI REHION UNO?

KAS iti napalpalabasen nga eleksion, awan ti ania a makuna a risiris iti eleksion iti Rehion Uno ta nalaka laeng a mapugtuan ti resultana. Dagiti latta situtugaw ti mapaboran, ken nangnangruna laeng dagiti kameng ti pamilia a no manon a tawen a mangig-iggem iti turay kadagiti sakupda a lugar.

Ken kas met laeng iti adu a paset ti pagilian, nabileg latta ti dinastia iti politika iti tallo kadagiti uppat a probinsia iti rehion. Nabayagen a kasla kanser ti dinastia iti demokrasiatayo ta kasla maysa laengen a sanikua wenno propriedad ti rienda ti turay a pagsisinnublatan dagiti kameng ti pamilia a nakaunan a nakaiggem iti daytoy.

Kadakuada, tapno kualipikadoka a mangiggem iti turay—masapul nga asawa, anak, nadekket a kabagian, wenno nakaikamangan ti adda a nakatugaw.

Sabagay, adda met la ketdi kadagiti umili a mangipalubos iti dayta. Agtultuloy met ngamin latta ti panangibotosda kadagitoy a pamilia iti tunggal eleksion. Ngem ti rigatna, awanen ti makabael a mangdupir kadakuada gapu ngarud iti kasla nagramuten a kinabileg dagiti nakatugaw. Arigna awanen a pulos ti gundaway dagiti adda iti ruar ti dinastia nga addaan met iti tnabileg a kualipikasion koma a mangituray kadatayo.

Marcos ken Fariñas Latta

Iti Ilocos Norte, awan ti kabalubal ni Gobernador Imee R. Marcos iti pananggun-odna iti maikadua a termino. Kayatna a sawen, daytoyen ti maikanem nga agsasaruno nga eleksion, wenno manipud 1998, nga aggapu iti Pamilia Marcos ti mangrienda iti turay ti probinsia.

Sakbay a nagbalin a senador ti kabsat ni Imee a ni Senador Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr, nabotosan daytoy a gobernador iti tallo a termino (1998-2007). Ken sakbayna dayta, nagserbi pay daytoy a gobernador sakbay a mapatapuak ti amana a ni Presidente Ferdinand Marcos iti Malakanyang. Simmublat met a gobernador ni Michael Marcos Keon idi 2007. Ngem napaay ni Keon iti reeleksionna idi 2010 gapu iti panangsangdo kenkuana ni Imee a kasinsinna.

Pada met ni Imee nga awan ti kabalubalna ti agdama a Bise-Gobernador Angelo Marcos Barba a kasinsinna met laeng. Kabsat daydi FM da Elizabeth Keon (ina ni Michael) ken Fortuna Barba (ina met ni Angelo). Nagserbi met a gobernador (1971-1983) ti baket a Keon.

Malaksid iti kapitolio, nabayag metten a tengngel dagiti ag-Marcos ti maikadua a distrito ti probinsia. Agkandidato ni dati a First Lady Imelda Marcos para iti maikadua a terminona a diputado iti distrito. Ngem sakbay kenkuana, maysa a termino (2007-2010) nga imbagian ni Bongbong ti distritoda ken tallo a termino (1998-2007) met ken ni Imee. Sakbay a nagbalin a Presidente daydi FM, imbagianna met ti lugarda idi dekada 50.

Iti umuna a distrito, sigurado metten ni Dip. Rodolfo “Rudy Fariñas iti maikadua a terminona gapu ta awan ti simmango kenkuana ita. Inabakna idi napalabas nga eleksion ni Kris Ablan, anak ni Roque Ablan, Jr. Mapan a pito a termino a nagtakem a diputado ti nalaklakay nga Ablan a nangrugi pay idi dekada 70.

Dati a gobernador ti probinsia ni Fariñas. Ngem sakbayna dayta, nagtakem daytoy a mayor ti Siudad ti Laoag, a nangrugi iti naubing nga edadna a 27. Isu ketdi ti nangirubuat iti dinastia dagiti ag-Fariñas iti siudad.

Kalpasan kenkuana, nagbalin met nga ama ti siudad ni Roger Fariñas a kabsatna. Idi maileppas daytoy ti tallo a termino, simmublat met ti kaanakanda ken ni Rudy a ni Michael Fariñas. Ngem itoy umay nga eleksion, gandaten manen ni Roger iti agsubli iti city hall a kas mayor, ngem makabalubal na ketdi ti maysa a Fariñas, ni Chevylle Fariñas nga asawa ni Michael. Agkandidato met ni Michael a bise-mayor ngem maysa met laeng a Fariñas wenno kasinsinna ti makasangona, ni Carlos nga anak ni Rudy.

Makalaban dagiti dua a Fariñas a para mayor ni Michael Keon, idinto a makalaban met dagiti dua a Fariñas a para bise-mayor ni Kris Ablan. Kandidato met a para bokal ni Ria Fariñas, maysa pay nga anak ni Rudy.

Saan met a paudi ti pamilia Nalupta a mangpabileg ti dinastia ti pamiliada iti Siudad ti Batac, a lugar met laeng dagiti ag-Marcos. Naikamang kadagiti Nalupta ni Bise-Gobernador Barba. Naasawa daytoy ti maysa nga anak ni Mariano “Anno” Nalupta Jr. a dati a bise gobernador ken diputado.

Agpada nga awan kabalubalna da Mayor Jeffrey Nalupta ken ti kasinsinna a ni Bise-Mayor Ronald Allan Nalupta iti daytoy a reeleksionda. Sakbayna, nagsaruno a nagbalin a mayor manipud 1988 da Jesus Nalupta Sr. (1988-1998; 2001-2006) nga ama ni Jeffrey, ken Elena Nalupta (1997-2001) nga ina ni Allan. Anak ni Mariano Jr ti agdama a bise-mayor.

Dua pay a Nalupta iti agkandidato: da Violy Daradar-Nalupta, manugang ni Jesus, nga agpailayon a konsehal, ken ni James Paul Nalupta, anak met laeng ni Jesus, a kandidato a bokal iti maikadua a distrito.

Dagiti Singson

Iti Ilocos Sur, saanen a nagpailayon ni Gobernador Luis Chavit Singson kalpasan iti agdagup iti 24 a tawenna iti kapitolio a nangrugi pay idi 1971, ken innem a tawen a diputado iti umuna a distrito ti probinsia. Ngem no mayarig daytoy iti puon ti kayo, nagrangpayan ti Pamilia Singson iti sibubukel a probinsia.

Ngem saanen a kas iti dati a ni Bise-Gobernador Deogracias Victor Savellano a mangsubsublat latta kenkuana kadagiti panawen a panawan ni Chavit ti kapitolio, ni ketdi Ryan Luis Singson ti agpanggep ita a mangsukat iti amana iti puestona. Awan met ketdi ti pagdumaanna iti dati ta itay laeng nabiit, nagbalinen a manugang ti Bise-Gobernador ni Ryan.

Makasango ni Ryan ni Mayor Roque Versoza Jr iti Tagudin a dati met laeng a kaaliado iti politika dagiti Singson.

Panggep met ni Ronald Singson, maysa pay nga anak ni Chavit ken manongen ni Ryan, ti agsubli a kas diputado. Maipalagip a saan a naturpos ni Ronald ti maikadua a terminona gapu iti kaso ti droga a nakaibaludanna iti Hong Kong idi 2010, ket ni Ryan ti nangsukat kenkuana idi iti puestona. Makalaban ni Ronald ni Trandy Baterina, a kaanakan ti dati a kaaliado dagiti Singson a ni Salacnib Baterina a dati met a diputado. Ti met laeng naub-ubing a Baterina ti inabak ni Ryan iti napalabas nga special election iti distrito.

Sigurado manen ti panangtengngel latta ti Pamilia Singson iti Siudad ti Vigan. Dua nga agsaruno nga eleksion nga awan manen ti makabalubal ni Mayor Eva Marie Singson Medina iti puestona. Kabsat ni Chavit ti ama ni Eva Marie a ni Evaristo “Titong” Singson. Immuna a nabutosan a mayor ni Medina idi 1995 ket naturposna ti tallo termino. Ni Ferdinand Medina nga asawana ti simmublat kenkuana iti puesto. Nabotosan manen ni Eva Medina idi 2007 ket daytoy nga eleksion ti maikatlo ken maudi a terminona.

Kinapudnona, malaksid iti walo a tawen (1988-1995), tengngelen ti pamilia Singson ti Vigan manipud pay idi 1968. Uppat a tawen (1968-1971) a nagmayor ni Jose S. Singson, ama da Chavit ken Titong. Kalpasan kenkuana, simmublat met ni Titong a mayor manipud 1972 agingga idi 1986.  

Dua pay a kabsat ni Chavit ti kandidato iti daytoy nga eleksion: ni Germelina Singson Coulart nga agpailayon a mayor ti ili ti Caoayan ken ni Jerry Singson nga agpailayon a bokal iti umuna a distrito. Dua pay a kameng ti pamilia dagiti kandidato a para iti konseho ti Vigan: da JP Singson nga anak ni Jerry, ken Carlo Medina nga anak ni Eva Marie.

Tengngel met laeng dagiti Singson ti maikadua a distrito ti probinsia. Kasinsin ni Chavit ni Eric Singson a pangamaen dagiti Singson ditoy. Nag-mayor daytoy iti Candon (saan pay laeng idi a siudad) iti 13 a tawen, assemblyman iti tallo a tawen, ken diputado iti 18 a tawen (1987-1998; 2001-2010). Kandidato manen ita daytoy a diputado. Sublatenna ti puesto ti anakna a ni Eric Owen Singson Jr. a nagtakem laeng iti maysa a termino. Maysa kadagiti nominado ni Eric Jr. iti Agrarian Development Association (ADA) party-list.

Ti met asawa ni Eric a ni Grace Gacula Singson ti nangsublat kenkuana a nangibagi ti distritoda iti Kongreso idi 1998 agingga idi 2001.

Iti Siudad ti Candon, dagiti met laeng Singson ti nabayagen nga akintengngel. Tallo a termino a nagmayor ni Grace Singson, ken tallo met a termino ti simmublat kenkuana nga anakna a ni Allen Singson (2004-2013). Maysa pay nga anak ni Grace ti agkandidato ita a para mayor, ni Ericson ken naigasatanna nga awan ti nangsango kenkuana iti laksid ti kinaagdadamona. Kasta met nga awan ti kabalubalna ti katiketna a ni Alfonso Singson (ulitegna met laeng ta kabsat ni tatangna) nga agpailayon a bise-mayor.

Lima pay a kaanakan ni Eric ti kandidato itoy nga eleksion: da Kristelle Singson nga agpailayon a councilor ti Candon; da Jaime Singson ken Anicka Singson Zaragoza nga agpada a kandidato a para bokal; ken dagiti agkabsat a Zuriel ken Fayinna Singson Zaragoza a kandidato a mayor ken bise-mayor iti ili a Narvacan. Kabsat ni Eric ni Charito Singson Zaragoza, dati a mayor ti Narvacan a kas met laeng ti asawana a ni Edgardo, a nagannak dagiti ubbing a Zaragoza.

Ortega, Awanen Sabali

Iti La Union, saan a nababbaba a walo a kandidato ti aggapu iti Pamilia Ortega a nasuroken a sangagasut a tawen nga agturturay iti probinsia. Idauluan dagitoy ni Gobernador Manuel “Manoling” Ortega a kandidato para iti maikatlo ken maudi a terminona iti kapitolio. Sakbay kenkuana, kameng met laeng ti pamiliana dagiti nagturay iti probinsia: ti kabsatna a ni Victor Ortega  (2001-2007), Justo Orros Jr., a kasinsinna (1992-2001), ken Joaquin L. Ortega Jr. nga ulitegna (1988-1992).

Iti agsaruno nga eleksion, makasango manen ni Manoling ni Tomas Dumpit, dati a diputado iti maikadua a distrito.

Agpailayon a diputado iti umuna a distrito ni Victor. Ti met laeng kabsatna a ni Manoling ti nangsublatanna idi ti puestona. Ken sakbay kadakuada, nagbalin met a diputado ti amada a ni Franciso L. Ortega ken ti ulitegda a kabsat ni Francisco a ni Joaquin Jr.

Agpailayon met a mayor ni Pablo Ortega, maysa pay a kabsat ti gobernador, iti Siudad ti San Fernando. Ken sakbay kenkuana, nagbalin met a mayor ti ipagna a ni Mary Jane Ortega (1998-2007), asawa ni Victor; ken ni ulitegda a Francisco.

Kandidato met a bise-mayor ni Jose “Pepe” Ortega, maysa pay a kabsat ti gobernador. Kaduana a kandidato a para konseho met dagiti agkasinsin nga Alfred Ortega ken Paolo Ortega. Puesto iti Sanggunian Panlalawigan iti umuna a distrito ti kayat met a gun-oden ni Jayjay Ortega Orros, idinto a mayor iti ili a Caba para ken ni Michele Ortega. Ama ni Michelle ni retirado a Col. Roberto “Bungo” Ortega a kabsat met laeng ti gobernador.

Agpailayon met ni Dip. Francisco Emmanuelle Ortega III, maysa pay nga anak ti gobernador, para iti Abono party-list.

Rapokrapok Latta iti Pangasinan

Awan ketdi ti nabileg a dinastia a mangramaram iti sibubukel a Pangasinan, saan a kas kadagiti adda iti kaduana a probinsia iti rehion.

Agpailayon iti maikatlo ken maudi a termino ni Gobernador Amado Espino, Jr. Saan a naggapu daytoy iti kaamaan dagiti politiko ta maysa daytoy a retirado nga opisial iti Philippine National Police. Kadagiti immun-una kenkuana a gobernador ti probinsia iti uneg ti innem a dekada, da laeng agama nga Aguedo ken Victor Agbayani ti agkabagian a nagturay iti kapitolio. Kaaduanna ketdi ti nagtakem nga awan ti intukitda a kaputotanda a mangtawid kadakuada iti turay ti probinsia.  

Makabalubal ni Espino ni Mayor Hernani Braganza ti Siudad ti Alaminos, a kaanakan ti naggobernador met idi a ni Enrique Braganza (1946-1951). Ngem ad-adda a naam-ammo ni Mayor Braganza a kaanakan (iti kasinsin) ni dati a Presidente Fidel V. Ramos.

Ad-adda a babassit ti nakadanonan wenno limitado iti bukodda a lugar dagiti kaamaan iti politiko iti probinsia a kas dagiti Braganza iti Alaminos; dagiti Perez ti Siudad ti Urdaneta; dagiti Resuello ti Siudad ti San Carlos; dagiti Fernandez, Lim ken de Venecia iti maika-4 a distrito; ken dagiti Cojuangco iti maika-5 a distrito. Ngem kaaduanna ketdi dagiti naglaneden a kas iti pamilia Agbayani ken Estrella.

Anak met ti maysa a heneral ti agpailayon a Bise-Gobernador Jose Ferdinand Calimlim Jr. nupay aggapu met daytoy iti kaamaan dagiti politiko iti ili a Mapandan. Ngem maysa met a dati nga heneral ti makabalubalna iti puesto, ni retirado PNP Gneral Arturo Lomibao.

Maysa pay a retirado nga opisial ti PNP ti mangibagi iti maikadua a distrito, ni Leopoldo Bataoil nga agpailayon ita nga eleksion. Iti maikadua a gundaway, makabalubalna ni dati a Dip. Ma. Blanca Bernardo Lokin ti CIBAC party-list.

NGEM agingga nga awan ti nalawag a paglintegan mainaig iti dinastia iti politika, agtultuloy latta ti panagturay dagiti nakapueston a kaamaan kadagiti tallo a probinsia iti rehion ken dagiti babassit a kaamaan dagiti politiko kadagiti nadumaduma a lugar iti pagilian. Ta adda latta met pannakabalinna a maarus dagiti kameng ti dinastia wenno mapukaw ketdi dagiti talkenda a kamengda. Ket no mapasamak dayta, mangibotos manen dagiti umili iti sabali a pamilia. Ngem dida ammo a ditoy met laeng manen ti pagsaringitanto ti baro a dinastia. Ta kasta a kasta ti eleksion iti sibubukel a pagilian, saan laeng nga iti Rehion Uno.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 22, 2013.)

ALA, SUMUBLATKA MET, BAROK!

IDI iruar dagiti dua nga agkalaban a koalision dagiti partido politikal dagiti opisial a kandidatoda a para senador, di la ketdi naaluadan dagiti dadduma ti dilada nga agkuna iti “Sumelasu” (isu met laeng nga isu) wenno “Same banana equals saba.”  

Saan laeng a maigapu daytoy iti kasla naipaugalin kadagiti politiko a panagakar-akarda iti partido tunggal eleksion. Wenno saan laeng a gapu iti kaawan ti nalawag a plataporma wenno prinsipio a pagdudumaan dagiti partido iti koalision ken iti kasunganida a partido. Dagiti agkakalaban idi, isuda met laeng ti agkakadua ita. A kas met laeng idi.

Nangnangruna ketdi daytoy iti apeliedo dagiti agngayangay a senador. Arigna isu met laeng nga isu dagiti nalataken a nagan dagiti pamilia nga ibutostayo.

No saan a reeleksionista, kabsat wen anak met ti situtugaw a senador,  wenno asawa, anak ken asideg a kabagian ti agpason ti terminona a senador. Iti 19 a kandidato a senador manipud iti dua a koalision, 13 kadagitoy ti aggapu iti pamilia met laeng dagiti politiko nga akintengngel kadagiti nangangato a puesto iti gobierno.

Iti United Nationalist Alliance (UNA), ti koalision ti dua a partido nga idauluan ni Bise Presidente Jejomar Binay, dua kadagiti kandidatoda ti anak wenno kabsat ti situtugaw a senador.

Duanton ti Agakbsat iti Senado?

Anak ti agdama a Senate President Juan Ponce Enrile ni Dip. Jackie Enrile Jr ti Cagayan. Kabsat met ni Senador Jinggoy Estrada ni Dip. JV Ejercito ti San Juan City. Kayatna a sawen, no mangabak dagiti dua a kandidato, addanton agama iti Senado, ken manayonan pay ti bilang dagiti agkabsat no bilang ta mailayon manen ni Senador Alan Peter Cayetano ket kaduaenna met laeng ditoy ti kabsatna a ni Senador Pia Cayetano.

Iti pakasaritaan ti Senado, da Pia ken Alan Cayetano ti kaunaan pay laeng nga agkabsat a naggiddan a nagtakem; idinto a da Jinggoy ken Loi Ejercito-Estrada dagiti agina a naggiddan met a nagtakem ditoy.

Dua kadagiti kandidato pay ti UNA ti kabagian met dagiti dati a senador: da Tingting Cojuangco, ikit ni Presidente ken dati a senador Benigno Aquino III, ken Dip. Mitos Magsaysay ti Zambales, asawa ti kasinsin ni nag-Senador Ramon “Jun” Magsaysay Jr. (kandidato met itoy umay nga eleksion).

Agpada met nga aggapu iti kaamaan dagiti politiko kadagiti lugarda da Richard Gordon iti Zambales ken Olongapo, ken Juan Miguel Zubiri iti Bukidnon. Agpada a dati a senador da Gordon ken Zubiri (naglusulos iti puestona itay napan a tawen).

Iti met koalision ti administrasion a buklen ti Liberal Party, Nacionalista Party, ken Nationalist People’s Coalition, agpada met nga anak dagiti senador da Senador Koko Pimentel III (anak ni dati a Senate President Nene Pimentel Jr.) ken Dip. Sonny Angara ti Aurora (anak ni Senador Edgardo Angara nga agpason iti takemna inton umay a tawen). Malaksid a kabsat ti agdama a senador ni Alan Peter Cayetano, anak pay daytoy ti dati a senador, ni daydi nag-Senador Rene Cayetano.

Napatpateg ti Nagan ngem ti Gapuanan

Kayat met a sukatan ni dati a Dip. Cynthia Villar ti Las Piñas ti asawa daytoy a ni Senador Manny Villar nga agpaso metten ti takemna. Ken kasinsin ni Presidente Aquino ti nairaman pay iti tiket, ni Bam Aquino nga anak ti naub-ubing a kabsat daydi nag-Senador Ninoy Aquino Jr.

Aggapu met iti pamilia dagiti politiko iti Sorsogon ni agpailayon a senador Chiz Escudero, maysa kadagiti dua nga independiente iti tiket ti administrasion.

Mangipakita laeng ngarud ditoy a ti nagan ti pamilia ti kandidato, saan ket a ti padas daytoy ken plataporma ti gobierno, ti nangnangruna a konsiderasion dagiti dua a koalision a nangipili kadagiti inramanda iti opisial a tiketda.

Segun ken ni Ramon Casiple, executive director ti Institute for Political and Electoral Reforms, dakdakkel ti gundaway dagiti agikut kadagiti nalataken a nagan iti politika ta nalaka laeng a malagip dagitoy dagiti botante.

Masansan ngamin nga agkurang ti ammo dagiti botante kadagiti dadduma a kandidato, ket no ania ti nalatak kadakuada, wenno kabesadodan a nagan, isu laengen ti isuratda iti balota. Malaksid pay iti panangipagarupda a ti nagan nga ibutosda ket isu met laeng ti beterano wenno naglataken a politiko, ket dida ammo nga anak, apo, asawa wenno kabagianna laeng daytoy, wenno inaramat laeng daytoy a kandidato ti nasao a nalatak a nagan.

Maiparit ti Dinastia iti Politika?

Nangilukat manen ngarud daytoy ti isyu maipapan iti dinastia iti politika. Mapagpapatangan ita no maysa daytoy nga isyu a pakaseknan la unay dagiti botante, wenno maysa laeng a kadawyan a paset wenno ramen ti demokrasiatayo.

Makunkuna a dinastia ti panagsisinnukat iti turay manipud iti maymaysa laeng a pamilia wenno nabileg a grupo. Daytoy ti kadawyan a kaipapananna ti dinastia kadagiti diksionario. Saan ngarud a dakes daytoy ta maipakpakaten daytoy manipud pay idi panawen dagiti ari ken reyna ken agingga iti agdama a sistema ti gobiernotayo.

Ngem no agbataytayo iti agdama a Konstitusion, salungasingen ti dinastia iti politika ti prinsipio ken nainsiriban a panangpataray ti turay iti Estado. Babaen ti Artikulo II, Seksion 26 ti 1987 Konstitution, paspasingkedan ti Estado iti panangipaayna iti agpapada a panangaramat kadagiti gundaway para iti serbisio publiko ken pannakaiparit ti dinastia iti politika. Ngem saan nga impaay ti nasao a probision ti pudpudno a kaipapanan ti dinastia iti politika, no di ket impatudonna ti pannakailawlawag daytoy iti ania man a linteg a sangalen ti Kongreso para iti daytoy.

Ngem iti laksid ti nasuroken a dua a dekada kalpasan ti ratipikasion ti Konstitusion, awan pay napanday a linteg (“enabling law”) a kasapulan koma a mangipakat iti pannakaiparit ti dinastia iti politika babaen ti kaipapananna a mailawlawagto koma ditoy.

Saan met nga awan ti rason dagiti nagaramid iti Konstitusiontayo a nangiraman iti probision ti anti-political dynasty iti paglintegantayo. Kangrunaan ditoy ti panggep dagiti nagsurat a risuten ti naalas a panangtengtengngel latta ti maymaysa a pamilia wenno nabileg a grupo iti rienda ti turay, a rason ngarud ti pannakaibaddek ti pudpudno a kaipapanan ti demokrasia.

Binukodanda Laeng ti Bileg ti Politika ken Ekonomia

Kasla naipaikadawyanen nga aramid dagiti politiko (dagiti aggapu kadagiti elitista a kaamaaan) ti mangmanipular iti eleksion tapno mapataginayon latta ti bilegda. Nupay adda gundaway dagiti umili a mangpili iti kayatda a butosan, awan met ti ania a nagan a pagpilianda no dagiti isu met laeng a kameng ti pamilia.

Nagtultuloy ti panagturay dagitoy nga elitista, ken nanayonan pay ti bilangda wenno nasukatan ketdi dagiti dadduma a pamilia babaen ti panangrugi met a panagturay dagiti pamilia (crony wenno kaaliado iti politika) a pinanuynoyan ti diktadoria ni dati a Presidente Ferdinand Marcos.

Segun ken ni Dr. Encarnacion Tadem, direktor ti Third World Studies Center iti Unibersidad ti Filipinas, iparangarang laeng ti kaadda ti dinastia iti politika ti saan a nasayaat a pannakaiwaras ti bileg iti ekonomia ken turay iti gimongtayo.

Kasapulan ngarud ti maysa a linteg, kas ibilbilin ti Konstitusion, tapno maisardengen ti panagikut laeng ti sumagmamano a pamilia iti turay ti pagilian. Ngem ti rigatna, nagpupuniponan met ti Kongreso a napusgan nga agaramid iti kasapulantayo a linteg kadagiti aggapu iti nabibileg a kaamaan dagiti politiko. No aramidenda ti linteg, kasla met ngarud sinentensiaanda metten ti pannakapukaw ti bilegda.

Isu a kadagiti naidatagen nga anti-dynasty bill iti Kongreso, a nupay awan ti nariri a nangkonkontra kadagitoy, kasla tinuroganda laengen dagitoy ta awan pay ti nataming kadagitoy iti maseknan a komite ti Kamara wenno Senado.

Dua a Kaipapanan ti Dinastia iti Politika

Maysa ketdi a rason ti di pannakakuti dagiti gakat ti pagdudumaan iti panangawat dagiti lehislador iti kaipapanan ti “political dynasty.”

Iti Senate Bill 2649 nga indatag ni Senador Miriam Defensor Santiago, dua ti pangiturongan iti kaipapanan ti dinastia iti politika. Umuna, maparitan nga agkandidato iti ania man a posision iti maymaysa a probinsia ti asawa, anak wenno asino man a nadekket a kabagianna wenno kabagian ti asawana (agingga iti second degree) ti maysa a situtugaw nga opisial nga agpailayon iti partikular nga eleksion. Ken maikadua, maparitan ti asino man kadagitoy a nadakamat a kabagian ti opisial a sukatan daytoy iti posision a panawanna iti sumaruno nga eleksion kalpasan laeng nga agpaso ti termino daytoy.

Daytoy met laeng ti pangiturongan ti kaipapan ti dinastia iti gakat iti Kamara, ti House Bill No 3413, nga indatag ni Bayan Muna Party-List Rep. Teddy Casiño. Ngem iti paggidiatanda, inramanna ti siudad, a saan laeng a ti probinsia, a pakaipakatan ti linteg. Ken innayonna a sakup pay ti anti-dynasty bill dagiti agassawa, agkabsat ken nadekket nga agkabagian nga aggigiddan nga agkandidato iti maymaysa nga eleksion iti agsabali a posision uray awan ti pakainaiganda iti asino man a situtugaw nga opisial.

Ngem adda dagiti manglimitar laeng iti kaipapanan daytoy kadagiti kameng ti maymaysa a pamilia nga agiggem iti nadumaduma a posision iti gobierno. Kayatna a sawen, mabalin a sukatan ti anak ti amana a mayor, wenno ti asawa daytoy.

Ken adda met dagiti pabor iti dua a pangiturongan iti kaipapanan ti dinastia ngem saan a pabor dagitoy a malimitaran laeng daytoy kadagiti lokal a posision a kas iti kayat ni Santiago. Rumbeng met kano koma a mairaman ditoy iti eleksion para iti Kamara ken Senado. Ket no daytoy ti masurot, mabalin a saanen a napalubosan nga agkandidato pay dagiti naub-ubing nga Angara ken Enrile, da Cynthia Villar, JV Ejercito, ken ti agpailayon a Cayetano.

Ngem kinontra met daytoy ti sumagmamano a senador ta sakupen ti sibubukel a pagilian ti pannakabutos dagiti kameng ti Senado. Narigrigat ngarud a masuruan wenno maimpluensiaan dagiti umili no asino ti kayatda a butosan.

Adda met ketdi dagiti anak wenno asawa a napataran no di man nasurokanda dagiti nasayaat a gapuanan dagiti nagtawidanda iti turay, ngem nakurang pay ti ania man a balligida tapno mawaswasen ti agdama a nga estruktura ti politika a bukbukodan laeng ti mabilbilang a pamilia. Bayat ti panagpabpabileg latta dagitoy a pamilia iti puersada, ad-adda latta met a bumilbileg iti ania man a nangbangen iti gundaway dagiti ordinario nga umili a maipaayan met iti bileg nga agturay. 

No mayarig ngamin ti Filipinas iti dadduma a demokratiko a pagilian, ad-adda laeng a negatibo ti epekto ti dinastia iti politika ti pagilian. Partikular ditoy ti pannakaipakat ti warlordism, nangruna iti lokal nga agpang, tapno maagumanda ti turay ken mapasigurado nga awanen ti mangpadas pay a mangagaw pay iti daytoy kadakuada.

Saan a Garantia ti Nagan

Saan ngarud nga aksidente wenno di nairanrana nga arigna amin a napapanglaw a lugar iti pagilian ket tengngel dagiti pamilia a nagramuten ti dinastiada iti politika. Wen, ta isuda laeng wenno bassit a paset ti lugarda ti aggangganar iti parabur iti napauten a panawen, ket dagiti marigrigat isu latta a basbassit ti bingayda ngem iti rumbeng. Ket dagiti tumubngar, mapilitanda met laeng nga agulimek gapu iti butbutengda.

Ngem iti biang ni Diputado Angara, malimitaran laeng ti dinastia iti umuna  kaipapanan daytoy. Saan ngarud a sakupen daytoy ti panggepna a mangsukat iti amana iti Senado. Ken maysa, innayonna, adda met kabaelan dagiti botante a di mangibutos kadagiti kandidato nga agsadag laeng iti nagan ti pamiliada iti iseserrekda iti politika. Ibasarda ti panagpilida iti kaadda ti nadalus a nagan ken nasayaat a gapuanan dagiti kandidato.

Adda met ngarud dagiti kameng ti dinastia a saanen a nagballigi iti eleksion. Iti eleksion para iti Senado iti napalpalabas, saan a nakatulong ti name recall iti panagkandidato da Sonia Roco, Susan Ople, Gwen Pimentel, ken Raffy Biazon. Naarus dagitoy iti laksid ti imetda a nalatak a nagan dagiti dati a senador nga amada, wenno asawa iti biang ni Roco.

Iti lokal nga agpang, naregreg met ti adu no di amin amin a kameng ti sumagmamano a dinastia dagiti politiko. Ngem kaaduanna kadagitoy a naiwagaten a dinastia ti inabak met laeng dagiti padada met laeng a kameng ti dinastia, wenno pamilia a mapan met laeng ti rugina a mangirubuat iti bukodda a dinastia.

Ket awan ngarud pay maaramidantayo no di ti aguray ti kasapulantayo a reporma ti politika tapno masurot ti ibilbilin ti Konstitusiontayo a maiparit ti dinastia iti politika. No adda man maaramidan dagiti botante iti umay nga eleksion, daytoy iti panangipapatida a mangsirig iti kalidad wenno gapuanan ti asino man a kandidato nga agsadag laeng iti nagan ti pamiliada tapno agampayagda iti eleksion.

Di rumbeng a mairanud dagiti annak wenno kabagian ti maysa a politiko no awan met karbengan dagitoy a mangiggem iti turay.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 15, 2012.)

AGKAKABAGIAN DA NOYNOY KEN MAR?

ITA ta nagdeklaran ni Senador Benigno “Noynoy” Aquino III ti panagkandidatona a presidente inton 2010, mariing manen dagiti sao-sao nga isu latta nga isu ti nagan dagiti politiko a butbutosantayo.

Wenno kaskasdi a bukbukodandan latta ti sumagmamano a pamilia ti turay.

Wen, ta no mangabak ni Noynoy iti eleksion, isunton ti maikadua nga anak ti presidente a simmublat a nagturay iti Malakanyang, kalpasan ken ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo. Nanang ni Noynoy ni dati a Presidente Corazon Aquino, mabigbig a nangisubi iti demokrasia ti pagilian kalpasan ti diktadoria ni Marcos.

Ket no matuloy ni Senador Mar Roxas a katiket ni Noynoy Aquino iti Liberal Party, ken mangabak met daytoy a bise presidente, kapadana met laeng ni Noynoy nga aggapu iti kaamaan ti nagbalin a Presidente ti pagilian. Apong a lakay ni Mar ni Presidente Manuel Roxas.

Ken saan laeng dayta ti pagpadaan da Noynoy ken Mar, ta adda pay koneksionda iti tunggal maysa, no di man agkabagian dagitoy babaen ti panagaassawa dagiti kaamaanda iti immun-una a henerasionda. Wenno karamanda kadagiti adu a kaamaan ti politiko nga agsisinnublat laeng a mangrienda iti turay ti pagilian.

AGKAKABAGIANDA AMIN?

Iti maysa nga artikulo iti internet a napauluan Iti “RP Politics: Family Affair,” maadawtayo daytoy a pagrikusan ti adu a kaamaan manipud ken ni Mar Roxas.

Ni Mar Roxas ket putot ni Gerardo “Gerry” Roxas ken Judy Araneta, manipud iti kaamaan ti nabaknang nga Araneta. Kasinsin ni Judy ni Liza Cacho Araneta nga asawa ni Gob. Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. Nanang ni Bongbong ni dati a First Lady Imelda Marcos. Kasinsin met ni Imelda ni nag-House Speaker Daniel Romualdez nga asawa ni Pacita Gueco a taga-Tarlac. Kasinsin ni Pacita ni Senador Benigno “Ninoy” Aquino nga ama ni Noynoy.

Asawa ni Ninoy ni Cory Cojuangco Aquino a kasinsin ni nag-Ambassador Danding Cojuangco. Maysa a kabsat ni Danding, ni Isabel Cojuangco ti naasawa ni Emilio Aguinaldo Suntay nga apoko ni Presidente Emilio Aguinaldo. Kabsat met ni Don Emilio ni Baldomero Aguinaldo nga apong iti tumeng ni dati a Prime Minister Cesar Virata.

Kakabagian dagiti Virata ti pamilia Acuña a naggapuan ni Rosario Acuña nga asawa ni Gerardo Roxas, ama ni Presidente Manuel Roxas ken apo iti tumeng ni Mar Roxas. Ni Gerardo Roxas ti anak ni Antonio Roxas ken Lucina Arroyo, nga apong met a baket ni Jose Miguel Arroyo, ti asawa ni Gloria Macapagal Arroyo. Agkapidua ngarud da First Gentleman Arroyo ken ni Judy Araneta nga ina ni Mar Roxas.

Adu pay ti nagsasangaan ti pamilia, kas koma ti pannakairaman ni Presidente Erap Estrada wenno ni Fidel Ramos iti naisangsangayan a “family tree.” Manugang ni Erap ni Beaver Lopez nga apoko daydi Don Eugenio “Geny” Lopez, ti pundador ti ABS-CBN ken Meralco. Asawa ni Don Geny ni Chita La’O Lopez nga ikit ni Tommy Manotoc a nagbalin met nga asawa ni Imee Marcos, ti inaunaan nga anak ni Presidente Marcos. Kabsat ni Imee ni Bongbong ken ni Irene Marcos nga asawa ni Greggy Araneta (a kabagian met laeng ti asawa ni Bongbong). Apong a lakay ni Greggy ni Don Gregorio Soriano Araneta. Asawa ni Don Gregorio ni Carmen Roxas Zaragoza a kasinsin ni Presidente Roxas nga apong ni Mar.

No agsublitayo ken Greggy Araneta, ni Presidente Marcos ti ama ni Irene nga asawana. Kapidua met ni Marcos ni Presidente Fidel V. Ramos ta agkasinsin ni Mariano nga ama ni FM, ken ni Angela Valdez nga ina ni Fidel. Idi mabiudo ni Narciso Ramos nga ama ni Fidel, inkasarna ni Alfonsita Lucero a kakabagian dagiti Almendras iti Cebu. Kabsat ni Senador Alejandro Almendras ni Josefino nga asawa ni Rosita Dimataga. Kabsat ni Rosita ni Leonila Dimataga a nagbalin a First Lady ni Presidente Carlos P. Garcia.

Kasta met nga adda koneksion ni Presidente Roxas ken ni Presidente Manuel L. Quezon ta ni Trinidad de Leon nga asawa ni Roxas ket anak ni Senador Ceferino De Leon a kabsat ni Jose De Leon a naikamang iti pamilia Buencamino. Kaanakan ni Doña Narcisa Buencamino ni Felipe Buencamino III a nagbalin nga asawa ni Nini Quezon nga anak ni Presidente Quezon.

Dayta, makitamon ti paset ti maysa a ladawan no kasano nga agsisilpo dagiti kaamaan, a kaaduanna dagiti nabibileg iti politika ken negosio ken uray iti showbiz. Kasla man ngarud nagbassit laeng ti pagiliantayo. Ipakitana pay ditoy a ti panagaassawa dagiti nalatak ken nabibileg a kaamaan ti maysa kadagiti kasamayan a wagas tapno agtultuloy ti pangatengngel dagitoy iti politika iti pagilian.

LEGAL, NGEM MORAL KADI MET?

Kas ‘tay kunadan, ti panangbukbukod dagiti adu a kaamaan iti politika iti pagilian ti maysa a mangirarrarem kadatayo iti nakaro a kinakurapay, wen, ta sumagmamano laeng a paset ti populasion ti pakaipapaayan ti bileg ken pirak ti gobierno. Ken maysa, panangilupitlupit iti pudpudno a kaipapanan ti demokrasia no agpatingga laengen kadagiti nabibileg a kaamaan ti maiduldol kadagiti umili a pagpilian a kandidato.

Ngem segun ken ni Senador Joker Arroyo, awan met dakesna ti kaadda ti dinastia ti politika iti pagilian. Ta uray pay dagiti nabibileg ken demokratiko a pagilian a kas iti Estados Unidos, mapamnpanuynoyan met daytoy. Kas iti kaso da agama a George H. Bush ken George W. Bush a nagbalin a Presidente, wenno ti pamilia Kennedy. Idi nagbalin a presidente ni John F. Kennedy, nadutokan nga attorney-general ni Robert a kabsatna, idinto a senador ni Edward a maysa pay a kabsatna.

Ti laeng ngamin paggidiatantayo iti Estados Unidos wenno kadagiti dadduma pay a pagilian nga iturturayan met dagiti politiko a kaamaan, arigna amin a paset ti Filipinas, kadagiti ili, siudad wennno probinsia, tengngel ti maysa a nabileg a kaamaan, kaaduanna iti nagramuten sipud pay idi punganay ti republikatayo. Adda met dagiti naglaned a dinastia ngem sinukatan met laeng daytoy dagiti baro a kaamaan a mangtengtengngel ita kadagiti adu a lokal a gobiero a kasla ketdin bukoddan a pagarian dagitoy.

Nagbalinen a paset ti kulturatayo ti panagdedekket dagiti amin a kameng ti kaamaan, nangruna ti panangsalaknibda iti iggemda a bileg ti politika, negosio ken ti ipagtangtangsitda a nagan. No ania ti inrugi ti ama, rumbeng nga ituloy ti anak, wenno ti apoko. Wenno no awan ti ama, adda met ti asawa ken dagiti kakabsat daytoy a tumulong.

Ken saan met nga iparit ti linteg iti kastoy a sistema ti politikatayo. Agpayso a nailanad iti Seksion 26, Artikulo 2 iti Konstitusiontayo ti pannakaiparit ti dinastia iti politika, ngem rumbeng a lawlawagan nga umuna ti kaipapanan daytoy babaen ti maysa a linteg.
Ngem kalpasan ti nasurok dua a dekada sipud naipakat ti Konstitusiontayo idi 1987, awan pay met dayta a linteg tapno mangilawlawag no ania ti dakes wenno maiparit a dinastia iti politika. Nupay addan dagiti gakat a naidatag iti Kongreso, awan met nagturturongan pay dagitoy ta dagiti diputado ken senador a rumbeng a mangpanday iti linteg, kaaduanna kadagitoy ti naggapu met iti kaamaan a politiko. Ta no aprobranda ti gakat, kasla pinirmaanda metten ti bukodda nga ipapatay.

DUA A KLASE TI DINASTIA

Adda dua a klase ti dinastia iti pagilian. Ti umuna, isu ti panagsisinnublat dagiti nagannak ken dagiti annakda, wenno uray dagiti nadekket a kakabagianda, iti maymaysa a posision. Daytoy ti kaso dagiti agama a Diosdado Macapagal ken GMA, wenno dagiti agama a Bush. Ti maikadua, isu ti panaggigiddan nga agtakem dagiti kameng ti maymaysa a pamilia, malaksidto pay a pagsisinnublatenda met laeng ti turay, iti nadumaduma a posision iti gobierno. Kas koma no mayor ti ili ti ama, bise-mayor ti asawana, konsehal wenno bokal dagiti anak, Kongresman ti maysa nga uliteg ken kabagianda ti gobernador.

Iti depenision ti maiparit a dinastia kas maibatay iti gakat ni Senador Juan Flavier, isu daytoy ti pannakataginayon ti takem ti gobierno ken ti bileg iti politika dagiti agkakabagian wenno aggapu iti maymaysa a kaamaan. Daytoy ti ibagbaga ti maikadua a situasion ti dinastia a nabatad a panangipakita iti naalas a panagimbubukod iti takem. Kangrunaan a mapaspasamak daytoy iti lokal nga agpang iti politikatayo.

Ngem asino ti politiko a mayat a mangisardeng ti pagbibiaganna ken ti pamiliana? Ibagana ketdi ti kastoy: Dinastiakami ngem nasayaat met ti ar-aramidenmi para kadagiti umili. Wenno: No dakes a dinastia ti kaamaanmi, apay a palpalubosandakami latta dagiti umili nga agturay.
Segun ken ni Noynoy idi mainterbiu daytoy idi adda pay laeng iti Kamara, no agtultuloy man ti maysa a politiko a kaamaan a mangrienda iti turay agingga iti anianto a henerasion, gapu laeng daytoy iti panangipalubos dagiti umili. Ket iti ungto ti dalan, dagiti met laeng umili ti agsagaba no adda pagkibaltangan ti pinilida a mangituray.

Kitaem man laengen idi mapatakias ti diktadoria idi 1986. Sinukatan ni Presidente Cory Aquino dagiti situtugaw idi a lokal a lider, kaaduanna dagiti aggapu kadagiti politiko a kaamaan, babaen dagiti dinutokanna nga OIC. Ngem idi maisayangkat ti sumaruno nga eleksion, dagiti met laeng inikkat ni Cory nga opisial ti imbutos dagiti umili.

Ken uray kunada a narigrigat nga ikonektar ti dinastia iti politika kadagiti nangangato a takem kas iti presidente, bise presidente ken senador, adda latta met dagiti mapalpalubosan iti agdama, kas kadagiti agkakabagian a senador: dagiti agina a Loi ken Jinggoy Estrada (nagsenador ni Erap sakbay a nagbalin a presidente), dagiti agkabsat a senador a Pia ken Alan Cayetano (senador met idi ni Compañero Rene Cayetano nga amada), ken ti agkatugangan a Ramon Revilla Sr ken Robert Jaworksi Jr (agdama a senador ni Bong Revilla nga anak ni Ramon Sr), ken da agkasinsin a John ken Sergio III Osmeña (kas met laeng ni Sergio Jr nga anak ni Presidente Osmeña).

DAGITI ANNAK KEN APPO DAGITI PRESIDENTE
No subliantayo ti kaso ni Ninoy, saanna kayat a sawen a gapu ta anak ti Presidente daytoy, naisuraten ti gasatna a sumukat iti nagannak kenkuana.

Saan met ngamin amin nga anak ken direkta nga apoko ti presidente ket napagasatan a nagbalin met a presidente wenno bise presidente. Naabak ni Sergio Jr., anak ni Presidente Osmeña, idi tumaray daytoy kontra ken ni Marcos idi 1969 (kasta met idi agbise daytoy idi 1961 kontra ken ni Emannuel Pelaez); ken ti apoko ni Presidente Osmeña a ni Lito Osmeña, dati a gobernador ti Cebu, idi tumaray daytoy a presidente idi 1998 (ken uray kas bise presidente idi 1992).

Tallo pay nga annak ti dati a Presidente ti timmaray a bise ngem naabak dagitoy; ni Jose B. Laurel, anak ni Presidente Jose P. Laurel nga inabak ni Diosdado Macapagal idi 1957; ni Gerardo Roxas, anak ni Presidente Roxas nga inabak ni Fernando Lopez idi 1965; ken ni Ramon “Jun” Magsaysay Jr, kakaisuna nga anak a lalaki ni Presidente Magsaysay idi eleksion iti 1992.
Dua laeng nga annak ti presidente ti nagbalin a bise: da Salvador “Doy” Laurel (anak ni Presidente Laurel) idi 1986, ken Gloria Macapagal Arroyo (anak ni Presidente Macapagal) idi 1998. Ngem agsungani ti gasatda idi tumarayda a presidente: naabak ni Laurel idi 1992, idinto a nagbalin a presidente ni Arroyo idi 2001 ken nailayon daytoy idi 2004.

Nalaklaka ketdi a nakastrek iti Senado dagiti annak dagiti Presidente a kas kadagiti sumaganad: Jinggoy Estrada, Sergio Osmeña Jr, Gerardo Roxas, dagiti agkabsat a Salvador ken Sotero Laurel, Jun Magsaysay, Gloria Arroyo ken ni Noynoy Aquino. Nangabak met dagiti appo a kas kadagiti agkasinsin a Sergio III ken John Henry Osmeña, ken ni Mar Roxas.

Ni laeng Bongbong Marcos ti saan a nangabak nga anak ti presidente idi tumaray daytoy a senador idi 1995. Nupay kasta agtultuloy a napigsa ti pamilia Marcos iti Ilocos Norte a naggapuanda. Ken kasta met dagiti dadduma pay a pamilia dagiti nagbalin a presidente. Nupay awan ti nagbalin a senador kadagiti annak ni Presidente Aguinaldo, aktibo met iti lokal nga agpang dagiti appokona. Agdama a Diputado ti Cavite ni Joseph Abaya nga apona iti tumeng. Kasta met a nabileg latta iti lokal a politika iti Cebu dagiti kaamaan ti Osmeña.

Pulos nga awan ti nagbalin nga aktibo iti politika dagiti annak ken appoko da Manuel L. Quezon, Elpidio Quirino, Carlos P. Garcia, ken Fidel Ramos.

ADDA MET LAENG KADATAYO A MANGIPALUBOS

Kas ‘tay kunadan adda met laeng kadatayo, no ipalubostayo ti dinastia ti politika a mangituray kadatayo. Ta dayta ngarud ti pudno a pannakaipataray ti demokrasia, ti karbengan nga agpili ken agpapili, uray asino dita.

No adda manen Aquino, Roxas, Osmena, , Marcos, wenno sabali manen a Macapagal wenno Arroyo a mangituray kadatayo, gapu met iti panangipalubostayo. Ken, wen, awan met dakesna daytoy. Ti panangibutostayo iti maysa a lider, uray ania ti apeliedo daytoy, ket rugi laeng kadagiti addang tapno tamingentayo a nasayaat ti masakbayantayo a kas pagilian, ta dakdekkel ti akem ti mabutosan no ania ti aramidenna kalpasan a makapuesto daytoy.

Ngem dakdakkel ti akemtayo a mangbantay kadagiti nabutosan, ken uray pay kadagiti kaputotanda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 21, 2009.)