ANIA ITAN TI PUDNO ITI MARTIAL LAW?

NO mangngegtayo ti Martial Law, malagiptayo ti gobierno ni Presidente Ferdinand Marcos. Daytoy ti panagturay ti landok nga ima, ti panagari dagiti militar ken polis. Panawen ti pannakabusal ti ngiwat ti prensa, ti pannakaipakni dagiti tumubngar, ken panangkontrol dagiti nabileg ken pasurotda iti ekonomia ken kinabaknang ti pagilian.

Ita, kalpasan ti nasurok a tallo a dekada, naibulos manen ti naisangsangayan a bileg ti presidente. Idi Disiembre 4, indeklara ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo ti Martial Law iti Maguindanao babaen ti Proclamation 1959. Ngem maigidiat daytoy iti Proclamation 1081 ni Marcos a nangsakup Iti sibubukel a pagilian, ta maysa laeng a probinsia ti sakup ti deklarasion ni Arroyo.

Ken adu pay ti paggidiatanda. Ta dayta ngarud ti napanunot dagiti nagpanday iti agdama a Konstitusyon (naratipikaran idi 1987), a no mabalin, saanen a maaramat daytoy a bileg ti Ehekutibo tapno di maulit pay ti panagabuso ti turay kas iti nasaparantayo iti nalidem a paset ti pakasaritaantayo. Ngem no kasapulan, kas sagudayen ti linteg, ultimo remedio laeng ti Martial Law, wenno maibulos laengen koma no awanan ti sabali pay a wagas tapno madepensaan ti bagbagitayo.

Idi indeklara ni Marcos ti Martial Law idi Setiembre 21, 1972, nagsadag daytoy iti probision ti 1935 Konstitution a maipatpatungpal iti dayta a panawen. Babaen ti Seksion 10 (b), Artikulo VII, adda karbengan ti Presidente a mangideklara iti Martial Law no bilang ta adda panangsakup, insureksion wenno rebelion, wenno ti mabalin a panagpeggad (“imminent danger”) tapno mayalikaka ti karadkad ti publiko.

Uray awan ngarud ti aktual a rebelion wenno insureksion, no la ketdi addan pamalpalatpatan ti gobierno a panagpeggad ti Republika, mabalinen nga ideklara ti Martial Law. Idi ibaga ni Marcos nga agkaykaysan a mangrippuog ti gobierno dagiti rebelde a Muslim a mangisinsina iti Mindanao, dagiti naarmasan a Komunista karamanen dagiti pasurotda kadagiti pagadalan ken sentro ti siudad, ken sumagmamano a sektor a mangkankanunong iti pannakariribuk ti gimongtayo, imbatadnan dagiti rason tapno aramatenna ti sibubukel nga armada ti gobierno nga iturayanna a kas commander-in-chief tapno agtalinaed ti talna iti pagilian.

Winaswasna ti habeas corpus, wenno ti karbengan ti asino man a maaresto a maidatag ti korte tapno masaluadan ti karbenganna. Sinuspendena ti bileg ti Konstitusion babaen ti nasao a proklamasion. Kamaudiananna, imbilinna a dagus ti pannakasurat ti baro a Konstitusion tapno mapatalgedan ti napabaro ken naparegta a bilegna.

“IMMINENT DANGER”

Ngem no agbataytayo iti 1987 Konstitution, naikkat dagiti balikas nga “imminent danger” iti probision mainaig iti Martial Law. Kayatna a sawen, rumbeng nga aktual wenno pudpudno nga adda panangsakup ti pagilian, rebelion wenno insureksion tapno mapilitan ti Presidente a mangideklara iti Martial Law. Ken adu pay a kondision a nailanad iti probision (Seksion 18, Artikulo VII) tapno mabantayan ti panagabuso ti agturay a mangideklara ti Martial Law.

Segun dagiti abogado a nagpetision iti Korte Suprema tapno maisardeng ti Martial Law iti Maguindanao, ti kangrunaan a nagbatayan ti proklamasion a masaker iti probinsia ket maysa a kaso a rumbeng a dagiti laeng polis ti mangrisut. Tangay nangideklara metten ti Presidente iti State of Emergency iti probinsia sumagmamano nga aldaw kalpasan a namasaker ditoy ti 57 a tao idi Nobiembre 23, makaanayen a pagsadagan daytoy dagiti opisial tapno maipakatda dagiti addang a mangrisut iti nakaam-ames a krimen.

No agbataytayo ngamin iti probision ti agdama a Konstitusion, adda karbengan ti Presidente a mangideklara iti State of Emergency ken ti kasilpo daytoy a panagpatulongna iti sibubukel nga armada ti pagilian, no mapasamak ti nakaro a kinadangkok (“lawless violence”) iti pagilian wenno paset daytoy. Malimitaran laeng ti pagbatayan ti Martial Law iti aktual a panangsakup, rebelion ken insureksion.

Segun ken ni Justice Secretary Agnes Devanadera, adda kano dagiti grupo nga agpangpanggep a mangsaranget iti puersa ti gobierno a naibaon iti probinsia tapno mapaulimek ti lugar. Irugrugi kano dagitoy a grupo, partikular dagiti mangsupsuporta ken ti sumurok-kumurang a 2,500 a kameng ti private army dagiti Ampatuan, ti nangurnongen kadagiti puersada para iti maysa a dakkel a panagatake kontra iti AFP. Maysa laeng ngarud daytoy a panangako ti gobierno nga awan pay laeng ti aktual a rebelion. Plano pay laeng dagiti kriminal (saan a rebelde). Pattapatta laeng wenno posible a mapasamak.

Dita a naperdi ti rason ti gobierno. No subliantayo ti probision ti Konstitusion, awanen dagiti balikas nga “imminent danger” a pagbatayan iti deklarasion ti Martial Law.

“FACTUAL BASIS”

Iti Martial Law ni Marcos, nabatad dagiti inlanadna a rason wenno “factual basis” para iti proklamasionna. Uray pagbutbutngan pay laeng a mapasamak dagiti inlanadna a panangriribuk iti pagilian, adda karbenganna a mangibulos iti bileg ti sibubukel nga armada. Maipalagip nga idi mataming iti Korte Suprema ti petision tapno makontra ti proklamasion ni Marcos, inkeddeng dagiti mahistrado a ti laeng Ehekutibo, babaen ti bileg ken ramit daytoy iti panagespia wenno intelehensia, ti makaammo kadagiti umno a pasamak mainaig iti seguridad ti pagilian. Adda laeng ngarud kadagiti opisial ti karbengan a mangrisut ti parikut.

Ngem ania koma ti “factual basis” ni Presidente Arroyo iti bukodna a proklamasion? Nakaro a kinadangkok ti nabatad a rason, a saan met nga aktual a rebelion. Sakbay a naideklara ti Martial Law, natengngelen ti Department of Interior and Local Government (DILG) ti sibubukel a lokal a gobierno ti Maguindanao ken ti Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM) a pagkamengan daytoy. Nakapupoken iti Manila ni Datu Unsay Mayor Andal Ampatuan Jr., kangrunaan a suspek iti masaker. Umaboten iti 4,000 dagiti soldado ken polis, karamanen dagiti tangke ken eroplano ti armada, a naibaon sadiay tapno matengngel ti posible a panagbibinnales dagiti apektado a pamilia. Nasuspende metten ti kaaduanna nga opisial iti PNP iti probinsia tapno maliklikan ti komplikasion iti imbestigasion. Ken kalpasan ti apagbiit nga operasion iti lugar, agsasaruno ti pannakaduktalda kadagiti adu ken agduduma a nangngato ti kalibrena nga armas. Naalada dagitoy kadagiti pagtaengan dagiti Ampatuan. Sabali pay dagiti nakalida nga armas ken bala (namarkaan ti DND ken AFP ti kahon dagitoy) iti sumagmamano a paset ti probinsia, a patienda a naaramat ti kaaduanna kadagitoy nga armas iti nisayangkat a masaker.

Adda kadi pay ngarud mababaelan ti ania man a grupo, kas iti private army ni Ampatuan, no awan metten dagiti armasda wenno reserbada nga armas ken bala, ta naapput metten dagitoy ti militar? Kasano a makapaggarawda no naiwarasen ti sibubukel a puersa ti gobierno iti probinsia?

Ken maysa, uray pudpudno a saan a pasakup dagitoy a grupo, wenno makiinnibusda iti pannakilabanda kontra iti puersa ti gobierno no pudno man ti karkarna a kinaturedda, saan a katukad daytoy ti makunkuna a panagalsa dagiti umili tapno marippuog ti sentro ti gobierno, a maysa koma nga elemento ti rebelion.

Inrason pay ti Malakanyang ti saanen a panagtulid ti hustisia gapu ta agbutengen dagiti korte iti probinsia a mangakem kadagiti pagrebbenganda gapu iti madama a riribuk. Ngem kinontra daytoy ti Korte Suprema ta iti laksid ti napasamak, kunana a silulukat latta dagiti korte iti probinsia.

“ALL-OUT WAR”

Idi 2001, babaen ti administrasion ni Presidente Erap Estrada, naibilin ti “all-out war” kontra kadagiti rebelde a Muslim. Resulta daytoy ti nakaro a pananggulo ti Abu Sayyaf iti kinatalinaay ken seguridad ti Mindanao, ken ti panagsukir ti MILF ken MNLF iti bilin ti gobiernotayo nga ibabada dagiti armasda ken tumulongda iti parikut ti Abu Sayyaf. Nakarkaro ti giera nga intuyang ni Erap ngem ti napasamak iti Maguindanao ta dakdakkel ti sakupen ken epekto ti riribuk a parparnuayen dagiti rebelde a Muslim. Ngem saan a nangideklara ni Erap iti Martial Law.

Ken uray iti agdama nga administrasion ni Arroyo, mapaspasamak met ti dadakkel a panangriribuk dagiti rebelde a Muslim. Adda met dagiti masaker a napaspasamak. No kayatna met laeng ngarud a risuten ti parikut, mas nga adda ketdi rason ti Presidente a mangideklara iti Martial Law iti sumagmamano a paset ti Mindanao ta aktual a rebelion wenno insureksion ti ipatpaturay dagiti kameng ti MILF ken MNLF, nga ad-adayo nabilbilegda ngem dagiti Ampatuan iti Maguindanao.

Saan a kinasapulan ni Marcos ti pammalubos ti Kongreso idi ideklarana ti Martial Law ta awan iti kasta a naisurat iti 1935 Konstitusion. Inkandadona ketdi ti Kongreso tapno maliklikan ti ania man a panangkontra ti Lehislatibo iti addangna. Maipalagip nga idi maipakat ti kaunaan a Martial Law iti pagilian idi 1944, babaen ti Proclamation 29 ni Jose P. Laurel, panawen idi ti panangsakup dagiti Hapon iti pagilian ket kasapulan daytoy tapno maisardeng met ti insureksion kontra iti sinsinan a gobierno ni Laurel.

Ngem sabali ti kaso ni Presidente Arroyo ta sibibiag ti Kongreso ken adda bileg daytoy a mangibabawi ti Martial Law nga indeklarana. Saan a kas iti 1935 ken 1973 a Konstitusion, a saggaysa laeng a parapo ti nailatang para iti probision iti Martial Law ta iti 1987 Konstitusion, adda innem a parapo. Maysa ditoy ti panagbutos dagiti amin a kameng ti Kongreso (joint voting ti Kamara ken Senado) no ibabawida wenno saan ti deklarasion ti Martial Law, no di man ipapautda pay daytoy, no iti panagkita ti mayoria ket kiddawen iti agdama a kasasaad ti pagilian wenno probinsia.

Nagpaut iti arigna maysa dekada (manipud 1972 agingga iti 1981) ti Martial Law ni Marcos. Manamnama a 60 laeng met nga aldaw ti Martial Law ni Presidente Arroyo iti Maguindanao, kas sagudayen ti Konstitusion. Malaksid no kayat ti Kongreso nga ipapaut pay ngem iti naituding nga aldaw. Madama a matamtaming babaen ti joint session ti Kongreso ti Proclamation 1959, ket adda kadakuadan no ibasurada ti proklamasion ti Presidente wenno patalgedan ken pagpautenda pay daytoy ngem iti 60 nga aldaw.

Limitado ngarud ti garaw ni Presidente Arroyo. Awan ti bilegna a mangsuspende ti Konstitusion, mangirikep ti Kongreso, wenno mangisardeng ti panagtulid ti hustisia iti sadino man a paset ti pagilian. Saan a kas idi panawen ni Marcos nga iti laeng agpidut ti kalaban ti gobierno ti inaramid dagiti Metrocom sada ibalud, no di man iwalang dagitoy iti rangrangat, adda dagiti pagalagadan nga inlatang ti agdama a Konstitusion ken dadduma pay a paglintegan tapno agtultuloy a mapaturay ken masalakniban ti karbengan ti asino man nga umili a mapabasol iti rebelion, insureksion ken kapadana nga aramid a mangipaay ti dakkel a riribuk iti gimong

“OVERREACTION”

Ti ababa a pannao, nasurat dagiti probision ti Konstitusion tapno saanen a mariing pay ti Martial Law, malaksid iti karkarna a pasamak, kas iti panangsakup ken nasaknap a rebelion wenno rebolusion, a makasapul iti bileg ti sibubukel nga aramada ti gobierno. Ngem ti dakkel a saludsod ditoy: Apay a kinasapulan ti Presidente nga aramaten daytoy no adda met dagiti mabalin pay a remedio. Inutil kadi ti AFP a mangipakat iti pagrebbenganna no awan ti Martial Law? Maysa ketdi nga “overreaction” wenno panagsobsobra ngem ti rumbeng a solusion ti panangiladawan ni dati a Presidente Fidel Ramos iti Proclamation 1959.

Nalaka laeng a mapugtuan no ania ti adda iti panunot wenno pudpudno a motibo ti Malakanyang iti naudi nga addangna. No maminsan ngamin, a kas masansan a mapaspasamak no amirisentayo dagiti addang ti Presidente, adda mabukeltayo a posible a senario, pudno man wenno saan, ngem nasayaaten a mangriing kadatayo a manganag iti dakdakkel nga isyu iti Martial Law.

Umuna, mabalin nga adda ilemlemmeng a sekreto ti administrasion ni Arroyo a dagiti laeng Ampatuan a nagturay manipud pay idi 2001 ti makaammo. Kangrunaan ditoy dagiti kaso ti panagsuitik iti eleksion idi 2004 ken 2007. Adda kano dagiti ebidensia a dagiti laeng militar ti makabael a mangipakni sakbay a maduktalan ti media.

Maikadua, adda kano met ilemlemmeng dagiti militar, kangrunaanna dagiti nangngato nga opisial nga adda pakainaiganna iti pannakayismagel dagiti armas ken bala manipud iti armory ti gobierno tapno maibunong kadagiti kankanunonganda a warlord iti adu a paset ti Mindanao. Ngem sakbay nga agtulid iti imbestigasion, nadalusen dagiti dalan a mangiturong kadagiti rumbeng a mababalaw.

Maikatlo, maysa a pangpadasan a kaso, wenno test case, ti Proclamation 1959 tapno makita ti Malakanyang ti posibilidad a maipakat met ti Martial Law iti sibubukel a pagilian. Babaen ti Maguindanao, masiripda ti epekto ti pannakapabileg manen ti militar, wenno pagpatinggaan dayta a bileg nga agbatay iti agdama a paglintegan. No ania man ita ti panangkontra ti adu a sektor iti agdama a Martial Law, no malusotan daytoy ti gobierno, ad-addan a nalaklaka no kua nga ipakatda ti sumaruno ta masullatandanton ti ania man nga abut iti legal a pannakaipakatna.

Ken maikapat, a kasilpo ti maikatlo a rason, panagsagana ti Malakanyang daytoy no bilang ta adda “failure of election,” kas pagarigan maperdi ti dagiti kompiuter para iti automated election, wenno mapaturay manen ti pinnatay kadagiti agkakalaban iti politika, madadaanen ti Martial Law a maibulos. Maysa laeng ngarud manen daytoy kadagiti adu a plano ni Presidente Arroyo gapu iti kinadesperadona a kumpet iti turay.Ala, pattapatta laeng kunatayo, ngem awan met naisurat a linteg a mangiparit kadatayo tapno agamak, agsagana ken agridam. Narigaten no pagam-ammuan ta agsublitayo manen iti 1972.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 21, 2009.)

NASAYSAYAAT IDI PANAWEN NI MARCOS?

DUA laeng a balikas ti pangiladawan iti maikadua a termino ni Marcos (kapautanen ti pakasaritaantayo): diktadoria ken Martial Law. Nupay kasta agbibingay ti kapanunotan dagiti managpaliiw iti kasasaad ti ekonomia ken politika ti pagilian no ania ti naitulong dagitoy iti pagilian. Ket no adda man tumaliaw iti likudanna itoy a panawen ket makitana ti positibo a rupa ti Martial Law, malaksid dagiti duduoganen a loyalista, isu dagitay makalaklak-amen iti rigat wenno panagabuso ti agdama a turay. Kunada:”Ay nasaysayaat met la idi panawen ni Marcos!”

Napintas ti intension ni Marcos, kunada man. Ngem ti kinasirib ti maysa a tao wenno ti kinatakneng ti maysa a lider ket saan a marukod iti katakneng wenno kinasayaat ti panggepna, no di ket iti pudno a magapuananna para iti pagimbagan ti sapasap.

TI “NEW SOCIETY” NI MARCOS

Inyalnag ni Marcos ti Martial Law idi Setiembre 21, 1972 (ti maika-23 ti pudno a deklarasion ni Marcos iti daytoy iti publiko babaen ti telebision), tapno, kas kunana, matengngel dagiti adu a grupo a mangriribuk ti gobierno wenno dagiti agpanggep a mangbingaybingay iti pagilian para iti bukodda nga interes.

Kadagidi ngamin a panawen, nangrugi ti radikalisasion wenno panagbalin a militante dagiti agad-adal kadagiti unibersidad, mangrugin ti ibibileg ti napabaro a Partido Komunista, ken ti panagadu ti puersa dagiti rebelde a Muslim a mayat a mangisina ti Mindanao iti republikatayo.

Malaksid dagitoy a naagapad a naarmasan a grupo, babbalawen pay ni Marcos dagiti mangbukbukel iti oligarkia wenno babaknang a kaamaan a kangrunaan a mangtengtengngel iti turay kadagiti lokal a gobierno ken iti taray ti negosio iti pagilian. Patien ni Marcos a no maparuten ti oligarkia a nagramut iti gimongtayo sipud pay idi panawen ti nagsaruno a kolonisasion dagiti Kastila ken Amerikano, mawayawayaan dagiti umili iti pannakaikuskuspil ken kinakurapayda. Ken nakitana a no adda man mangbangen iti panggepna a mangurnos iti nakiron a gimong, daytoy dagiti tradisional a politiko a kaaduanna ti aggapu met laeng kadagiti babaknang a kaamaan.

Pinabileg ngarud ni Marcos ti puersa militar. Winarana ti lehislatura ket nangaramid iti bukodna a klase ti gobierno, maysa a parliamentario iti salinong ti diktadoria. Nakatulong ti Konstitusion nga inturongna ti pannakaisuratna idi 1972 tapno mailanangna iti husto ti kapetna iti turay.

Ngem ti adatna, nagabuso dagiti opisial ti militaria, ken dagiti lokal a politiko kas makita iti adu a nairekord a pannakaidadanes ti karbengan dagiti umili a a gapuananda kadagidi a panawen, kas iti panagdukot dagiti kalaban ni Marcos iti politika, wenno pannakaiwalang, pannakaibalud ken pannakaparigat dagiti makakannigid nga estudiante wenno dagiti kameng dagiti militante a grupo. Ngem daydi met oligarkia a kayat ni Marcos a punasen iti gimongtayo, nagrusing manen babaen ti napabaro a bileg. Isuda dagiti nadedekket a gagayyem ken kakabagian ni Marcos a nangbukel iti maawagan iti “crony capitalism,” kas kada Eduardo Cojuangco Jr., Lucio Tan, Herminio Disino, Ricaro Silverio, Roberto Benedicto, ken dagiti pamilia Marcos ken Romuladez a nangtengngel kadagiti dadakkel a korporasion, adu a banko, publikasion ken kompania ti radio ken telebision.

Daydi itantandudo ni Marcos a New Society (Baro a Gimong) a kas sentro ti programana ti gobiernona awan met ti naipaayna a nasiken wenno nalawag a panagdur-as ti pagilian, ta iti laksid ti panangwaswas ni Marcos ti Martial Law idi 1981, kaskasdi a nailumlom ti ekonomiatayo. Sakbay a napatakias ti pamilia Marcos iti Malakanyang idi 1986, nagbalinen ti Filipinas a kas pagbasuraanen iti karigat ti kasasaadna.

MANIPUD KEN NI CORY AGINGGA KEN NI GLORIA

Ngem kitaentayo met dagiti panggep wenno intension dagiti uppat a nagbalin a presidente kalpasan ni Marcos.

Kangrunaan a panggep ni Corazon Aquino ti panagkaykaysa wenno rekonsiliasion dagiti amin a sektor ti gimong. Uray pay kadagiti kadekket ni Marcos, inyawatna ti ima ti kappia kadakuada. Napasamak dagiti negosiasion iti kappia kadagiti rebelde a grupo kas ti Moro National Liberation Front iti Mindanao ken iti Cordillera People’s Liberation Army iti Amianan a Luzon, ken tii New People’s Army. Ngem napaay ti administrasion ni Aquino a nangisayangkat iti reporma iti gobierno tapno mayaon koma ti kaaduan kadagiti umili iti nakaro a kinakurapay. Naipakat nga agpayso ti baro a linteg para iti reporma ti daga ngem di met nagaraw ti bukod nga asienda ti pamilia Aquino wenno dagiti kaaduanna a politiko. Naisubli met dagiti kameng ti daan nga oligarkia a pinatakias ni Marcos, kas iti pamilia Lopez nga akinkukua iti dakkel a kompania ti radio ken telebision ken kangrunaan a mangtengtengngel iti Meralco. Saan met a napnek dagiti rebelde a grupo iti pannakareporma ti politika wenno kaskasdi a narugit ti panagkitada ti sistema ti gobierno ket intuloyda ngaru ti nakiranget iti gobiernotayo.

“Philippines 2000” met ti ipampannakkel ni Fidel Ramos a programa ti aministrasionna. Daytoy ti sentro ti ambisioso a balabalana iti panagdur-as ti ekonomia iti kasta, maawaganto a kas baro a “Tiger Economy iti Asia.” Ngem nagsadag ti kangrunaan a reporma nga insayangkatna kadagiti bilin wenno kayat ti IMF ken World Bank a trade liberalization, privatization ken deregulation a lalo ket ngarud a nangparigat kadagiti babassit a negosiante ken dagiti mannalon. Dagitoy pay a programa ti gobierno ti nangirubuat iti baro a rupa ti monopolia kadagiti negosio ken lalo a nangpabileg pay ti oligarkia.

Agpayso a timmalged ti seguridad ti pagilian, ken nangrugi ti modernisasion iti AFP, ngem katukad ditoy ti pannakaited ti adu a parabur kadagiti opisial iti militaria a naggapuan a sektor ni Ramos. Kasungani ngarud daytoy ti kayat idi a liklikan ni Aquino, ti nakaro a militarisasion ti burokrasia, babaen ti arigna panangdutok kadagiti amin nga agretiro a nangato nga opisial iti AFP kadagiti adu a position iti gobierno. Kadagiti naudi a tawen iti termino ni Ramos, dinalapus ti dakkel a krisis iti ekonomia ti Dumaya ket ad-addan a narigatan nga agbayad ti gobiernotayo kadagiti utangna iti ruar ti pagilian (kaaduanna a nausarna ti nautangna iti proyektona mainaig iti privatization) gapu iti panagngato ti interes dagiti utangtayo.

Awan met nagudilan ni Joseph Estrada idi sublatanna ti turay. Kawaw laeng dagiti impatayabna a balikas iti inaugorasionna idi 1998. Walang kamakamag-anak! Walang kaibi-kaibigan! impukkawna idi. Ngem ania ti napasamak? Dagiti kakabagian ken nadekket a kokomparina, wenno aatanudna iti casino ti nagganar kadagiti adu a kontrata ti gobierno, wenno nangtengngel ti turay iti politika ken negosio. Naduktalan amin dagitoy idi maisayangkat ti impeachment kontra ken ni Erap iti Kongreso a nagtungpal iti pannakapatakiasna iti puesto kas ken ni Marcos. Napintas la unay ti intension ti “Erap Para sa Mahirap” a programana idi, ngem awan met naitulongna kadagiti marigrigat no di man ketdi inusarna laeng dagitoy tapno magun-odna ti kangatuan a puesto ti pagilian. Kinissayanna pay ti pundo para iti pannakaipakat ti reporma iti daga. Ket gapu ta ipaspasawna ti bagina a kas loyalista ni Marcos, kasla awan kenkuana ti maysa kadagiti kangrunaan a panggep ti People Power, ti pannakaited ti hustisia kadagiti biktima ti Martial Law.

TI “STRONG REPUBLIC” NI GLORIA

No maipapan ken ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo, nabataden kadatayo no ania dagiti panggepna, kangrunaan ditoy ti sangkadagullitna a Strong Republic, wenno ti panangpabilegna ti pagilian saan laeng nga iti nagan ti seguridad no di pay ket iti ekonomia. Agpayso a nagun-od ti Presidente ti puntiriana para iti ekonomia ta ngimmato ti pamastrekan ti gobierno iti napalabas a dua a tawen, immadu iti naibayadtayo iti utangtayo iti ruar ti pagilian (ngarud naksayan iti utangtayo), ken simmanikar ti panagnegosio. Ngem kimmaro met ti kaso ti kurapsion, kadakkelan ditoy ti ZTE-NBN deal itay napan a tawen ken ti fertilizer scam idi 2004. Immadu dagiti marigrigat ken biktima ti human rights violations. Nagtultuloy met ti militarisasion iti burokrasia (wenno immadu dagiti dati nga opisial iti militaria nga innalana nga agpaay iti gobierno), ken kaskasdi nga awan ti nagudilanna ti kappia iti Mindanao, no di man ketdi pinakarona pay daytoy babaen ti nagistayan pannakapirma ti maysa a memorandum of agreement (MOA) a mangyawat koma kadagiti rebele a Muslim ti sumagmamano a paset ti Mindanao tapno makaparnuay dagiti Muslim iti bukodda nga estado wenno pagilian. Ken kas ken ni Ramos a nagpanggep a mangbaliw ti Konstitusion tapno mayatiddog ti terminona, kayat met ita ti Presidente a baliwan ti Konstitusion gapu iti kaparehona met laeng a rason. Ngem kinapudnona, tultuladenda laeng ti inaramid ni Marcos a nangbaliw iti Kontstitusion iti 1935 baben ti bukodna a Konstitusion (1973) tapno agpaut iti puesto.

ANIA NGARUD ITA?

Wen, ania ngarud ti maanagtayo iti panagbaliwbaliw ti administrasion kalpasan ni Marcos? Malaksid ken ni Cory a simple laeng met ti intensionna a simrek iti politika (ti mangpapanaw ken ni Marcos iti puesto), dagiti tallo pay a nagbalin a presidente ket kaskasdi a kasla umang-anges ken aggargarawda iti espiritu ti Martial Law. Saanda met a narisut ti kayat a risuten ni Marcos: ti nabileg nga oligarkia, parikut iti urnos ken talna iti Mindanao, ti nakaro a kurapsion iti gobierno ken ti nasaknap a kinakurapay. Wenno kangrunaanna, dida met unay narisut ti parikut nga imbati ti diktadoria.

Dagitoy ti rason no apay a kalpasan ti Martial Law, saantayon a nagbalin a nadur-as a pagilian, wenno kasla maar-aringan latta dagiti lidertayo iti panangagum iti turay ken bileg, kas iti panggep ti maysa a diktadorial a gobierno, saan ket a ti agserbi koma a sipupudno iti pagilian.

Dagiti naparaburan idi panawen ti Martial Law, isuda met laeng ita ti dadaulo iti politika ken negosio iti pagilian. Idinto a dagiti nanglaban iti diktadoria, nagtalinaedda latta met a kas babassit a boses iti gimongtayo. Ket dagiti ngarud umili ita a nawayawayaan ken nakarian a nasaysayaatto ti biagda kalpasan ti rebolusion idiay EDSA, no mabalin, kayatdan a sublian ti panawen ni Marcos ta kas kunada, uray kaskasano, nasaysayaat ti biag kadagidi a panawen. Ditay mababalaw ida iti panagriknada, ta kasla naallilawda ta awan met nagbaliwan ti kasasaad ti panagbiag iti pagiliantayo. Saantayo ngarud a pagsiddaawan no apay nga iti surbey ti Pulse Asia idi Oktubre itay napan a tawen, ni Presidente Arroyo ti rimmuar a “most corrupt leader,” a sinaruno laeng ni Marcos.

LEKSION TI MARTIAL LAW

Ngem adda met ti nagkuna a ti Martial Law ti nangiruar saan laeng a ti madi nga ugali ti Filipino, no di pay ket ti naimbag a kinatao ti tunggal maysa kadatayo.

Babaen ti Martial Law, makitatayo ti kinaawan gaway dagiti umili no mangrugin nga agagum iti turay dagiti lidertayo (ngem narisut daytoy babaen dagiti probision ti agdama a Konstitusion kontra iti pannakaipakat manen ti Martial Law wenno diktadorial a gobierno).

Ken babaen ti Martial Law, naipakitatayo a kabaelantayo ti makiranget para iti wayawaya uray kasano ti kapaut ken ania a klase ti rigat a saparentayo.

Ken kangrunaanna unay, nariknatayo ti kinapateg ti wayawaya ken talinaay iti gimongtayo, ket naikaritayo a saantayon nga umannugot ti ania man nga addang dagiti agturay a mangrakrak manen iti daytoy.

Dagitoy ngarud koma a kinapudno ti pagsadagantayo nga umili tapno agridamtayo latta saan laeng iti asino man nga agpanggep a mangipakat iti landok nga ima, no di pay ket kadagiti agtuturay a mangikarkari iti napintas a biag ngem aggargarawda met a kasla addatayo pay laeng iti bileg ti Martial Law.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 22, 2008.)