Miss World 2013 Megan Lynne Young: SAAN A FILIPINO?

KAMAUDIANANNA, adda met laengen Filipina a nabalangatan a Miss World iti koronasion a naangay iti Bali, Indonesia idi Septiembre 28. Isu dayta ni Megan Lynne Young, ti agtawen iti 23 nga aktres ken tubo iti Siudad ti Olongapo.

Dagiti aldaw sakbay ti koronasion, tumaptapaw ti kayaw ken kinapintas ni Megan kadagiti 127 a dayag a mangibagi kadagiti bukodda a pagilian. Uray iti kaudian a rikus ti pasalip a nangpilianda kadagiti sumrek iti Top 10, ni Megan ti kangangatuan iti puesto. Inyawid pay ni Megan ti titulo a Top Model, a katukad ti Best in Swimsuit nga inikkatda iti pasken tapno saan nga umingar dagiti konserbatibo a Muslim iti Indonesia.

Napalalo ti ragsak dagiti kailiantayo ta sakbay ti gapuanan ni Megan, ti laengen asul a korona iti pasalip ti di pay nagunggun-od ti asino man a Filipina iti uneg ti 63 a tawen ti Miss World. Agingga iti first runner-up laeng met ti nayawid idi da Evangeline Pascual (1973) ken Gwendoline Ruais (2011). 

Sakbayna, naminduan a nangabak ti Filipinas iti Miss Universe, namimpat iti Miss International, ken sagpaminsan iti Miss Earth ken iti Miss Supranatural (daytoy met laeng a tawen a nangabak). Iti ngarud panangabak ni Megan ti mangibaga a kasla nag-grand slam metten ti pagiliantayo iti amin a pasalip iti kinapintas iti lubong.

Napalalo ti panangidirdir-itayo a maysa a Filipina a kadaraan ti agdama a mangitandudo iti kinapintas ti maysa a babai iti sangalubongan. Awan dumana man iti panangidirdir-itayo kadagiti balligi ni Manny Pacquiao iti boksing iti napaut met a tawen. Uray pay nayanak ni Megan iti America, ditoy met a nagbasa manipud idi agtawen iti 10 agingga ita a panagbalasangna. Filipino nga awan duadua. Kas ken ni Pacquiao.

“US-born”

Ngem no basaentayo dagiti damdamag kadagiti sumagmamano a news website iti koronasion ni Megan a Miss World, nakakapet latta ti panangiladawanda kenkuana a “US-born” wenno nayanak iti Estados Unidos, a dimmakkel laeng iti Filipinas. Pudno met ta Amerikano ti amana ken agpayso a nayanak ni Megan iti Virginia, USA; ngem iti dida panangdakamat a maysa a puro a Filipino ti tubo-iti-Olongapo nga inana, kasla agparparang latta ngarud nga Amerikana ni Megan. Ken iparipirip metten kadagitoy a damag a no saan a gapu iti darana a Puraw wenno Lumaud, saantayo pay a nasukdal ti kangangatuan a pammadayaw iti Miss World. A kasla ibagbagada metten nga awan ti kasta a kinapintas ken kinapusaksak ti puro a Filipina.

Kasla ngarud bumingbingay met dagiti Amerikano iti dayaw nga impaay ni Megan kadagiti Filipino. Wen, ta kastoy ti tema ti ibagbaga dagiti nagkomento nga awan la ti panamatida iti kababaelan dagiti Filipino. Adda pay dagiti nangibaga nga awan met kano ti makitada a langa ti Filipino ken ni Megan. Kasla agkurang pay kadakuada ti panag-Tagalog ni Megan a nagyaman kadagiti kakailianna kalpasan ti pannakabalangatna. Ken kadaksan ditoy,  adda pay timpuar nga “haters” ni Megan, partikular ti maysa a Facebook account a nangibagbaga a maysa a kasambahay (“maid”) laeng ti nangabak a Miss World, ta iti panangipagarup ngata ti nagiposte iti kasta, kasambahay wenno domestic helper amin a babbai manipud iti Filipinas.

Pagsayaatanna, saan a pinalabes dagiti kadaraantayo a Filipino iti cyberspace dagiti kakastoy a panangpadpadakesda ken ni Megan ken iti pulitayo. Dagitoy ti nangpelpel met laeng kadagiti forum site kadagiti nasao a website babaen dagiti komentoda a mangsalaknib iti dayawtayo a Filipino ken mangsupalpal metten kadagiti “racist” wenno dagiti tattao a dida ikabkabilangan no di man irurumenda dagiti dida kapulian.

Nakarkaro ketdi ti impakita dagiti Amerikano a nangdillaw iti pannakabalangat a Miss America 2013 ni Miss New York Nina Davuluri. Tubo iti India dagiti nagannak ni Davuluri isu a nagan ken langana pay laeng, madlawen a saan a kas iti kaaduanna nga Amerikano ti baro a mangibagi ti pagilianda iti kinapintas. Ibagbagada a saan kano met nga Amerikano (idinto a nayanak ken makipagili iti US ni Davuluri), a maysa kano nga Arabo (makita la unay nga adu ti ignorante kadagiti agkomkomento iti Internet), a terorista daytoy (adu pay ngarud ti “racist” kadakuada). Ngem nakakaskasdaaw ta idi nabalangatan met a Miss America idi 2001 ni Ana Perez Baraquio, awan met ti nagun-uni iti panaglanglanga daytoy nga Asiano; ta uray nayanak ni Baraquio iti Hawaii, Filipino a taga-Pangasinan dagiti dadakkelna.

Jessica Sanchez ken Dadduma Pay a Fil-Am

Kas iti inaramid ni Davuluri a di nangikankano kadagiti kakastoy a panagatakarda iti kinataona ken naggapuanna a puli, kasta met ti mabalin nga aramiden ni Megan ken dagiti kakailiantayo. Isardentayon iti mangtutop pay kadagitoy a klase ti negatibo a komento.

Nupay kasta, saan latta a maliklikan ti panagsaksakit ti nakemtayo iti masansan a panangibabbabada iti kinataotayo a Filipino. No adda aglatak iti lubong a saan a nayanak iti Filipinas ngem adda darana a Filipino, ibagada lattan nga agbibisintayo laengen a mangtagikua a Filipino dagitoy.  Daytoy man ti nagbalin a sentro iti isyu iti panangibagbagatayo a Filipino ni Jessica Sanchez, ti first-runner up iti American Idol idi 2011. Di kano rumbeng a tagikuaentayo ni Jessica ta Mehikano daytoy a taga-Mexico ti amana, ngarud maysa a Mexican-American ni Jessica. Saan, kuna met dagiti kakailiantayo ta Filipino-American daytoy, ta Filipina a taga-Bataan ti inana. Tapno tabla, kunada, inawaganda laengen ni Jessica a Mexican-Filipino-American (mabalin met a Mexinoy-American wenno Filexican-American), nakatkatawa ti kaatiddogna ngem dayta ti kinapudno. Ngem iti biang ni Jessica, adda iti puso ti pakakitaaan no ania ti nadagdagsen kenkuana a puli; ngem uray pay, Filipino latta daytoy—Fil-Am nga awan duadua.

Nasayaat ngarud a mangiruangan dagiti kakastoy nga isyu iti panangilawlawag manen no ania ti pudpudno a Filipino. Ngem lawlawagantayo nga umuna a dua ti pangituroganna dayta a balikas: ti Filipino a kas puli (babaen ti dara) ken ti Filipino a kas pannakipagili (citizenship).

Ditoy pagilian, maipaay ti pannakipagili ti maysa a tao babaen ti relasion ti dara (jus sanguinis), ngarud saan nga agbatay daytoy iti lugar a nakayanakanna (jus soli). Saan ngarud a makuna a Filipino ti anak dagiti dua nga Amerikano a nayanak iti Filipinas, ngem ti ubing a nayanak iti America nga anak ti dua nga agassawa a Filipino, ket makuna a Filipino a kas puli wenno Filipino ti darana. Dagiti ngarud kakabagiantayo a nayanak iti Hawaii ken dadduma pay a lugar iti ruar ti Filipinas, Filipino dagitoy nga awan duadua.

Ti ababa a pannao, ibilangtayo a Filipino, uray saan a Filipino citizen, da Jessica, Bruno Mars, ken uray pay da Erik Spoelstra (coach ti kampeon a Miami Heat iti NBA), Rob Schneider,  apl.de.ap, ken aminen a Fil-Am a naglatak iti America iti agpang ti pelikula, panagkanta, arte, politika ken dadduma pay. Dagiti mangibagbaga ngarud nga aglanglanga a ganggannaet dagitoy a saan ketdi a pudno a Filipino, a kas iti panangiladawanda ken ni Megan, dida ammo nga aglalaok a dara ti ganggannaet ti agay-ayus ita kadagiti urat ti adu a Filipino. Adda dita dagiti dara dagiti nangsakup kadatayo iti napalpalabas, a kas kadagiti Espaniol, Tsino, Hapon, Amerikano, Arabo, Malayo ken adu pay a puli.

Asino ti Pudpudno a Filipino?

Ngem sabali no pannakipagili ti pagpapatangan ta adda proseso a masurot. Kas pagarigan, Filipino ti puli ni Jessica Sanchez, ngem Amerikano ti citizenship-na. Makuna nga Amerikano met ti dara ni Megan ngem Filipino ti pinilina a citizenship.

Babaen ti Dual Citizenship Law (Akta Republika Blg. 9225), dagiti Fil-foreigner wenno kagudua ti darana a Filipino a napukaw ti estadoda a makipagili iti Filipinas (kas koma dagiti nayanak ken nairehistroda iti sabali a pagilian, wenno dagiti Filipino nagsapata a makipagili iti sabali a pagilian a naturongda), mabalin a maibilang met ida a Filipino citizen (kas dual citizen) no la ketdi surotenda ti kondision (kas koma iti oath of allegiance a sapataanda) ken proseso nga ibilbilin ti linteg, ken depende pay iti pagalagadan ti paggapuanda a pagilian.

Dua ti klase dagiti makipagili iti pagilian, no agbataytayo iti Konstitusion: ti natural-born (adda darana a Filipino) ken naturalized. Makuna a natural-born dagiti nagbalinen a Filipino citizen sipud pay nayanakda (kayatna a sawen, Filipino dagiti nagannak kadakuada; Filipino dagiti inna wenno dagiti ammada; ken dagiti nayanak sakbay ti Enero 17, 1973 a nangpili iti Filipino a kas citizenship-da apaman a nadanonda iti edad a 18) ken awan ti inar-aramidda tapno magun-od wenno pormal a mabukel ti pannakipagilida. Makuna met a “naturalized” dagiti ganggannaet wenno nayanak iti sabali a pagilian a mayat nga agbalin a Filipino babaen ti panagsapatada a kas kiddawen ti linteg. Aduda metten a naturalized citizen iti pagilian. Kalatakan ditoy ni Henry Sy, ti kababaknangan a Filipino, a nayanak ken nagubing iti Tsina sakbay nga immallatiw ti pamiliana ditoy. 

Di ngarud rumbeng nga iladawantayo ti Filipino a kasla saan a Filipino; bay-antayo laengen dagiti sutil a gangganaet a mangibaga a kasta ta awan ngarud ti adu nga ammoda maipapan kadatayo. Ta kas kadagiti dadduma a puli, adda met agpaypayso a pakapilawantayo wenno dagiti madi nga aramidtayo no maminsan. Napatpateg ngarud nga arisiten ti kababalin ti maysa a tao babaen ti aramid ken kapanunotanna, saan ket a ti kudil wenno paggapuanna a pagilian.

KALPASAN ngarud ti amin, saan laeng a ti dara ken ti pannakipagili ti mangibaga a Filipino ti maysa a tao. Ta makuna ketdi a pudpudno a Filipino dagiti ammoda nga ayaten ti pakasaritaan ken kulturada (di rumbeng nga uyawenda iti laksid ti pagkamtudan dagitoy), ipagpannakkelda ti naggapuanda a lugar ken dida tallikudan ti kinasimple wenno kinababa ti nagtaudanda nga estado ti biag, adda naaramidda a nakaidaydayawan ti pagilian babaen dagiti aramidda a nasayaat, ken agtalekda iti pagiliantayo ken dagiti umilina a kabaelan ti Filipinas ti agbalin a nadur-as a pagilian.

Ket no ti aramid ti maysa a Filipino ti pagibasaran iti kina-Filipino, awan ngarud ti karbengan nga agbalin met koma a Filipino dagiti agtuturay a mangidaddadanes dagiti Filipino babaen ti panagtaktakawda iti sarusar ti gobierno. No mabalin la koma a sepsepen ti ibagbagada a darada a Filipino ket sukatantayo iti ania la ditan a likido, nasaysayaat koman. No saan a Filipino ti awagtayo kadakuada, mabalin met nga awagantayo ida iti baboy, uray ania ditan a breed wenno puli it kayatda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 14, 2013.)

NO APAY A SAAN A MABALIN NGA AGKASAR DA LEO KEN NARDO

ANIAN a ragsak dagiti grupo dagiti alanganin wenno LGBT (lesbians, gays, bisexuals, transgender) ditoy Filipinas idi pasingkedan ti Korte Suprema ti Estados Unidos ti legalidad ti same-sex marriage wenno ti panagassawa dagiti agpada ti kinatao wenno seksna iti pagilianda

Wen, ta imbasura ti Korte itay napan a bulan ti Defense of Marriage Act (DOMA) wenno ti kontrobersial a linteg a mangiparit iti same-sex marriage. Ket gapu ngarud ta agbalinen a legal nga agassawa dagiti alanganin, magun-odda metten dagiti benepisio a kas iti ipapaay ti gobierno kadagiti tradisional (lalaki ken babai) nga agassawa.

Ngem segun iti Progressive Organization of Gays in the Philippines (Pro-gay), saan pay a panawen nga ipingetda ti pannakaipalubos koma met ditoy ti same-sex marriage. Ad-adda a nakaturong ti atension ti grupo iti panangbanbantayda iti Kongreso tapno agbalin metten a linteg ti gakat a mangiparparit iti pannakaipapaigid dagiti LGBT iti ania man a rason wenno okasion iti gimong.

Nabayagen nga arapaapda met a maipaay koma dagiti alanganin ti karbenganda a mangikasar kadagiti partnerda. Narigat a magun-odda dayta ngem saan met kano nga imposible, segun iti pannakangiwat ti Pro-gay.

Dagitoy man ketdi dagiti bangen wenno kasla katayag ti Bantay Everest a rumbeng nga ulien dagiti LGBT tapno magun-odda ti linteg a mangipalubos met koma iti same-sex marriage iti Filipinas. Ngem agpayso a posible dayta, no la ketdi marisutda dagiti agdama a pagtaudan ti parikutda no ituloyda ti panggepda.

1.  Konstitusion ken Family Code

Segun ken ni Joaquin Bernas, kolumnista ken eksperto iti Konstitusion, ti makunkuna a pamilia a bigbigen laeng ti Estado a sagrado ken rumbeng nga igigirna ken patibkeren a kas napateg nga institusion ti gimong ket isu daytoy ti pinundar ti natibker a heterosexual a relasion, wenno tradisional a buklen dagiti agassawa a babai ken lalaki (opposite sex).

Nagsadag ngarud ditoy ni Presidente Cory Aquino idi pirmaanna ti Executive Order 209 (wenno ti Family Code). Nabatad ti panangiladawan ti linteg iti kasar (marriage) a kas maysa a naisangsangayan a kontrata ti permanente a panagdenna ti lalaki ken babai tapno mangbangon iti maysa a pamilia. Nailanad pay iti maysa a probision a napateg a kidkiddawen ti maysa a balido a kasar ti legal a kapasidad dagiti agkasar, kayatna a sawen, addaan iti umisu nga edad ken rumbeng a maysa a lalaki ken maysa a babai.

Rumbeng ngarud nga asikasuen nga umuna dagiti LGBT ti pannakaamendar ti probision iti kasar, ken no kasapulan, maamendaran met ti Konstitusion tapno mailanad iti nalawag a balikas ti panangipalubos ti Estado iti same-sex marriage.

2. Simbaan Katoliko

Agsadag dagiti papadi iti Nasantuan a Biblia iti panangkontrada iti same-sex marriage, ta nailanad kano met ditoy a pinarsua ti Dios ni Adan ken ni Eba, saan ket a ni Adan ken ni Adan, wenno ni Eba ken ni Eba. Kontra ngarud ti nadiosan a paglintegan ti panagassawa ti agpada a lalaki wenno agpada a babai. Ta no impalubos dayta ti Dios idi damona pay laeng, saan koma a nayanak da Abel ken Cain a nagtaudan ti amin a kaputotan iti lubong a kas naisurat.

Dominante pay laeng dagiti Katoliko iti pagiliantayo, saan a kas iti America, isu a kasta ti kadakkel ti impluensia ti Simbaan iti lugartayo, saan laeng iti espiritual a banag ken uray pay ket iti politika.

Ngem no kas pagarigan ta naballasiw ti LGBT ti umuna a bangen (isyu legalidad), saan a kas karina a tungpalen dagiti papadi ti linteg iti same-sex marriage ta ipatangkenda a kontra daytoy iti doktrinada, a kas met iti nakaro a panangilunlunodda iti Reproductive Health Law.

No bilang ta kasta, liklikanto laeng ngarud dagiti alanganin iti sumaklang iti Simbaan wenno relihion a di mangikasar kadakuada. Saan laeng met a ti panagkallaysa iti simbaan, wenno ti panangkasar ti padi, pastor, wenno lider ti maysa a relihion ti bigbigen ti Estado a balido a kasar, ta mabalin met uray ti hues wenno ni Apo Mayor.

3. Tradision iti Pamilia   

Uray ibagbagada a naawaten ti gimongtayo ti panagiinnayat dagiti alanganin, saan pay met a makuna a napintas ti panagkitada dagiti tattao iti ania man a relasion nga awan ti bendision ti sagrado a matrimonio, a kas iti naminsan met a panangibilangda kadagiti ag-live-in a saan a normal a relasion. Ngem nain-inut a naawat ti pamilia dagiti kakastoy a relasion ta adda dagiti linteg a mangbigbigen iti situasionda.

Ngem sabali no dagiti alanganin ti agdenna. Ibagada lattan a saan a serioso ti relasion, no di man ibagada a pisikal laeng nga atraksion wenno agen-enjoy laeng dagiti asmang, ket awanto met laeng ti nasayaat a pagturonganna.  

Ngem no kas pagarigan ta naballasiw ti LGBT ti umuna ken maikadua a bangen (legalidad ken relihion), saan a kas karina ti panagballigida a dagus no agtaltalinaed ti diskriminasion kadagiti alanganin iti bukodda a pamilia.

Uray agpayso a maawat ti adu kadatayo ti kaadda dagiti alanganin iti gimongtayo, sabali a saritaan no bukodtayo nga anak ti agbalin a bakla wenno tomboy. Kasla makan daytoy a narigat nga alimonen. Agingga ngarud a di maawat dayta ti sibubukel a rikna dagiti nagannak, narigrigat la ket ngarud a maawatda a makikasar ti anakda a bakla iti maysa lalaki, wenno ti tomboy iti maysa a babai, no agbatayda iti no ania ti ammo dagiti nagannak maipapan iti pamilia nga isursuro ti paglintegan, Simbaan ken tradision.

Makita ti kinapudno daytoy iti reaksion ni Raquel Pempengco idi ibulgar ni Charice iti publiko a maysa isuna a tomboy. Kasla napukawen ti ganasna a makipatang pay iti anakna gapu iti nalaus a sakit ti nakemna. Kunana ketdi a maysa laeng a paset ti panagdakkel ti kinatomboy ti nalatak nga anakna ket amangan no maaturna met laeng daytoy (kasla kayatna a sawen, gurigor laeng ti kinabakla wenno kinatomboy a mapukaw met laeng no kabaelan nga agasan).

Napateg ngarud ditoy ti naan-anay a panangawat ti pamilia kadagiti alanganin. Ket no pudno met laeng ti ibagbaga dagiti nagannak a kanunonganda dagiti anakda iti ania man a pagragsakanda, ipakatda koma dayta a prinsipio kadagiti alanganin uray pay agingga iti panawen a makikasar metten dagitoy kadagiti bukodda a partner. 

4. Diskriminasion

Iti surbey ti Pew Research Center iti 30 a pagilian mainaig iti homoseksualidad, nangato ti grado ti Filipinas kadagiti makuna a “gay-friendly” a pagilian. Mapan a 73 a porsiento kadagiti napagsaludsodan a Filipino ti mangibagbaga a rumbeng laeng a maawat iti gimong ti kinabakla wenno kinatomboy.

Ngem saan a napnek iti resulta ti surbey dagiti grupo dagiti LGBT ta dina met kano iparangarang ditoy ti pudpudno a ladawan iti pagilian. Ta uray pay adda dayta balikas a “panangawat” (acceptance), agsadag laeng dita iti kondision wenno iti agraraira pay laeng a kapanunotan kadagiti alanganin nangnangruna iti panangiparang kadagitoy ti media. Masansan latta a pangarkos dagiti babakla kadagiti pabuya iti telebision wenno pelikula a mangpakpakatawa wenno nayon a pangragragsak, ket no tomboy met ti agparang kadagitoy, kanayon latta a siga ti karakterna.

Aglatlatak ita ti telenobela iti GMA-7 a “My Husband’s Lover” gapu iti temana a panangilaban dagiti dua nga alanganin iti nalimed nga ayan-ayatda. Ngem isyu iti moralidad ti inkutak a dagus dagiti obispo idi maala ti media iti kapanunotanda maipapan iti kakasta a pabuya.  

Kasta met a kaduanna kadagiti pribado a pagadalan ti naiget a mangibilbilin kadagiti bakla a mangisursuro a liklikanda nga impluensiaan dagiti adalanda iti kinabaklada (kas pagarigan ti pananguyugoyda kadagiti ubbing nga iruarda ti pudno a riknada), ken kadagiti alanganin nga agad-adal nga iparangarang iti ania man a pagilasinan iti kinabakla wenno kinatomboyda.

Kasta met a pakabasolan pay laeng dagiti estudiante ti kaadda ti relasionda kadagiti kapadada iti seks. Makita daytoy iti kaso ti St Scholastica’s College (SSC) kontra ken ni Pol Medina Jr., autor ti nalatak a comic strip a Pugad Baboy. Iti maysa ngamin a comic strip ni Medina, ibagbaga ti karakterna nga adu kano ti kasta a relasion dagiti babbai iti SSC. Ti pannakasair ti rikna dagiti opisial ti pagadalan, ipakitana laeng nga immoral ti panagkitada iti kasta a relasion, a kasla imbilang metten ti eskuela, a maysa pay met kadagiti institusion a mangitatal-o iti gender equality, a dakes ti agbalin a tomboy. Adu ketdi kadagiti estudianteda ti mangibagbaga nga adda kinapudno ti insurat ni Medina. Ipakpakita laeng ni Medina ti wayawayana nga agkomento kadagiti napapateg nga isyu iti gimong babaen ti komiksna.

AGINGGA ngarud nga adda dagitoy a klase ti diskriminasion ken ti pananguy-uyawda iti relasion dagiti agpada nga alanganin, narigat pay a maipingetda ti same-sex marriage. Umisu laeng ngarud ti addang ti Pro-gay ken dadduma pay a grupo dagiti LGBT nga igigirda nga umuna ti kangrunaan a karbenganda a kas tao iti ania man nga aspekto iti biag, ken ti pannakarespeto dayta a karbenganda. Dakkel ti namnamada a magun-odda dayta babaen ti maysa a linteg, isu a kasta unay ti panagreggetda a mangallukoy kadagiti lehislador nga ileppasen ti anti-discrimination bill iti Kongreso.

Maragup laeng ngarud ti isyu iti same-sex marriage iti patangan iti ayat. Daytoy ti pannakarikna koma dagiti alanganin iti pudpudno a panagayat kadakuada dagiti kameng ti pamiliada, gagayyem ken katrabahuanda. Kangrunaanna, mapalubosanda a mangtun-oy iti bukodda a pagragsakan a mainaig iti pudpudno ken awan patinggana nga ayat.

Ta kas kuna ni Harry K. Thomas Jr, ambassador ti Estados Unidos iti Filipinas idi agsarita iti maysa a pasken ti LGBT itay napan a bulan, “Love is what matters; gender is not important.” Wenno saan a masaludsod ditoy no tomboy wenno baklaka, no maysa a pudpudno a babai wenno lalaki. Ti nasken, isu ti kaadda ti ayat.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 15, 2013.)