ANIA, AYA, TI ANCESTRAL DOMAIN?

GAPU iti isyu ti Memorandum of Agreement on Ancestral Domain (MoA-AD) iti nagbaetan ti gobierno ti Filipinas ken ti Moro Islamic Liberation Front (MILF), napasgedan manen ti nadara a riribuk iti Mindanao. Napateg ngarud unay a lawlawagan dagiti maseknan a sektor, saan laeng dagiti opisial iti Malakanyang, ti pudno a linaon wenno panggep ti nasao a katulagan.

Kas nailanad iti paulo ti nasao a katulagan, ti ancestral domain ti kangrunaan a rason tapno sumrek ti MILF iti patangan iti kappia. Kayat dagiti rebelde a Muslim nga awiden iti poderda manipud iti teritorio ti pagilian ti sakupen kano ti ancestral domain ti naggapuanda a “pagilian” nga aw-awaganda itan iti Bangsamoro.

Ania aya ti ancestral domain? Daytoy dagiti daga, karamanen dagiti paset a danum kas ti waig ken karayan, ken dagiti disso iti igid ti baybay, agraman dagiti kinabaknang ti nakaparsuaan a masakupan dagitoy, a nabayagen nga ibagbaga dagiti etniko a grupo wenno orihinal a tribu iti pagilian (indigenous people), wenno babaen dagiti nagkauna nga appoda, nga adda karbenganda a matagikua, pagnaedan ken matengngel kadagitoy. Agbatay daytoy iti ibagbaga ti Konstitusiontayo (Seksion 5, Artikulo XII) a pagrebbengan ti Estado a salakniban ti kalintegan dagiti indigenous cultural communities wenno ICCs, kadagiti daga a natawidda manipud kadagiti nagkauna nga appoda iti kasta mapasingkedanda ti pannakataming ti kasasaad ti bukodda a pagbiagan, panagtutunos, ken kultura.

INDIGENOUS PEOPLES RIGHTS ACT OF 1997

Kas ibilbilin ti Konstitusion, maysa a linteg ti inaramid ti Kongreso tapno makapudno daytoy a pagrebbengan ti Estado—ti Republic Act 8371, wenno ti Indigenous Peoples Rights Act of 1997 (IPRA), a mangbigbigbig iti kaadda dagitoy nga indigenous peoples wenno IP kas pudpudno a sektor ti pagilian. Ipalpalubos ti nasao a linteg ti panangtagikua wenno panangikutda kadagiti bukodda nga ancestral domain, ngem iti konsepto nga agbatay iti sariugma a tradisionda a mangaramat kadagitoy a daga iti sapasap a pagsayaatan ken proteksion ti sibubukel a tribu.

Dagitoy pay ti dadduma a karbengan nga inakawes ti linteg kadagiti IP: ti mangpadur-as kadagiti natawidda a daga ken kadagiti kinabaknang ti nakaparsuaan, ti agtalinaed kadagiti tagtagikuaenda a teritorio, ti kaadda ti naan-anay a kalintegan no bilang ta mapapanawda kadagitoy a teritorio, ken ti mangrisut ti aniaman a susik iti nagbabaetan dagiti kameng ti tribu.

Ken babaen dagitoy nga ancestral domain ken dagiti natawintawid a daga (ancestral land), naipaayan pay dagiti IP ti karbengan a mangituray iti bagbagida (self-governance), ken ti mangtaginayon ken mangsalaknib iti kultura ken tradisionda, ken uray pay ti mangpartuat iti bukodda a teknolohia a kasapulanda.

REGALIAN DOCTRINE

Sariugma, kunatayo, ta dayta ti namungayanan a konsepto iti panagtagikua iti daga nga ipakpakat dagiti nagkauna a tattao iti Filipinas sakbay a dimteng dagiti Kastila a nangsakup kadatayo. Ngem iti panagturay dagiti Kastila, naipakat ti Regalian doctrine, wenno maysa a pagbatbayatan a pagalagadan a mangibagbaga nga amin a daga iti Filipinas a sakupda, karamanen dagiti ancestral domain, ket kukua ti ari ti España.

Nayawat laeng ti paset dagitoy a daga iti pribado nga indibidual babaen ti sistema ti enkomienda ken ti panangipalubosda kadagiti praile a tagikuaen dagiti nalalawa a daga iti nagan ken interes ti relihion (Katoliko). Idi sinublat dagiti Amerikano ti rienda ti turay ti pagilian, nagtalinaed ti konsepto iti Regalian doctrine. Idi 190, indeklara ti Philippine Commission, babaen ti panangilungalong dagiti Amerikano, nga awanen ti bilegna ti kalintegan dagiti datu, sultan ken lider dagiti adu a tribu kadagiti daga a nayawat kadakuada wenno babaen ti tradision iti panagturayda.

Ngem idi agangay, nabaliwan ken napadur-as ti sistema ti panagtagikua ken pannakarehistro dagitoy a daga, ken binigbig met laeng dagiti Amerikano ti kaadda dagiti etniko a grupo ken ti karbenganda kadagiti pagnanaedanda a teritorio. Naabrobaran daytoy a panangbigbig kadagiti dua nga immuna a Konstitusion iti pagilian (1935 ken 1973) agingga iti agdama (1987).

Ngem uray pay adda daytoy a panangbigbig ti gobierno iti karbengan dagiti IP, nain-inut a nakissayan no di man napukaw kadakuada dagiti ancestral domain gapu iti sumagmamano a rason, kangrunaan ditoy ti kaawan ammoda iti dayta a karbengan, ti kaawan tituloda kadagiti daga a sakupen ti ancestral domain, ken ti panangkamkam dagiti naagum nga opisial ti gobierno wenno negosiante kadagitoy a daga babaen ti panangallilawda kadagiti tribu a nakapsut ti panangawatda iti karbenganda kadagiti daga, wenno babaen ti pammutbuteng.

Ken babaen ti Public Land Law a naipatungpal kas sagudayen ti probision ti Philippine Bill of 1902, naguyugoy dagiti taga-patad a Filipino (Kristiano) nga agbirok iti pagnaedanda kadagiti bakante a daga kadagiti nasulinek a lugar wenno kabambantayan tapno marisut ti parikut ti panagadu ti populasion kadagiti pueblo wenno poblasion, babaen ti sistema ti homestead. Ngem kaaduanna a paset ti ancestral domain dagiti nadumaduma nga IP ti nasakup ti homestead.

BANGSAMORO

Adda met dagiti natured nga IP a nangirupir iti karbenganda kadagiti bukodda nga ancestral domain, ngem apagbiit laeng a napaulimek dagitoy. Ket no adda man nagtultuloy a mangiruprupir kadagitoy a kalinteganda, isu daytoy dagiti Muslim a mangbukbukel ita iti maawagan itan a Bangsamoro.

Iti agdama, umabot iti 12 milion ti bilang dagiti IP nga aggapu iti 110 a tribu iti pagilian, kaaduanna kadakuada ti agnanaed kadagiti nasulinek a lugar ken kabambantayan iti nadumaduma a paset ti pagilian. Ngem awan ti nailanad a Bangsamoro nga IP iti Mindanao, no di ket dagiti tribu kas iti Tiruray, Maguindanao, Maranao, Tausug, Yakan/Samal, ken Iranon.

Ngem segun kadagiti eskolar iti pakasaritaan ti Mindanao, ti Bangsamoro ti mangibagbagi kadagiti Moro (sabali nga awag kadagiti Muslim a Filipino) ken dagiti Lumad, wenno IP iti Mindanao a saan a Moro ken Kristiano.

Ti relihion nga Islam ket nayam-ammo iti Filipinas idi maika-13 a siglo. Idi naipasngay ti Sultanate ti Sulu tengngel daytoy dagiti teritorio iti agdama itan a Tawi-tawi, Sulu, Palawan, Basilan ken Zamboanga. Idinto a ti Sultanate ti Maguindanao ket nagramaram iti Cotabato agingga kadagiti teritorio dagiti Maranao a sakup itan ti Lanao del Norte ken Lanao del Sur.

Dagitoy ngarud a disso iti Mindanao ti nagibasaran ti ancestral domain a kayat a tagikuaen ti MILF a kas nailanad iti MoA-AD: ti agdama a sakup ti Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM) ken ti nasurok a 700 a barangay a naiwaras kadagiti probinsia (Sultan Kudarat, Lanao del Norte, North Cotabato, ken Palawan) ken siudad (Cotabato, Isabela, Iligan ken Zamboanga). Kayat dagiti MILF nga iturayan dagiti nailanad a teritorio babaen ti Bangsamoro Juridical Entity (BJE) nga addaanto iti napateg a karbengan nga agwaywayas a mangtagikua ken mangpadur-as kadagitoy a daga.

Kayatda pay nga ipaawat a dagiti Bangsamoro ti masasao a “First Nation” wenno kaunaan a grupo dagiti tattao nga addaan iti kabukbukodanen a teritorio ken sistema ti gobierno sipud pay idi punganay, ngarud saan a sakup ida ti agdama a gobierno. Ken kayatna pay a sawen ditoy a karbenganda ngarud a pasingkedan ti panagturayda iti teritorio ti Bangsamoro, ipalubos man wenno saan ti gobierno. Iti sabali a pannao, babaen koma ti kontrobersial ita nga MoA-AD, adda maparnuay a sabali nga agwaywayas a pagilian (ti Bangsamoro) iti uneg ti maysa a pagilian.

CERTIFICATES OF ANCESTRAL DOMAIN TITLE

Ngem iti kinapudnona, ti kunkunada a “teritorio” ken “self-governance” ti pagbatbatayan met a prinsipio ti IPRA, ta bigbigen met daytoy a linteg ti kaadda dagiti nagkauna a tattao a nangtagikua wenno nangikut kadagiti nalalawa a daga iti nadumaduma a paset ti pagilian, ngem kaaduanna ti nabayagen a napapanaw kadagiti lugarda. Dagitoy ngarud a grupo ti panggep ti linteg a salakniban babaen ti panangisubli kadakuada dagitoy a daga ken panangipaay kadakuada iti seguridad iti panagikut kadagitoy babaen ti panangipaay kadakuada iti Certificates of Ancestral Domain Title (CADT) ken Certificates of Ancestral Land Titles (CALT).

Itay napan a tawen, 57 a CADT ti naipaayen ti gobierno kadagiti IP, wenno sakupen ti 1.2 milion nga ektaria ken 300,000 a pamilia.

Ket itay Hulio, pinasingkedan ni President Gloria Macapagal-Arroyo ti pannakayawat dagiti ancestral domain, matantia a 100,000 nga ektaria, kadagiti Bugkalot iti nagbededdengan ti Quirino, Nueva Vizcaya and Aurora. Karamanen ditoy ti pannakaipasdek dagiti irigasion ken pasilidad a mangpadur-as iti apit kadagiti daga a suksukayen dagiti Bugkalot.

No agbataytayo iti pagtaktakderan a prinsipio ti IPRA, ti naurnos a pannakaiwayat ti kalintegan dagiti IP nga agikut kadagiti bukodda a teritorio, ken ti kasurotna a reporma iti daga, ti nalawag a namnamaen ti kaaduan a pannakaipakat ti panangbigbig ti gobierno iti ancestral domain, saan ket a ti panangipadawat iti teritorio ti pagiliantayo a kas kidkiddawen ti MILF.

Napintas ti panggep ti gobierno ken MILF a maisardengen ti gulo iti Mindanao baben ti maysa a katulagan iti kappia ken ancestral domain. Ngem ti rigatna, saan a nadakamat ti bileg ti Konstitusiontayo kadagiti kayat ti MILF a maaramid iti BJE wenno dina man laeng binigbig ti kaadda ti IPRA a rumbeng a nasurot mainaig iti karbengan dagiti IP kadagiti bukodda nga ancestral domain. Saan ngarud a nakakasdaaw no apay a nalimed laeng dagiti addang ti gobierno mainaig iti negosasion wenno kinellaatda nga inruar ti katulagan a nagistayan napirmaan iti Malaysia idi Agosto 5.

“FIRST NATION”

No napalubosan koma ti MILF a nangirusuat iti BJE a saanen a naglasat iti legalidad ken proseso (kas ti plebisito) a nadakamat iti Konstitusion ken ti IPRA, mabalin a tuladen dagitoy dagiti dadduma pay nga IP (no di man ket irugidan nga armasan dagiti bagbagida).

Saanen ngarud a nakakasdaaw no apay nga adu met dagiti Muslim iti Mindanao a kontra iti MoA-AD, ta nabaddekan met ti karbenganda iti bukodda nga ancestral land a kayat nga ikutan ti MILF. Ken uray pay dagiti saan a Muslim, mabalin met nga irasonda ti prinsipio ti “First Nation” nga idurduron ti MILF tapno ipatalgedda ti karbenganda kadagiti ancestral domain. Ta no ar-arigen, aggapu iti ruar ti pagilian dagiti nagkauna a Muslim ti Mindanao, ket no anagentayo pay a nalaing, kapadada no di man nabilbileg ti karbengan dagiti Lumad a saan a nagpasakup iti Islam, ta sipud pay idi punganay agnanaeden dagitoy iti Mindanao. Ngem ania ti labanda no maidilig iti bileg ti armas ti MILF? Ken ti rigatna pay, saan laeng a teritorio ti isyu ditoy no di pay ket ti relihion (ti Islam kas bumilbileg a relihion iti lubong) ken politika (bileg dagiti nagkauna a sultanate ken dagiti kaputotanda a nakapueston iti gobierno).



AGSUBLIDA ITI NEGOSASION

Nalawag ngarud a saan nga agbatay iti paglintegan ti pagilian ti kayat a maaramid ti MoA-AD. Awan ngarud ti kasayaatanen a maaramid no di ti agsubli ti gobierno, ti MILF ken dagiti maseknan a sektor iti negosasion mainaig iti kappia. Ngem ita a gundaway, ibasarda koma iti paglintegan ti pagilian ti aniaman a buklenda a katulagan. Maipanggep met iti kappia iti rehion a kidkiddawen ti MILF, isukoda nga umuna dagiti kumander a nangirusuat iti naudi a pannakaraut dagiti sibilian iti Lanao del Norte ken Sarangani.

Ken nangruna unay, saan koma a mausar ti naimbag a parabur iti pannakaited ti ancestral domain kadagiti IP tapno maiduron ti asinoman a grupo iti panangagawda iti turay ken teritorio ti pagilian ken rason tapno maibaddek dagiti paglintegantayo wenno ti dayaw ti ingungotentayo a republika.

(Basaen iti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 1, 2008.)

IPADAWATDAN TI MINDANAO?

KASTA ti maanag ti publiko iti katulagan iti nagbaetan ti gobierno ti Filipinas ken ti Moro Islamic Liberation Front (MILF). Tulag a naaramid tapno magun-od ti nabayagen ti kappia a nabayagen a kalikagumda.

Iti ngamin memorandum of agreement (MoA) a nagistayan napirmaan itay napan a lawas idiay Malaysia nga awan ti nakaam-ammo iti linaonna, maikalawa ti agdama a sakup ti Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM) babaen ti pananginayonda iti nasurok a 700 a barangay manipud iti siam a probinsia iti Mindanao ken sumagmamano a paset ti Palawan. Paset kano ngamin daytoy ti nabayagen nga iruprupir ti MILF nga ancestral domain wenno sakup a daga dagiti etniko a Muslim—Bangsamoro itan—sipud pay idi punganay.

Kangrunaan a linaon ti katulagan iti ancestral domain ti panangbukelda iti maysa nga estado a maawagan iti Bangsamoro Juridical Entity (BJE). Daytoy nga estado, addan iti bukodna a polis, sistema iti panaggastos iti pundo, serbisio sibil, lehislatibo, edukasion, ken bileg tapno mausar ken mapadur-as dagiti natural a kinabaknang iti masakupanda.

Maipaayan pay ti BJE iti karbengan a sumrek iti katulagan (trade ken economic cooperation) iti sabali a pagilian. Karkarna daytoy iti maysa nga autonomous region, no pudno a dayta ti klasipikasionna.

Segun pay kadagiti kameng iti peace panel, buklen ti MoA ti balabala ken mekanismo tapno magun-od ti nabayagen nga iruprupir dagiti kakabsattayo a Muslim a bukodda a teritorio ken gobierno. Ta kadakuada, kasilpo ti kidkiddawenda a daga ti panagtalinaed ti naan-anay a talinaay ken panagdur-as iti rehion.

MAYSA LAENG A BASSIT NGA ISYU

Ngem nupay negativo ti panagawat ti dadduma iti MoA, napartak ti gobierno a nangilawlawag a daytoy ket saan a panangyawat kadagiti paset ti teritorio ti pagilian kadagiti rebelde a Muslim wenno panangipalubos kadakuada a mangbangon iti bukodda nga estado. Segun ken ni Executive Secretary Eduardo Ermita, saan a madagdagus a mayimplementar ti MoA a kas iti ipaawat dagiti MILF commander nga agganat la unay a maiteden kadakuada dagiti dawdawatenda a teritorio. Maysa laeng kano ti isyu ti ancestral domain kadagiti dadakkel pay nga isyu a rumbeng a risuten dagiti negosiador, kas iti seguridad ken katulagan iti ekonomia, a mangbukel iti nasaksaknap ken solido a katulagan iti nagbaetan ti gobierno ken ti MILF.

Ngem kasla naladawen dagitoy a palawag ti gobierno ta adu ti agsalsaludsod no apay nga awan ti panangipalawagda kadagitoy nga isyu sakbay ti Agosto 5 nga intudingda a pormal a pannakapirma koma ti MoA. No saan a simmari ti impormasion iti media, kunada, ken no di “immingar” dagiti Kristiano a lider iti Mindanao, mabalin nga awanen ti ammotayo iti mabalin a pannakakissay ti teritorio ti ingungotentayo a republika. Ken ti nangnangruna a nakakaasi iti daytoy, dagiti maapektaran a Kristiano ken dadduma pay nga etniko a Muslim iti nasao a rehion a sipud pay idi damo, didan kayat ti paisakup iti agdama nga ARMM wenno iti liderato ti MILF.

Pagsayaatanna, pinatgan ti Korte Suprema ti petision da Bise Gob. Emmanuel Piñol, Zamboanga City Mayor Celso Lobregat, ken dadduma pay a lider iti Mindanao a maisardeng ti pannakapirma ti MoA agingga a saan a maadal a nalaing dagiti probision daytoy. Kayat ti grupo ni Piñol a mailaksid dagiti sakupda a probinsia ken siudad iti mabukel a BJE. Awan man laeng kano ngamin ti napasamak a konsultasion mainaig iti isyu sakbay a simngaw iti media ti kontrobersial nga MoA.

NABILBILEGTON TI PUERSADA

Pagduduaan met dagiti kameng ti Oposision ti panagganat la unay ti gobierno a pirmaan ti MoA. Ti ammoda, naikamakam daytoy tapno adda ipasaw ni President Gloria Macapagal-Arroyo iti State-of-the-Nation Address (SoNA) iti Kongreso idi Hulio 28.

Segun ken ni dati a Senate Presidente Ernesto Maceda, kayat nga ipatalged ti gobierno a magawgaw-aten ti kappia iti Mindanao babaen ti MoA nga ilungalong ti Presidente. Pagdaksanna ta napasabtan daytoy ti protesta manipud kadagiti obispo ken lokal a lider wenno politiko iti Mindanao. Ket imbes a kappia ti indatengna, ad-adda ket ngarud a gulo ti imbuyog ti MoA.

Kitaenyo laengen dagiti nagruar nga opinion wenno kapanunotan kalpasan a pinasardeng ti Korte ti pannakapirma pay laeng ti MoA. Ibagbagadan ti posibilidad ti gubat iti dayta a rehion! Ta kunada man a no saan a maala ti MILF ti kayatna, ituloy daytoy iti nadara a pannakirangetna iti gobierno. Wenno no mapirmaan man ti MoA, dagiti met Kristiano iti mangarmas iti bagbagida. Di kadi naatap latta ti ibagbaga ti gobierno a kappia?

TREASON KONTRA ITI PRESIDENTE

No ipilit ti Presidente a mapirmaan ti MoA, mabalin a makasuan daytoy iti panagtraidor iti pagilian (treason) gapu iti panangipadawatna iti teritoriotayo. Malaksid no mabaliwan nga umuna ti Konstitusion iti baro a paglintegan a mangpabor iti kayat ti Presidente.

Patien ngarud dagiti kameng ti Oposision ken militante a grupo a palab-og laeng ni Presidente Arroyo ti MoA tapno maiduron ti nabayagen a kayatna a pannakabaliw iti Konstitusion—nga awan ti nalawag a pagturonganna no di ti mayatiddog pay ti terminona. Wen, ta no mapirmaanen ti MoA, isaruno nga idawatna ti charter change ta no saan, kunananto, amangan no kumaro ti riribuk idiay Mindanao no agririnto dagiti lider ken ti amin nga umili ti kabarbaro nga estado ti BJE.

Segun ken ni Press Secretary Jesus Dureza, saan pay met a narikpan ti proseso iti peace negotiation. Umuna laeng nga addang ti MoA mainaig iti ancestral domain, ta kalpasanna dayta, maisayangkat ti konsultasion ken ti panangpinalda ti negosasion tapno mabukelen ti pudpudno a katulagan iti kappia.

Segun met ken ni Fr. Joaquin Bernas, maysa nga autoridad iti Konstitusion, maysa laeng a papel—wenno awan pay bilegna—ti MoA, uray pay natuloy ti pannakapirma daytoy. Aglasat kano pay ngamin daytoy iti tallo nga agpang kas sagudayen ti Konstitusion: (1) ti Korte, babaen ti panagadalda iti legalidad daytoy, kas iti napasamaken kalpasan a napatgan ti petision ti grupo ni Piñol; (2) iti Kongreso, babaen ti panangpandayda ti maysa a linteg (enabling law); ken (3) kadagiti umili a maseknan babaen ti maysa a plebisito.

Ngem no anagentayo, pudno nga agtinnag laeng a papel ti MoA ta awan ti mababaelan ti gobierno a tungpalen iti ikarkarina iti MILF. Kuna pay ketdi ti dadduma a kasla pangpabanglo laeng daytoy iti nagan ti Presidente ta kayatna ti mangipatawid ti mararaem a gapuanan mainaig iti kappia, ta dua laengen a tawen, agpason iti terminona (no pudno nga awanen ti cha-cha sakbay dayta). Makaammonton ti sumaruno a liderato iti parikut Mindanao no bilang ta mapaay ti agdama a katulagan kas iti nakapay-an ti immun-una a peace agreement iti nagbaetan ti gobierno ni dati a Presidente Fidel Ramos ken ti Moro National Liberation Frong (MNLF) nga idauluan ni Nur Misuari idi 1996. Awan met nasayaat a nagturongan ti nasao a katulagan no di ti pannakaibus ti nailatang a pundo iti ARMM, ken ti panagtultuloy ti rebelion iti Mindanao babaen ti MILF, kalaban a paksion ti MNLF.

TALLO A PARIKUT

Ala, napintas ti panagtutunosda mainaig iti kappia, ngem ti rigatna, saan a nasayaat iti panangipagna iti katulagan a nabukelda. Segun ken ni Fr. Eliseo Mercado, Mindanao peace advocate, tallo ti kangrunaan a nagkibaltangan ti gobierno a nangdadael unay iti napintas a panggepda.

Umuna, awan man wenno ingagarada nga inwalin ti konsultation kadagiti maseknan a lumugar—dagiti Kristiano a lider; dagiti dadduma pay nga etniko a grupo, Muslim man wenno saan; ken dagiti sektor a mangidurduron iti kappia iti Mindanao.

Maikadua, ti pannakailimed dagiti dokumento, wenno kaawan ti transparency. Nakas-ang ti napasamak ta gapu iti ayatda a mapadaras ti panagtutunos dagiti negosiador, linaksidda dagiti dua a napateg a ramen ti katulagan ti kappia: consultation ken transparency.

Ken maikatlo, nababa la unayen ti kredibilidad ti agdama nga administrasion. Agsagsagaba ti gobierno iti agdama a krisis iti ekonomia ken kaawan gawayna a mangisardeng iti kurapsion a nangpakaro iti pannakiraremtayo iti rigat. Ngarud gapu iti agdama a kasasaadna, kasla kinasapulan unay ti gobierno ti makikompromiso iti ania man a serkenna a transaksion tapno laeng masalbar ti bagbagina.

No narisut koma dagitoy susik iti negosasion, awan koman ti kastoy a kabara a panagbibingay manen iti opinion dagiti umili a mabalin nga agtinnag pay iti nadara a wagas.

Napateg ngarud ti panangipalawag a nasayaat ti gobierno kadagiti addangna. Saan a makapnek ti ibagbaga dagiti presidential adviser a “saanda nga ipadpadawat ti Mindanao kadagiti rebelde.” Ta no anagentayo ti ibagbaga ti MILF, kasla nalpasen iti patangan, ket no bilang ta dida mapagustuan, nadakdakes kano ti mabalin a mapasamak. Ngem saan koma a maapektaran ti Korte iti pangngeddengda mainaig itoy nga isyu uray pay adda dagitoy a pammutbuteng. Ngamin, saan a sinsinan ti sinerrek ti gobierno a katulagan, ta ti integridad ken dayaw ti republikatayo ti maipaspasungalngal.

(Basaen iti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 18, 2008.)