KOMUSTA MET TI SINGLE FATHER?

KUNKUNADA a manmano laeng, wenno nakirang a breed no ayup koma, dagiti makunkuna a single father. Kasla limited edition no kopia koma ti libro wenno gadget.

Single father, kayatko a sawen ditoy ’tay lalaki a single parent. Daytoy ‘tay nabalo, nakisina iti asawa, baro ngem adda anakna, wenno baro a nagadaptar iti ubing, nga adda iti sidongna ti anak a tataripatuenna a bukbukodna. Wenno ‘tay ama nga agbibiag a padre de pamilia, a saan ket nga agbibiag a kasla baro (kas pagarigan, imbatina dagiti annakna iti nagannak kenkuana, ket adda laeng iti langlangalang wenno iti adayo a pagsapulan).

Nagrigat ngarud makaala dagiti single father kadagiti kapkapnekanda nga impormasion iti kasasaadda a kas lalaki. Ta no single parent, kunada, ad-adda a ti babai a single mother ti pangituronganda. Padasem nga i-Google ti topiko a “single father,” ket makitam nga ad-adda nga agparang ti “single parent” saan ket a “single father” a no tuntonem pay a nasayaat ti pagtaudan dagiti datos, ti met single mother laeng gayam ti ibagbagana.

Panagrikna ngarud ti maysa a single father, kasla naisabsabali ti panagkita ti gimong kenkuana a kas agmaymaysa a nagannak a mangpadpadakkel iti anakna, isu nga awan ti masinunuo a tulong a maidiaya a para kenkuana. A kasla maibagbaga a no mabalin a para ken ni single mother, mabalin metten ken ni single father. Idinto nga agsabali ti kasapulan ti lalaki ken ti babai a kas nagannak.

Umad-adu ketdi ti bilang ti single father iti agdama. Iti Estados Unidos, kas pagarigan, mapan a 14-milion dagiti single parents, segun iti datos ti populasionda idi 2003 ket 16% (mapan laeng a 9% idi 1970) kadagitoy dagiti single father. Iti Britania, mapan kano met a 2-milion dagiti single father wenno agarup 8% iti populasionda.

Iti Filipinas, maibatay iti datos ti Department of Health idi napan a tawen, 15% iti sibubukel a populasion ti pagilian; wenno mapan a 13.9 milion ti bilang dagiti solo parent iti agdama. Saan la ketdi a mayadayo ti kasasaad ti pagilian iti datos iti America wenno Britania, a basbassit ti bilang dagiti single father no maidilig kadagiti single mother.

Ala man, bilangem no mano ti am-ammom wenno kabagiam a single father. Pagdasigem iti bilang dagiti am-ammom met a single mother. Dakkel la ketdi ti diperensiana, wenno ad-adu nga amang dagiti ina a single parent.

Karkarna ngamin ti kulturatayo a Filipino a ti lalaki, wenno ti barako ti pagtaengan, ti mabati nga aganus ken aguper a mangpadakkel kadagiti annakna, aglalo kadagiti babassit pay nga ubbing. Masansan a ti asawa a babai ti mapatudon iti daytoy nga obligasion, ket no awan ti asawa, dagiti appongda.

Iti panagkita ngarud ti gimong, kasla saan a kabaelan ti maysa nga ama a biagen dagiti annakna nga is-isuna. Isu a no adda mabalo, wenno mapanawan ti asawana, nagdaras nga ibagada kenkuana a mangala laengen iti sabali tapno adda agaywan kadagiti ubbing. Ngem no babai ti pangibagaanda iti dayta, adda bassit panagaripapada ta no iduronda ti balo wenno ti nakisina a babai a mangasawa manen, kayatna a sawen, kasla iduronda metten ti babai a baybay-anna dagiti annakna.

No iduronda ti balo a lalaki a mangasawa, mangala iti katakunaynayna a mangaywan kadagiti ubbing ti kayatna a sawen. Ngem no babai, kasla iparipiripna a nakapsut daytoy a mapanawan isu a kasapulanna ti pagsanggiranna. Ngem maawatantayo met daytoy nangruna dagiti ordinario laeng nga agtagibalay.

Ngem ti pagdumaan ti balo (wenno nakisina) a lalaki ken babai, ket isu ti adjustment a kunkunada. Segun iti maysa a panagadal, nalaklaka a maisurot ti babai ti bagbagina iti kellaat a panagbaliw ti panagbiagna. Ta gapu iti nasursurona a panagtagibalay ken panangasikaso iti lakayna a saan ketdi nga isu ti paasikaso, saan unay a maikawa iti nagbaliw a kasasaadna, a saan a kas iti lalaki.

Maysa pay, dakdakkel ti adjustment kadagiti annak, ta masansan a dida maisagana ti bagbagida a kellaat lattan a ni tatangda ti mangaywan kadakuada. Isu a nagdakkel a karit para iti maysa a nabati nga ama nga iparikna kadagiti ubbing a rumbeng a baliwandan ti napuotanda a kasasaad ti biag, babaen ti panangipakatna met iti bukodna a wagas a mangtaripato iti panagbiagda.

Pagsayaatanna met ketdi, mabalbaliwan bassiten ti panagkita ti gimong wenno stereotype kadagiti single father. Gapu ngarud iti napartak a panaglupos ti panawen ken ti kabuyogna a panagbaliw ti kultura (kas iti panaglukay ti pagalagadan iti moralidad) gapu iti globalisasion, umad-adun ti agbalin wenno agtalinaed a single father.

Maysa a rason ditoy ti panagadu dagiti inna a mapan mangged iti sabali a pagilian, ket kapilitan a ti ama ti mabati nga agaywan. Malaksid pay nga umad-adu metten ti insidente ti panagsisina dagiti agassawa, ta maibilangen ditoy dagiti babbai nga idi un-unana kabutengda a panawan dagiti lallakayda ngem gapu kadagiti linteg a nangipaay kadakuada iti bileg ken karbengan a kas asawa, kaykayatdan ti makisina iti asawada ngem ti agsagaba iti sidong ti asawada.

Irugrugi metten ngarud dagiti asawa a lalaki a napanawan, nga ipakita a kas kapateg met ti kontribusionda iti pagtaengan ti ipapaay met dagiti pimmanaw nga asawada. Adu metten dagiti celebrity a mangipaspasindayag iti kasasaadda a kas single father, a kas koma ken ni dati a basketball player ken komediante Benjie Paras wenno ni Dwayne Wade iti Miami Heat. Adu metten kadagitoy ti agak-akem a kas modelo no kasano ti agbalin a single father iti agdama a panawen.

Saan ngarud a makuna a kasla nakakaasi ti ama a mabatbati iti pagtaengan, no la ketdi ammona ken napasnek ti aramidna a mangipaay iti kasapulan dagiti annakna. Ket no ‘tay nabalo, wenno pinanawan ti asawana, saanen a kasla nakas-ang wenno karkarna a situasion.  

Pagsayaatanna pay, karaman met ti single father a paraburan ti Akta Republika (RA) Blg. 8972 (wenno ti Solo Parents' Welfare Act of 2000). Babaen ti linteg, maipapaayen ita ti pito nga aldaw a parental leave (bakasion nga adda bayadna) iti tunggal tawen kadagiti solo parent nga empleado, malaksid pay iti agdama a maaw-awatda a regular a vacation/sick leave iti trabaho. Mabilin pay dagiti employer nga ipaayanda iti flexible wenno nawaywaya bassit nga oras iti panagtrabaho dagiti solo parent, ken dadduma pay a pabor. 

Maysaak metten a single parent sipud pay idi pimmusay iti sakit a kanser ti asawak idi 2011. Ket agpayso a narigat dagiti damona a tawen ti kasasaadko gapu iti adjustment. Ad-adu ti naliday ngem ti naragsak, ngem in-inut a maitapliakko ti saem no panunotek laeng ti masakbayan dagiti annakko. Nadekdekketak ita kadakuada ngem idi adda pay laeng ti asawak iti sidongmi.

Pagsayaatanna, napadasakon ti nagbibiag nga agmaymaysa uray idi baroak pay laeng gapu iti panagtrabahok iti Manila ken agsolsolo nga agnanaed iti inupaak a kuarto. Malaksid a nasapa a nayadal kadakami iti pamiliami ti umisu a panagtagibalay. Ta no awan daytoy a padasko, diak koman nabaelan ti kinarigat ti agtagibalay a tallo ti ubingna, ket amangan no impatarakenko la koman dagiti ubbingko kadagiti lolo ken lolada, wenno dinardaraskon ti nangasawa manen.

Okey met uray agmaymaysaak ita a mangisakad iti pamiliak, agingga a kabaelan ti mategteggedak a suportaran ti biagmi nga inaldaw. Kasla baro, kunak man laengen ti kasasaadko. Nawaya iti kayatko a papanan (maaramidko met ketdi daytoy idi sibibiag pay ti naanus nga asawak), ngem maaramidko ita nga awan ti panagamak nga agdandanag ni baket ti kaaddak iti ania la ditan a lugar. Pagsayaatanna, diak nasursuro ti agbisio iti nakaro. Ken pagsayaatanna pay, saan metten a paaywanan a kasla bassit nga ubingko dagiti annakko.

Kas kadagiti dadduma a single father, siakon ti agdesision para kadagiti ubbing ken awanen ti adu pay a sao no isu ti kayatko. Ngem ti rigat ti kastoy, masapul a nasiken ti pangngeddengko ta awanen ni baket a mangadal wenno mangkontra la koma iti kayatko nga aramiden.

Tapno ipamaysak ti panagaywanko kadakuada, nagikkatak iti regular a trabahok ket nag-freelance-ak laengen tapno addaak laeng iti balay. Nakatulong met daydi a panag-homebased-ko, ngem gapu ta agkolehion ti inaunaak, inawatko ti regular a trabaho iti maysa nga ahensia ti gobierno.

Nupay adda panangay-ayda iti kasasaadko a kas maysa nga ubing nga ama, nga umuli iti entablado tunggal panagseserra ti eskuela, wenno ti agatendar kadagiti pasken dagiti ubbing, diak met ketdi maapektaran. Ta alaek dayta a gundaway nga itandudo wenno ital-o ti kabaelak a mangisakad iti pamiliak, saan a kas iti panagipagarupda a diak kabaelan no awan ti asawak. Agingga iti kabaelak, kayatko ngarud nga aggaraw a kas pudpudno a lalaki ket aramidek ti pagrebbengak a kas ama. 

Ket nasamay a pangsubad ti sakripisiok uray ti mensahe a pangkablaawna kaniak iti Father’s Day manipud iti buridekko a babai babaen dagiti babassit a kard wenno nadekorasionan a papel nga inaramidna.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hunio 16, 2014.)

KET INAYWANAK MET NI TATANGKO

Ni tatangko, ni Rogelio Valdez Sr., dua a lawas sakbay a pimmusay. Kaduana ni manongko a Rogelio Jr. iti ladawan. 

ITI tradision ken kulturatayo a Filipino, ti anak ti manamnama unay a mangaywan iti lumakay wenno bumaketen a nagannak kenkuana. Iti biangko, ammok a dumteng iti asidegen a panawen, ta saan metten a naubing datao, nga aywanakto met da tatang ken nanangko inton kumapsutdan gapu iti edad wenno sakitda.

Ngem diak a namnamaen a kastoy ti kadarasna a mapadasak met ti agaywan iti masakit a lakay. Uray iti apagbiit laeng.

Na-stroke wenno naatake iti puso ni tatangko iti maysa a malem iti umuna a lawas ti Marso, ket uray naitaray a dagus daytoy iti ospital, dina metten nagaraw ti kanigid a paset ti bagina, sa agbeddal payen. Nakaawid daytoy iti balaymi ngem kanayonen a nakaidda; no saan, naka-wheelchair. Masubuan ken mapadigos a kasla maysa nga ubing.

Iti ibibisitak kenkuana iti balaymi iti Narvacan (Ilocos Sur), inaywanak met daytoy iti apagbiit. Apagbiit, kunak, ta kalpasan ti 22 nga aldaw manipud pannakaatakena, pimmusay met laeng daytoy iti edadna a 73. 

Ngem uray pay nalasatan ngata ni tatangko ti sakitna, dumtengto latta met ti panawen, nga isunto met laeng ti taripatuenmi nga agkakabsat; wenno dumtengto met ti panawen a ni nanangmi ti taripatuenmi, agingga iti dinan kabaelan. Adunto nga oras ken bannogmi a mangasikaso kadakuada, ken nangnangruna a dakkel ti magastos para iti agas ken dadduma pay a kasapulanda.  

Pudnon sa la ketdi unay ti ibagbagada a dagiti annak a kas kaniak a sumagpaten iti middle age wenno edad 40 agingga iti 50, ad-adu pay ti busbosenda nga oras a mangaywan kadagiti nagannakda ngem ti orasda a nangaywan kadagiti annakda.

Ad-adda pay ti rigat dagiti annak no awan man laeng ti pension dagiti dadakkelda nga aywananda wenno ekstra a pagsapulan dagitoy. Ti kinakurapay ti pamilia ti mangpadagsen pay iti obligasion dagiti annak nga agaywan.

Dakkel ngarud ti akem ti gobierno tapno masupusopan man laeng ti rigat dagiti pamilia iti daytoy a banag.

Pagsayaatanna ta addan linteg, ti Akta Republika Blg. 9257 (wenno ti Expanded Senior Citizens Act of 2003) a nangikalawa ti sakupen ti benepisio ken prebilihio nga aw-awaten dagiti senior citizen, kangrunaan ditoy ti tulong medikal a kasapulanda. Makatulong iti dakkel dagiti diskuento iti agas ken pannakayospital, no di man libre dagitoy, a pakalag-anan ti pamilia nga agaywan kadagiti masaksakit a lumakayen wenno bumaketen a kameng ti pamilia.

Ket no matuloy met nga agbalin a linteg ti Senate Bill No. 257 (The Family Care Act of 2013) a gakat ni Senador Ralph Recto, ad-addan ti pakalag-anan ti pamilia nga agaywan kadagiti nataengan. Segun iti gakat, mabalin a makaala iti nayon a tax deduction dagiti agbaybayad iti buis wenno empleado a mangsupsuporta kadagiti nataengan wenno saanen a makatrabaho a dadakkelda.

Iti agdama, mapanen a 7 milion ti bilang dagiti senior citizen, wenno 6.9% iti populasiontayo, ket 1.3 a milion kadagitoy iti aggapu iti marigrigat a pamilia. Ket gapu ta umad-aduda, dakdakkel met ngarud ti panagkasapulan iti serbisio ti salun-at para kadakuada. Daytoy ngarud ita ti rumbeng a supusopan ti gobierno.

Ngem no maminsan, iti biang dagiti nagannak, saanda a pampanunoten ti magastos wenno rigat no kasta a dumtengen ti panawen a yawatdan kadagiti annakda ti pannakaaywanda. Awan ti maaramidanda no di ti ipilit dayta nga obligasion kadagiti annakda. Iti biang met dagiti annak, masansan a maapektaran ti panagtrabaho ken panagbiagda gapu iti panagay-aywanda kadagiti nagannak kadakuada; ta asino met ti anak a di mangakem iti obligasionna no dumtengen dayta a situasion iti pamiliada?

Ken adu met dagiti annak a saan a napateg ti magastos ken rigat, ta no ar-arigen, nasaysayaat laengen a makadenna dagiti dadakkelda uray iti agingga a kabaelanda nga edad, ngem ti nasapa nga ipupusay dagitoy. Kas kuna ti kabsatko a maestra, nasaysayaat laengen daytoy a nasaparanmi a rigat a nagaywan ken ni tatangmi, ngem ti nasapa a pinanawannakami idi ubbingkami pay.

Ken adu pay ti naadal ken naamirisko malaksid iti dayta nga imbagana.

Sakbay ngarud a panawandatayo dagiti nalakay wenno nabaket unayen, wenno agsaksakit, a nagannak kadatayo, nasaysayaat no maaramidtayo pay dagitoy a banag.

1. Panangipeksa iti panagayattayo kadakuada. No dimo pay naipeksa, wenno saan a nairuruam ti bagim nga agipeksa iti panagayatmo ken ni tatang wenno nanangmo, rumbeng metten nga aramidem daytoy kadagitoy a panawen ti panaglakay wenno panagbaketda.

No adda man panagbabawik iti kellaat nga ipupusay ni tatangko, isu ti diak man la naabrasa daytoy iti nairut wenno naibaga iti kinapategna iti biagko wenno iti pamiliami idi naudi a bakasionko. Saan met ketdi a managipeksa ni tatangko iti adda a riknana, ta naipaugali kenkuana ti mangliklik kadagiti kakastoy a patangan (rason no apay a saan met a nalailo kadakami nga annakna), isu nga ammok a kasta met ti namnamaenna kadakami. Ngem patiek a kastoytayo ngamin nga Ilokano, wenno ti kaaduanna kadatayo nga Ilokano—saantahyo nga ipeksa babaen ti balikas ti panagayattayo; iti aramid nga ipeksatayo dayta.

Sakbay a maitabon ni tatangko, adu dagiti naipeksami para kenkuana, kasta met ti naipeksa a panagayat dagiti gagayyem, kakarruba, dagiti dati nga estudiantena ken asino man a mangipatpateg kenkuana, a nupay makatulong dagitoy, nasaysayaat koma no nangngeg ni tatang idi sibibiag pay. Ket malagipko ita ti sinurat ni Claire Sumahit iti Bannawag, sumagmamanon a tawen ti napalabas. Kunana, “dagiti sabong, para kadagiti sibibiag.”

Pinanggepko met ketdi nga isayangkat ti “living funeral” a kas iti inaramid ni Morrie Schwartz, iti libro ni Mitch Albom a Tuesdays with Morrie. Daytoy ti panagparang ni Schwartz a kasla pumponna ti panangawisna kadagiti kakabagian ken gagayyemna nga agsao iti sanguananna sakbay a dumteng ti naituding nga ipapatayna gapu iti nakaro a sakit.

Aramidek koma daytoy apaman a makasubli ni tatangko iti balay manipud iti pannakayospitalna iti San Fernando, La Union. Ta nagmayat koma met a mangngegna no ania ti imbagbagami kenkuana iti insayangkatmi a necrological service para kenkuana. Ngem daksanggasat ta saanen a nakaawid daytoy a sibibiag manipud iti ospital.

2.  Panangiparikna kadakuada a maipagpampannakkeltayo met laeng a kas annakda. Rumbeng a maipariknatayo kadakuada a maipagpampannakeltayo met laeng a kas anak, saan a gapu iti nagun-odtayo nga adal, estado iti biag, wenno kinalatak iti gimong, no di ti kaadda ti maysa a kababalin a nasingpet, nadayaw ken natulnog nga anak; wenno ania man a nasayaat a kababalin a kasungani ti nasukir wenno maysa a nangisit a karnero iti pamilia.

Ket no bilang ta awananka iti nasayaat a kababalin a kas iti makita dagiti nagannak kenka, awanen ti kasayaatan nga aramiden no di ti umasideg ken agpakawanka itan kadakuada, ket irugimon iti agbabawi. Rumbeng a makitada ti panagbabalbaliwmo agingga a sibibiagda pay.

Ken nagsayaat unay a makita dagiti nagannak nga agtutunos dagiti annakda iti sanguanda.

Iti biangmi nga agkakabsat, uray adda latta met dagiti dimi panagkikinnaawatan, nadekketkami latta iti tunggal maysa. Kadagiti naudi a tawen ni tatangko, nakita met ni tatangko no kasano ti biagmi nga annakna, dagiti manugang ken appona, no ania ti nagun-odmi iti biag ken no kasano ti panagtutunosmi kadagiti naririkut a situasion iti pamiliami.  

3. Panangtungpaltayo kadagiti maudi a kiddaw wenno bilinda. Agpayso a nagpateg kadagiti nagannak a matungpal dagiti pagayatanda. Ammo met ngamin dagiti nagannak no ania ti nasayaat para kadagiti annakda, ngem no matubngar daytoy, masapul nga adda dakkel a rason ken maipaawat a nasayaat dayta kadagiti nagannak.

Ngem napatpateg a matungpal dagiti pagayatanda iti panawen nga isudan ti agsaksakit wenno asidegen ti ipupusayda. Dumngegtayo ngarud a sipapasnek kadakuada, saan laeng dagiti kiddawenda kadatayo, no di ket pay dagiti ibilinda. Masansan man a lapdan dagitoy nga agsao no mangrugin a mangbilin sakbay ti ipupusayda, ta kasla tagimalesentayo iti kastoy. Ngem nasaysayaat ketdi a dumngegtayo no ania ti ibagada ta ditay’ ammo a pumudno gayam a pumanawdan iti ania man nga oras.

Sakbay a ma-stroke ni tatang, adun dagiti naibilbilinna kadakami, nangruna idi mariknana a kumarkaron ti sakitna iti puso apaman a sumagpat iti maikapito a dekada iti biagna. No mabalin, kayatmi nga ungtan daytoy gapu iti kasla panagpakpakadana metten ta amangan ketdi no matuloyan, kunkunami, ngem nakatulong gayam ti panagdengngegmi idi kadagiti imbilbilinna kadakami. 

4. Panagpapatang maipapan dagiti sensitibo a banag a kas iti tawid. Nasaysayaat no mapagpapatangan wenno mapagtutunosan metten ti pamilia ti maipapan iti tawid, uray saan pay nga agsaksakit dagiti nagannak. Makatulong iti dakkel no adda nakasaganan a testamento nga ibati ti ama wenno ina sakbay a pumusay. Nem masansan met nga awan ti testamento dagiti lalallakay wenno babbaket nangaruna kadagiti adda iti away. Isu a no mairuangan a mapagpapatangan ti mabati a sanikua wenno ania man a kasilpo a banag, nasayaat no mataming a dagus daytoy ti pamilia. Rumbeng a mapagpapatangan a kompleto ti amin a kameng ti pamilia. No kasapulan, agpatulong kadagiti tattao nga adda ammona iti linteg.

Idi matay daydi apongko a lakay, nasayaat ti tunos da nanang ken dagiti kakabsatna gapu ta naurnosen daydi apongko ti panagbibingayda iti sanikua uray pay sakbay a nagsakit daytoy. Iti biangmi met nga agkakabsat, saan unay a parikut daytoy kadakami, ta awan met ti ania a sanikua nga ibati ni tatangko, ta kas kuna ni nanang, naaramat amin a naurnongda iti panangpaadalda kadakami a pito nga agkakabsat agingga a makaturposkami amin iti kolehio.

Ken saan laeng a tawid ti mabalin a mapagpapatangan, uray pay ti preparasion iti pumpon, ken uray ti palimed ti pamilia, no adda ken kasapulan a maibutaktak para iti itatalinaay ti panunot ken panagkaykaysa ti pamilia. Ken tapno, nasaysayud ti panagtutunos ti pamilia ken maipakat dagiti addang a mapagtutulagan, rumbeng met nga adda madutokan a lider ti pamilia a masansan a ti mabati nga asawa wenno ti inaunaan nga anak.

KABAYATAN ti panagay-aywantayo kadagiti nataenganen wenno managsaksakiten a nagannak, rumbeng met nga aywanantayo met ti bukodtayo a bagi. Ta narigaten no gumiddantayo met a pagparikutan ti pamilia.

Isu a napateg met a nalag-an ti riknatayo a mangawat ti kasasaad dagiti nagannak kadatayo no isudan ti lumakay ken bumaket wenno agsakit. Liklikantayo ti agpanunot iti negatibo, iti agdarasudos a mangngeddeng ken mangunget kadakuada gapu iti masapsaparantayo a rigat nga agaywan. Nariknak la unay met ti kinadekket ti panagtutunosmi nga agkakabsat iti naudi a tallo a lawas iti biag ni tatangmi.

Kamaudiananna, di rumbeng nga agreklamo dagiti annak nga agay-aywan ta manmano laeng ti tao a makaabot iti 70 wenno agpangato nga edad. Dumtengto met ti panawen, dagitoyto met laeng nga annak ti aywanan dagiti bukodda met nga annak. Ket no ania ti ar-aramiden dagitoy nga annak kadagiti dadakkelda, isunto met ti aramiden dagiti annakda inton awan metten ti mababaelanda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 14, 2014.)

SOLO PARENT, ANIA DAYTA?

ITAY nabiit, maysa a diak am-ammo a baket iti nagsaludsod no ayanna ti ina dagiti tallo nga anakko. Nakitana ngamin a kakibinko dagiti annakko a simrek iti LRT; bitbitmi dagiti nadadagsen a bagahe a naggapu iti Malate nga agturong iti Monumento a pangalasanmi iti lugan nga agawid iti Bulacan a pagnaedanmi. Inisemak laeng ti baket.

Ngem idi saludsodenna no adda iti abrod ti inada, imbagak laeng nga awanen ti asawak. Ket di pay napnek, no napanan ni baket, no sadino nga abrod, wenno pinanawannakamin, insungbatko a maysaakon a “solo parent.”

Napatingig pay ti baket a nangmatmat iti pakabuklak ket kasla man di mamati iti kaadda iti sanguananna ti maysa a lalaki a solo parent. Wenno apay a saan a “single parent” ti imbagak a kas masansan a maar-aramat a termino iti kas kaniak nga awanen ti asawana. Tapno saanen a makapagsaludsod pay, imbagak kenkuana a maysaakon a balo.

Inusarko laeng ti kaipapanan ti solo parent a kas ibagbaga ti linteg, ti Akta Republika (RA) Blg. 8972 (wenno ti Solo Parents' Welfare Act of 2000), a nangibinsabinsa iti kategoria dagiti makunkuna a solo parent wenno maysa a nagannak a kakaisuna a mangisaksakad iti pamiliana, a kas skdagiti sumaganad: dagiti pinanawan dagiti assawada gapu iti ipapatay (a kas iti kasok), pannakaibalud, panagmauyong, panangpanaw, ken panagsina a legal, kas iti annulment ken separation in fact. Karaman pay ditoy dagiti naanakan gapu iti panangrames, dagiti saan nga imbanag dagiti nobioda, dagiti naanakan a kabit, ken dagiti nagdisnudo a mangisakad iti pamiliada uray awan ti asawa wenno kapartnerda iti biag.

Mayannatup ngarud ti awag a solo parent, ta saan laeng met dagiti awanan pay laeng iti asawa, wenno single, ti sakupen ti linteg. Ngem saan a kas kadagiti senior citizen, awan pay ti maipaay nga ID a pakaam-ammuan koma dagiti solo parent a kas kaniak, nupay adda met dagiti benepisio nga ipapaay ti linteg kadagitoy.

Kas iti baket, adu man kadatayo ti awan ti ania nga ammona iti kaipapanan ken karbengan dagiti solo parent iti agdama a gimongtayo.

Kinapudnona, ad-adu nga amang ti bilang dagiti solo parent iti pagilian ngem ti bilang dagiti senior citizen. Maibatay iti datos ti Department of Health, mapan a 14 agingga iti 15 a porsiento ti sibubukel a populasion ti pagilian; wenno mapan a 13.9 milion ti bilang dagiti solo parent iti agdama. Idinto a 7 milion laeng dagiti senior citizen, wenno katukad iti 6.9 a porsiento iti populasiontayo, segun iti National Statistical Coordination Board.

Gapu ngarud iti napartak a panaglupos ti panawen ken ti kabuyogna a panagbaliw ti kultura (kas ti panaglukay ti pagalagadan iti moralidad) gapu iti globalisasion, umad-adun ti agbalin a single parent kadagiti kakabagian ken gagayyemtayo. Kas pangbigbig metten iti kaaddada iti gimongtayo, nainayon ngarud a paset ti estado sibil ti maysa a tao ti solo (wenno single) parent, widow (wenno widower), ken separated (nakisina). Saanen a kas idi a nagudua laeng daytoy iti single (awan asawana) ken married (adda asawana).

Ngem saan a kas dagiti agassawa wenno sangaparis a nagannak, narigat ti sasaaden ti maysa a solo parent. Doble a dagus ti akemna iti pamilia, a kas ama ken ina, ken isu laeng ti kakaisuna a mangged para iti pamilia. No awan ti tulong dagiti kakabagian, kas kadagiti naubing pay a solo parent, narigaten a maisakad ti maysa a solo parent ti pamiliana. Nangruna ita a rumigrigaten ti panagbiag gapu iti kinakirang iti trabaho a sumrekan, ingingina dagiti magatgatang ken dadduma pay a parikut gapu iti kinakurapay.

Makuna ngarud a “disadvantaged” wenno maipapaigid a sektor ti pakaibilangan dagiti solo parent. Kasapulan ngarud ti naan-anay a linteg a mangipaay kadakuada iti saranay ken proteksion manipud iti gobierno. Ditoy ngarud a nabukel ti Solo Parents’ Welfare Act tapno maipaayan iti naan-anay a pammigbig ken tulong kadagiti solo parent.

Pinirmaan ni Presidente Joseph Estrada ti linteg idi 2000. Babaen ti linteg, maipapaayen ita ti pito nga aldaw a parental leave (bakasion nga adda bayadna) iti kada tawen kadagiti solo parent nga empleado, malaksid pay iti agdama a maaw-awatda a regular a vacation/sick leave iti trabaho. Mabilin pay dagiti employer nga ipaayan iti flexible wenno nawaywaya bassit nga oras iti panagtrabaho dagiti solo parent.

Ibilbilin pay ti linteg ti pannakapaay iti tulong medikal kadagiti solo parent babaen ti naikalawlawa a health care program ti gobierno para kadakuada ken dagiti ubbingda, scholarship kadagiti kualipikado nga agbasa babaen ti panagapilikarda iti maseknan a programa, ken karbengan a maipaayan iti benepisio iti mabangon a balay babaen ti alokasion ti low-cost housing a proyekto ti gobierno.

Ngem adda rikrikut no maminsan wenno naginad ti pannakaproseso kadagiti aplikasion para kadagitoy a benepisio iti mismo nga opisina ti DSWD wenno kadagiti lokal a gobierno, malaksid pay nga awan ti naan-anay a pundo ken kasapulan nga information campaign para kadagitoy. Rason ngarud ti kasla malasado a pannakaipakat ti linteg iti laksid ti kaaddan daytoy iti nasurok a 11 a tawen.

Adda ngarud dagiti sektor a mangisingsingasing iti pannakaipaay metten iti Solo Parents ID a kas met laeng iti maipapaay kadagiti senior citizen nga addan kasurotna a benepisio, nga awanen ti adu unay a rekititos iti aplikasion.

Pagsayaatanna, nakita met laeng ti Kongreso ti pagkurangan ti nasao a linteg. Adda ngarud dagiti gakat a naidatagen iti Kamara ken Senado para iti enmienda ti RA 8972, ket ti mismo a DSWD ti mangidurduron iti pannakaipasa a dagus iti ania man kadagitoy a gakat. Nangidatagen iti Kongreso ni DSWD Secretary Corazon Soliman ti position paper daytoy a naglon kadagiti rekomendasion ti ahensia.

Nakalusoten itay umuna a lawas ti Hunio ti maikatlo wenno maudi a pannakaibasa iti Kamara ti House Bill 6184 (wenno Solo Parent’s Welfare Act). Segun ken ni Rep. Carol Jane Lopez ti Yacap (You Against Corruption and Poverty) Party-list, mainayon a benepisio kadagiti solo parent dagiti sumaganad: 15% a diskuento kadagiti magatang a gatas, makan, ken food supplement, ken 10% a diskuento kadgiti aruaten dagiti solo parent iti uneg ti dua a tawen manipud pannakaipasngay dagiti annakda; ken 15% a diskuento kadagiti agas a gatangen dagiti solo parent iti uneg ti lima a tawen manipud pannakaipasngay dagiti annakda.

Mamulta met iti manipud P10,000 agingga iti P50,000 wenno pannakabalud iti saan a nabbaba ngem iti innem a tawen dagiti mapaneknekan a mangaramid iti linoloko nga aramid tapno makaala iti diskuento.

Kapareho met laeng daytoy iti immun-una a gakat nga indatag ni Senador Loren Legarda idi 2010, ti Senate Bill No. 1439 (wenno Solo Parents’ Welfare Act), ken karaman pay a benepisio ditoy ti basic personal exemption dagiti bayadan a buis (individual income) dagiti solo parent.

Sapay ngarud koma, a kas iti kiddaw ni Lopez, ta ipangpangruna ni Presidente Benigno “Noynoy” S. Aquino III ti pannakaanamong ti gakat tapno agbalin daytoy a linteg.

Bassit man nga addang dagitoy, ngem makuna met nga agturong iti umisu a direksion. Ta awan met ti kapapatgan a panggep ti linteg ken ti ania man nga enmienda daytoy no di ti mangipaay iti naan-anay a saranay kadagiti ubbing, nangnangruna no maymaysa laengen ti nagannakna a mangisakad iti panagbiagna.

Iti kaadda dagitoy a linteg, ken iti napasnek a panangipakat daytoy ti gobiernotayo, uray kaskasano marikna dagiti awanen iti kataktakunaynayda iti biag a narimat latta ti masakbayanda. Nangnangruna a kasapulan dagiti ubbing dagitoy a benepisio para iti masakbayanda babaen ti tulong ti pamiliada, awanan man daytoy iti ina wenno ama.

Ket iti biangko, uray ania ti rigatko a makitada a mangisaksakad kadagiti ubbingko, kas koma iti mangbagkat laeng kadagiti bagaheda iti LRT a sisiak, diak marikna a nakakaasi ti biagko. Ket di rumbeng nga ipalawagko pay dayta iti baket iti LRT a nakadlaw kadakami nga agaama iti dayta nga aldaw.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 2, 2012.)