KASANO MET TI PANNAKAARAMAT TI PONDO TI BARANGAY?

NAPASAMAK ti eleksion ti barangay itoy a panawen a mapagpapatangan ti nabara nga isyu iti korupsion a pinarnuay ti kontrobersia iti pannakaaramat ti Priority Development Assistance Fund (PDAF wenno pork barrel) ti Kongreso, ken ti Malampaya Fund ken Development Acceleration Program (DAP) iti biang met ti ehekutibo.

Nangipaay ngarud ti eleksion iti gundaway kadagiti umili a maum-uma unayen iti isyu ti korupsion a mangtaming met iti pakaseknanda iti politika ti barangay. Ta no kayatda met la ti panagbalbaliw iti panangituray iti gobierno, nasayaat no irubuatda daytoy iti kababassitan a yunit ti lokal a gobierno.

Nalpasen ti eleksion, ket mabatitayo a mangnamnama a sapay koma ta adu kadagiti nabotosan ita ti mangakem a nasayaat kadagiti pagrebbenganda. Ket no bilang ta dagiti met laeng dati a barangay chairman nga awan ti maar-aramidanda ti nailayon manen, wenno dagiti nangabak ket dagiti kagaawad a ti laeng agpirma iti resolusion ti barangay nga awan ti panangbiangda wenno ammoda, wenno agpirma iti payroll ti ar-aramidenda, wenno dagiti opisial nga awan ti ammoda iti panagiggem iti pondo wenno ti laeng bagbagida ti pampanunotenda, wenno dagiti opisial nga agparparang a proxy laeng gayam dagitoy ti nabilbileg nga opisial para iti eleksion inton 2016, ay, ket ti bagbagitayo, a, ti pabasolentayo ta apay nga isuda ti impuestotayo.

Ngem, ala, nalpasen ti amin ket ti ti maaramidantayo ita, isu ti panangsiputtayo no kasano nga aramaten dagiti opisial ti barangay dagiti pondo ti barangay, partikular ditoy ti internal revenue allotment (IRA), wenno ti pondo nga agtaud iti masingir ti nasional a gobierno nga internal revenue taxes iti makatawen. Daytoy ngamin ti makunkuna a pork barrel dagiti barangay ta nayawat ngamin kadagiti opisial ti barangay ti diskresion no kasano a maigastos dagitoy.

Malaksid iti bingay iti IRA, aggapu pay ti pondo ti barangay iti real property tax (RPT) wenno dagiti masingir kadagiti sanikua a sakupen ti barangay, a karaman metten ditoy dagiti masingir a buis a kas sagudayen ti linteg (kas koma iti tobacco excise tax, buis manipud iti pannakaaramat kadagiti natural a rekursos, ken value-added taxes) ken iti bukodna a panangbirok iti mapastrekan a pondo (kas koma iti barangay clearance, bayadan a business permit kadagiti aglaklako, upa kadagiti ramit a kukua ti barangay, ken masingir a bingay iti admission fee kadagiti pagpasiaran iti sakup a lugar).

Iti kadagupan dagitoy a pondo ti barangay, 55% ti mapan iti personal services wenno ti sueldo ken honorarium dagiti nabotosan nga opisial ken dagiti madutokan a sekretario, tesorero ken dadduma pay nga opisial. Kayatna a sawen a no nabaknang ti maysa a barangay, met ti sueldo nga awaten dagiti opisialna.

Mapan laeng ngarud met a 45% ti mapan iti operasion ken proyekto ti barangay, a mabingay-bingay met a kas iti sumaganad: 20% para iti barangay development fund, 10% para iti pondo ti Sanggunian Kabataan, ken 5% para iti calamity fund.

Malaksid iti regular a sueldo, maipaayan pay dagiti opisial kadagiti benepisio a kas koma iti Christmas bonus, insurance coverage, libre a medikal kadagiti para publiko nga ospital, libre a matrikula kadagiti annak dagiti opisial, civil service eligibility, ken prayoridad a madutokan iti ania man a posision ti gobierno no malpas ti terminoda.

Ti sigurado a sueldo ken benepisio, pakairamananen ti bileg nga agiggem iti pondo, ti maibagbaga a rason no apay kasta man la unay ti regget ti adu nga agbalin nga opisial ti barangay. Saanen a nakakaskasdaaw no adda dagiti maibuis latta a biag, ken mariribuk a pamilia ken komunidad, iti laksid a nonpartisan laeng koma ti eleksion ti barangay, wenno awan ti masasao a partido a mangbingaybingay kadagiti grupo dagiti agngayangay iti eleksion.

Iti kaudian a datos ti Philippine National Police (PNP), mapan a 22 a kandidato, 11 kadagitoy ti nakatugaw, ti napapatay gapu iti eleksion, karamanen ditoy ti tallo a napapatay iti mismo a kaaldawan ti eleksion.

Duapulo laeng a porsiento iti pondo ti nairanta a para kadagiti proyekto, ngem no nabaknang ti barangay (kas koma no dakkel ti maawidna nga IRA), dakkel la ketdi a gatad dayta. Ngem masansan nga awan met ti makitatayo a kongkreto wenno nabatad a proyekto kadagiti barangay iti kada tawen. No adda man, masansan a substandard wenno saan a nayimplementar ti proyekto. Ket no bilang ta awan ti implementasion ti maysa a proyekto, agbalin a savings ti pondo a saan a maaramat. Ngem adda dagiti opisial a mangaramid iti supplemental budget para iti sinsinan a proyekto ket babaen ti kakumpotda iti munisipio, ditoyto metten a maibolsada ti pondo.

Sabali pay dagiti isyu iti bidding ti proyekto a pakaawidanda iti dadakkel a kickback, panangpekeda kadagiti resibo, dagiti bogus a proyekto, wenno dagiti proyekto nga isuda met laeng ti mairanud.

Idi 2012, segun iti maysa a report iti diario, nasurok a 14,000 a reklamo iti korupsion dagiti opisial ti barangay ti naidatag iti Ombudsman. Sabali pay ti kaso dagiti dua a nababaknang a barangay iti pagilian. Iti Bel Air iti Makati, nakasuan ti maysa nga opisial gapu iti panangitedna ti kontrata para iti maysa a catering service ti barangay iti kabagianna. Iti San Lorenzo, iti Makati met laeng, nakasuan dagiti opisial ti barangay gapu iti pananggatangda kadagiti 1,200 a poste ti silaw nga aggatad iti P43-milion, idinto nga arigna kagudua laeng ti pudpudno a kasapulan ti barangay.

Makiddaw met ketdi kadagiti barangay a mangidatag iti monthly report iti panangramatada iti pondo, malaksid pay iti panangsurotda iti Full Disclosure Policy ti Department of Interior and Local Government (DILG). Ken saan met nga isu ti nalukay ti pagalagadan ti sistema ti panag-audit ti Commission on Audit (COA) para kadagiti barangay. Ngem gapu iti kaadu ti bilangda, mapan a 42,000 a barangay iti agdama, saan a magebgeban ti ahensia a saggaysaen a siripen a nalaing ti audit report, aglalo ta dakkel ita a pakaib-ibusan ti orasda ti agpalutpot mainaig iti pork barrel ken ti Malampaya fund scam.

Nupay kasta, mabalin met a mangipakat ti COA iti random lifestyle check kadagiti opisial a mapagduaduaan iti kinabaknangda wenno siripen man laeng ti Bureau of Internal Revenue ti indatag a dokumento iti binayadan a buis dagitoy a maseknan nga opisial.

Ti isyu ti pork barrel scam ti mangigapu met kadagiti panagkidkiddawda a repasuen met koma ti Kongreso ti Local Government Code tapno mangiselselda iti nabilbileg a probision a mangbantay wenno mangmonitor iti pannakaigastos ti pondo, ken mangiruar koma met ti Malakanyang iti maysa a nabileg a pammilin a mamagbalin nga inkapilitan ti pannakaipakat ti transparency ken accountability iti panaggastos kadagiti opisial ti barangay.

Daytoy ti situasion a pakasapulantayo unay ti Freedom of Information nga agingga ita, matamtaming pay laeng ti gakat para iti daytoy iti Kongreso. Ngem kabayatanna, kasapulan latta met ti tulong ditoy dagiti managsiput nga umili. A no bilang ta adda ammoda nga anomalia iti barangayda, dida koma bumdeng a mangireport daytoy kadagiti maseknan nga ahensia.

Kas iti naibaga itayen, irugitayo ti panagbalbaliw uray pay iti agpang ti barangay. Ditoy koma ti pangrugian ti “daang matuwid” nga ikamkampania ti agdama a liderato.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 11, 2013.)

DIASKE NGA SK?

NO agbataytayo iti Akta Republika (RA) Blg. 10632 a pinirmaan ni Presidente Benigno “Noynoy” Aquino III idi Oktubre 3, masuspende laeng ti operasion ti Sangguniang Kabataan (SK) agingga iti sumaruno nga eleksion a maisayangkatto ania man nga aldaw manipud iti Oktubre 28, 2014 agingga iti Pebrero 23, 2015. Awan ngarud ti mapasamak nga eleksion ita a bulan a kas kiniddaw ti Commission on Elections (Comelec) para kadagiti baro nga opisial ti SK.

Gapu ta saan a palubosan ti linteg ti hold-over policy, wenno panangiggem koma pay laeng dagiti natugaw nga opisial ti SK iti turay agingga nga awan ti mabutosan a mangsukat kadakuada, kas kadawyan a mapaspasamak iti dadduma a posision ti gobierno, awanto ngaruden ti makunkuna nga SK apaman nga agpaso ti termino dagiti agdama nga opisial inton Nobiembre 30 agingga a saan a maangay ti sumaruno nga eleksion iti SK.

Awanto metten dagiti ex-officio a kameng ti SK kadagiti maseknan a konseho (sangguniang barangay, sangguniang bayan, sangguniang panlungsod wenno sangguniang panlalawigan), segun pay dayta iti linteg.

Agingga nga awan pay ti baro nga opisial, iggaman pay laeng ngarud ti konseho ti barangay ti pondo ti SK (wenno ti 10 a porsiento iti internal revenue allotment ti barangay a nailatang para kadagiti agtutubo), ngem rumbeng a maaramat laeng ti pondo iti youth development program ti barangay. Mapan a 42,000 a posision ti SK chairperson ken 300,000 a posision kadagiti SK councilor ti mabutosan koma a kagiddan dagiti opisial ti barangay.

Gapu ngarud iti pannakaitantan ti eleksion, manamnama a makainut ti gobierno iti P100-milion wenno nasursurok pay, segun ti maysa nga opisial ti Comelec (wenno umabot iti P1.1-bilion maibatay met iti maysa a report). Isu pay kano dayta a mainutda a pondo nga usarenda a pagaramid kadagiti klasrum, kalsada, rangtay ken kapadana nga impraestruktura.

“Breeding Ground” ti Dinastia ti Politika ken Korupsion?

Segun ken ni Senador Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr., kiniddawna met ti suspension ti eleksion ti SK ta agpannuray koma daytoy iti reporma iti sistema ti pannakaipakat ti SK a pangpanggepen ti Kongreso a sukogen, iti kasta mapabileg ti konseho dagiti agtutubo ken maiwalin ti agdama a pakauy-uyawan ti SK nga awan metten kano ti serserbina.

Kinapudnona, napintas ti panggep ti SK: ti panagpaayna a kas pagsanayan dagiti agtutubo  mangiggep iti panagiggem iti turay, ta isuda ngarud ti agbalinto met a lider ti pagilian iti masakbayan. Ngem kas kadagiti adu metten a panggep ti panangituray, simiasi daytoy ngem iti orihinal panggepna, ta ad-adda metten a nagbalin a pagadalan dagiti ubbing nga agibolsa iti pondo, ken maaramat iti bukod nga interes dagiti natataengan a politiko ken kaamaanda.

Segun ngarud ken ni Comelec Commissioner Lucenito Tagle, nagbalinen ti SK a “breeding ground” wenno pangrugian iti dinastia ti politika ken korupsion.

Agpayso met. Padasenyo a padalanan dagiti nagnagan dagiti situtugaw nga SK chairman, nangnangruna dagiti SK federation ket matakuatanyo a kaaduanna kadagitoy dagiti annak met laeng dagiti nakatugaw a politiko wenno nabileg a kaamaan. Masansan ngarud a maaramat laeng ti SK a pangpabileg ti maysa a kaamaan dagiti politiko iti panagturayna ken mangpataginayon metten iti dayta a bileg gapu iti kaadda dagiti ubing a patanorda.

Saan ngarud a nakaskasdaaw ta uray iti napasamak a panagrehistro dagiti botante iti SK idi Hulio, kaaduanna dagitoy, segun iti Comelec, dagiti binunag met laeng dagiti politiko nga addaan iti anak wenno kabagian nga agngayangay iti eleksion no natuloy koma daytoy.

Awanen ti Serserbi Dagiti Opisial

Ken saan nga awan ti korupsion no kasta ti sistema ti panagpili kadagiti lider ken ti panagturay. Masursuro dagiti ubbing ti agtakaw wenno agibolsa iti pondo ti gobierno, ta nalaka a panuynoyan laeng dagiti nataengan a politiko a masansan a kabagianda, no di man kakumplotda dagitoy, wenno mabalin nga isuda met laeng ti mangipamuspusan iti dakes nga aramid. Asino ti makalipat iti pannakaidarum iti Ombudsman idi 2010 ni Jane Cajes, dati a presidente ti SK National Federasion? Naidarum daytoy iti kaso ti korupsion, wenno iti kaawan bidding kadagiti panaggatang ti usaren ti konseho iti maysa a panagtataripnongda, ken kaawan likuidasion ti umabot iti P93-milion a pondo ti SKNF.

Segun met iti agsina a panagadal ti Center for Integrative and Development Studies iti Unibersidad ti Filipinas (UP) idi 2007 ken ti tesis ti dua a nagturpos iti Mass Communications a rimmuar idi 2010 iti met laeng UP, saanen a nabileg ti SK a mangipatungpal ti rumbeng nga akemna a mangaramid kadagiti ordinansa, panangpadur-as kadagiti agtutubo, panangidatagda kadagiti kasapulan a report ken panangisayangkat kadagiti konsultation kadagiti kamengda.

Nakadidillaw pay kano ti mapaspasamak a panagpasuksok, overpricing kadagiti proyekto ken magatang a ramramit, ken panagaw-awatda iti kickbak; ken masansan nga ammo dagiti nataengan nga opisial ti barangay dagitoy nga aramidda.

Napukaw ngaruden ti bileg ti SK a mangital-o koma ti naindemokrasiaan a liderato ken panagpampanunot nga agbatay iti panagserbisio kadagiti umili. Kas pagarigan laeng, mangilatang ti SK iti P120,000 a kas tinawen a badyet para iti panagdalus iti komunidad, a segun ken ni Rep. Edgar Erice ti Caloocan, saan koman a kasapulan a mapondian iti kasta ti kadakkelna a proyekto ta no ar-arigen, libre koma ti panagdalus, wenno agsadag laeng koma daytoy iti panagboluntario dagiti agtutubo nga aggaraw para iti lugarda. Ngem  isuda ketdi ti nagbalinen a boss, wenno mangtangdan kadagiti tattao nga agdalus para kadakuada; a no maminsan, saan met nga umisu ti ibayadda, ta gayam ibolsada lattan ti mabati.

Adda ngarud dagiti agkidkiddaw a mawaswasen ti SK gapu kadagiti nadakamat a rason. Adda metten indatag ni Erice ken dagiti kakaduana iti Kamara a gakat para iti abolision ti SK. Maysa ditoy ti panangsukatda daytoy iti Barangay Youth Council (BYC) nga idauluanto ti kaubingan a kameng ti sangguniang barangay. Segun iti gakat, direkta nga agreport ti BYC iti konseho ti barangay ken isu pay ti mangkita kadagiti proyekto nga adda pakaseknanna iti isports, edukasion, kultura ken nakaparsuaan.

Kasurot man laeng daytoy ti singasing ni Comelec Chairman Sixto Brillantes nga “indefinite suspension” wenno ti agtultuloy a suspension ti eleksion ti SK; iti kasta, maipakita met laeng dagiti lider ti barangay a kabaelanda met a tamingen ti pakaseknan dagiti agtutubo.

Reporma, Saan nga Abolision

Ngem ad-adu ketdi singasing para iti reporma wenno pannakabalbaliw ti SK, saan ket nga abolision. Segun ken ni Senador Bam Aquino, maysa a youth leader sakbay a nag-senador, saan kano met amin nga opisial ti SK ket awan naar-aramidanda, ta adda met dagiti pudpudno a nagserbi iti lugarda iti nadalus a wagas.

Ta malaksid a panangipaidam kadagiti agtutubo nga agsanay iti panangituray ti pagilian, kas kiddawen ti Konstitusiontayo, saan a nasayaat a solusion ti abolision ta kayariganna man kano daytoy ti mangpuor iti maysa a balay gapu laeng iti kaadda dagiti anay. Ken maysa, segun met ken ni Kabataan Partylist Rep. Terry Ridon, no korupsion met laeng ti rason tapno waswasenda ti SK, waswasenda kano met koma dagiti ahensia wenno institusion ti gobierno a nagpupuniponan dagiti rinuker nga opisial.

Dagitoy ngarud ti ibagbagada a mabalin a reporma ti SK: (1) ti panangipangatoda iti edad dagiti agkameng iti SK, iti manipud 15 agingga iti 18 nga agdama a pagalagadan, agbalinton nga edad 18 agingga iti 24 (15 agingga iti 24 iti maysa a singasing), iti kasta natataenganen nga agpanunot dagiti ubbing nangnangruna iti agpang iti panangiggem iti pondo; (2) pananginayonda iti probision para iti nasaysayud a pannakamonitor, koleksion ken pannakaigasto dagiti pondo ti SK; ken (3) ti panangikabilda iti anti-dynasty a probision iti baro a linteg; iti kasta, saanen a mabalin nga agopisial ti SK dagiti annak ken asideg a kabagian dagiti situtugaw a politiko.

Segun met ken ni Gobernador Imee Marcos ti Ilocos Norte, ti presidente ti Kabataang Barangay (KB) idi mabangon daytoy idi 1975, ikkatenda koma ti konsiderasion ti pondo wenno honorarium kadagiti kameng ti konseho dagiti agtutubo, ta ipangpangrunada laeng koma ti pannakitulongda iti komunidad ken ti idealismo a kas motibasion dagitoy nga ubbing a rumaman iti ania man nga aramid ti barangay. Maital-o ngarud koma a kanayon ti espiritu ti boluntarismo kadagiti agtutubo a kas iti naipakitada kano idi panawenna iti KB.

Yuray ti Comelec ti Baro a Linteg

Kinapudnona, no nagbalin man nga inutil wenno awanen ti serserbi ti SK, saan met laeng a dagiti agtutubo ti mababalaw. Dagiti ketdi natataengan ta isuda a mismo ti rumbeng a mangaywan ken mangtarabay kadagitoy nga ubbing. Awan man dumana ‘tay anak a naiwawa iti dana ti biagna, a dagiti met laeng mismo a nagannak ti mababalaw; wenno ti estudiante a saan a nakaadal a nasayaat, ta dagiti mismo mamaestrana ti ayan iti basol. Nasayaat ngarud koma a no adda man reporma iti SK, mairaman koma pay daytoy a kapanunotan, ti kaadda ti responsibilidad dagiti nataengan a mangkita kadakuada.

Ala, aguraytayo manipud ita agingga iti sumaruno nga eleksion ti SK no adda met laeng mabukelda a baro a linteg a mangreporma iti sistema ti SK. Ta dayta kano met ngamin ti rason no apay a nasuspende ti eleksion, ti panangyurayda dayta a baro a linteg.

Ngem no awan, nabatad ti ibagbaga ni Brillantes a waswasenda laengen ti SK, ta mapilitanda a saan a mangisayangkat iti eleksion manipud 2014 agingga iti 2015 a kas kiddawen ti RA 10632. Ngem no anagentayo ti linteg, ti panangikkatda iti hold-over policy, kasla metten winaswasen daytoy ti SK. Ta kalpasan ti Nobiembre 30, awanen ti SK nga aggaraw ken aganges pay, agingga a saan nga agkuti ti Kongreso.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 28, 2013.)

AWAN KOMA TI ILIMLIMED TI GOBIERNO

NATIBONG man ita ti panangkidkiddawda iti reporma iti pannakaaramat ti pondo ti gobierno, kalpasan ti dakkel a kontrobersia a pinarnuay ti pork barrel scam.

Napintas ngarud a pangrugian ti pannakawaswasen ti pork barrel a kas iti napagkaykaysaan dagiti senador nga aramiden manipud inton umay a tawen, ken isu met laeng ti panggep ti resolusion a mapirpirmaan ita iti Kamara.

Panggep met ti Malakanyang ti agipakat iti nabilbileg a mekanismo tapno mabantayan ti pannakaibunong dagiti pondo kadagiti ahensia nga agisayangkat iti proyekto a pagsayaatan dagiti umili. Kuna pay ni Presidente Noynoy Aquino nga agbalin laeng a nasamay ti sistema no makikaykaysa ken makiraman dagiti umili. Kasapulan ngarud a mairuar a sibubukel dagiti impormasion; iti kasta, masirip ken maawatan a nasayaat tunggal umili no ania ti mapaspasamak iti gobiernotayo.

Saan ngarud a nagpaudi dagiti supporter ti freedom of information (FOI) bill a mangal-allukoy ita kadagiti lehislador nga anamonganda koman ti gakat a nabayagen a matamtaming iti Kongreso. Ta no kayat met laeng ti administrasion ti reporma, daytoy ti sungbat ti transparency wenno ti nalawag ken napudno a pannakitransaksion ti gobierno, ken accountability wenno ti panangipakat dagiti agtuturay ti pagrebbenganda nga agserbi laeng kadagiti umili.

Maipalagip nga iti napalabas a Kongreso, saan a naanamongan ti gakat iti Kamara iti laksid ti pannakaaprobar ti bersion daytoy iti Senado. Adda pay met idi uppat a bulan koma a tamingenda daytoy sakbay a nagserra ti session dagiti kongresista para iti mid-term election, ngem awan met nagudilanda ta irasrasonda ti kaawan ti korum wenno umdas a bilang dagiti diputado nga agbotos wenno mangtaming iti gakat. Iti dayta nga inaramid ti Kamara, saanda a mapabasol dagiti umili no kunada a saan ngamin a prioridad idi daytoy ti administrasion.

Kalpasan ti eleksion ken panangrugi ti baro a Kongreso, naidatag manen iti Senado ti gakat babaen kada senador Teofisto Guingona III, Loren Legarda ken Alan Cayetano. Nangaramid metten ni Senador Grace Poe, chair ti Senate committee on public information, iti maysa a resolusion tapno marugianen ti napasnek a patangan a mainaig iti gakat.

Iti biang ti Kamara, maysa ketdi a people’s version ti gakat ti immuna a naidatag ditoy babaen ti grupo a Right to Know Right Now! Coalition. Saan a kameng ti Kamara no di ket dagiti maseknan nga umili ti nangidatag iti gakat babaen ti indirect initiative a kas sagudayen ti Seksion 11 ti Akta Republika Blg. 6735. Saan ngaminen a mauray ti grupo dagiti kongresista a mangirugi iti addang; total, palubosan kano met ti linteg ti impakatda a wagas. Mataming ngamin a kas ordinario a gakat ti maysa a kameng ti Kongreso ti inisiatibo nga idatag dagiti umili; kayatna a sawen, aglasat met daytoy a kas iti kadawyan a proseso ti panagaramid iti linteg.

No adda FOI law ti pagilian, nabileg koma ti pannakiraman dagiti maseknan nga umili, partikular iti pannakarepaso dagiti datos nga iggem ita ti Department of Budget and Management (DBM) ken Commission on Audit tapno mapalutpot a nasayaat dagiti mapagduaduaan a pannakaaramat ti pork barrel dagiti sumagmamano a kameng ti Kongreso. Ken no idi pay laeng addaan koman dagiti umili iti gundaway a mangsipsiput iti pannakaaramat ti pork barrel dagiti pannakabagida iti Kongreso, saan koma a naiturong ti pondo iti bolsa dagiti mananggundaway a non-government organization (NGO) ken dagiti kakumplotda nga opisial.

Kangrunaan ngamin a panggep ti FOI ti mangpadaras iti proseso ti pannakaala ti asino man kadagiti kasapulanna a dokumento nga iggem dagiti ahensia ti gobierno a dakkel ti pakaseknan ti sapasap, kas koma kadagiti kontrata ti gobierno, rekord mainaig kadagiti proyekto, budget ken uray pay ti statements of assets, liabilities and networth (SALN) ti asino man nga opisial. Saan a sakupen ditoy dagiti datos nga adda pakainaiganna iti seguridad ti pagilian (classified documents), dagiti rekord iti pormulasion dagiti addang ti gobierno a sakup ti presidential communications privilege, ken dagiti impormasion nga iggem dagiti pannakabagi ti linteg a makadadael iti operasionda no maibulgar dagitoy iti publiko.

Napadaras, kunada, ta saanton a kasapulan nga aglasat iti narikut a proseso ti maysa a tao nga agkiddaw iti kasapulanna a dokumento, a kas masansan a mapaspasamak ita, awanto met laeng ti maalana, wenno no adda man, agkurang no di man nadoktor dagiti datos. Babaen ngarud ti FOI, masapul a sidadaanen wenno nakasaganan dagiti impormasion para kadagiti umili ken siwawayawaya ti asino man a kayatna ti mangkita kadagitoy. Mabalin a makasuan iti kriminal a kaso ti asino man nga opisial a mangilemmeng wenno mangilibak nga adda iggemna nga impormasion a makidkiddaw a mairuar iti publiko, wenno dadaelenna ti dokumento tapno saanen a mairuar pay.

Mismo a ti Konstitusiontayo ti pagtaudan daytoy a karbengan dagiti umili a mangammo ken mapakaammuan iti ania man a pagalagadan, proyekto ken programa ti gobierno nga adda pakairamanan ti pannakaaramat ti pondo ti publiko.  Napasingkedan pay ditoy ti makunkuna a “full transparency and accountability” iti ania man nga aramiden dagiti agtuturay ken ti mangiruar iti sibubukel nga impormasion nga adda pakaseknan ti publiko.

Segun iti panagadal ni Edson Tandoc Jr, reporter ti diario ken Fulbright scholar iti Missouri School of Journalism, dagiti kano pagilian a mangipakpakaten iti FOI law ti addaan iti nababa nga insidente ti korupsion ken nasaysayaat nga amang ti panagbiag dagiti umilida ngem dagiti pagilian a kadagitoy laeng a nagipakat wenno awan a pulos ti FOI law kadagiti lugarda. Inlawlawag pay ni Tandoc a maaramat laeng koma ti FOI a kas regular a panangbantaytayo iti panagabuso dagiti agtuturay, saan ket a kasla kaudian a remedio no nakaro unayen ti korupsion.

Ngem saan pay met ketdi a naladaw ti amin. Ti pannakaibulgar ti dakkel nga anomalia iti pork barrel ket maysa a pagilasinan a mangrugrugin a mapakaammuan dagiti umili iti karbenganda, ken agaramid iti addang tapno mapasingkedanda dayta a karbengan a mangammo ken mapakaammuan iti ania man nga ar-aramiden ti gobierno a pakaseknanda.

Ti rigatna, saan latta met a prioridad ti administrasion ni PNoy ti FOI. Saanna pulos a dinakamat ti nasao a gakat iti kaudian a state of the nation (SoNA) daytoy. Ammotayo met nga agkuti laeng dagiti kaaliado ti administrasion, a mangbukel ita ti dakkel a porsiento dagiti agdama a kameng ti Kongreso, no ania ti ibilin kadakuada ti Presidente nga ipasa a gakat.

Nupay kasta, pinaglibakan latta met ti Malakanyang nga awan interes ti Presidente iti FOI bill. Uray awan kano ti kasta a linteg, napasnek ti administrasion a mangipakat iti nadalus wenno transparent a panagturay, a kas kanayon a kidkiddawen ti Presidente kadagiti kontrata ken transaksion ti gobierno ken iti pannakaaramat dagiti pondo.

Segun ken ni Presidential spokesperson Edwin Lacierda, adda kano metten bukodda a bersion ti FOI bill nga indatagda iti Kongreso, ket makaammo kano metten dagiti kameng ti Kamara ken Senado nga agpapatang no ania man ti isingsingasingda.

Kangrunaan a pakaseknan ti Presidente dagiti impormasion mainaig kadagiti transcript wenno minutes iti panagtataripnong dagiti kameng ti gabinete wenno dagiti opisial kadagiti nadumaduma nga ahensia. Ta no amin a sawenda ket mabalin nga iruar iti publiko, mapilitan la ketdi a saanen nga agsao ti maysa nga opisial iti kaykayatna, a makaapekto laeng ngarud ti nasayud a panagrikus ti kapanunotan.

Isu nga uray awan ti FOI law, mismo a ti Presidente ti nagkari a siguraduenna itan nga amin a listaan ti badyet ken dagiti pakaisangratanna a proyekto ket maiplastar iti National Data Portal ti gobierno wenno iti website ti DBM ken kapadana nga ahensia.

Napintas nga addang, ngem agkurang la ketdi daytoy. Wenno daytoy ketdi ti rason no apay a kasapulan latta ti FOI. Ta no ipabus-oytayo lattan iti gobierno a mangiruar kadagiti impormasion a kaykayat dagiti agtuturay nga ipublikar, kaskasdi a makontrol dagiti impormasion. Pilienda ti kayatda nga iruar, ngarud adayo unay ti ibagbaga a mismo ti Presidente a “full disclosure” wenno ti pannakairuar amin wenno ti sibubukel nga impormasion, awan surok ken kurangna.

No adda kastoy a pagalagadan ti gobierno a pannakairuar dagiti impormasion, a buyogan ti panagtalinaed ti karbengan dagiti umili a mangammo pay kadagiti pakaseknanda nga impormasion, kas sagudayen ti maysa a linteg, ad-adda la ketdi a mapabileg ti transparency iti gobierno. Daytoy a mismo ti pangnamnamaan dagiti supporter ti FOI; a babaen ti FOI law, awanton dagiti anomalia a kas iti pork barrel scam ta addaanto metten dagiti ordinario nga umili iti maysa a nabileg a mekanismo a mangdupir iti korupsion.

Iti daytoy a wagas a makapudno la ketdi ti administrasion iti “daang matuwid” nga ikamkampania ni PNoy tapno madalusan ti gobierno kadagiti rinuker wenno dakes nga aramid.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 16, 2013.)

ANIA, ADDA DAGITI PADI A NAIRAMAN ITI PORK BARREL SCAM?

IDI inruar ti ABS-CBN ti report a sumagmamano a padi ti mairanranud kadagiti kuestionable a kompania a nakakimaran ni Janet Lim-Napoles iti aglaplapusanan a kinabaknangna, naukag manen ti patangan iti pagpatinggaan ti karbengan dagiti papadi nga agdawat wenno agawat iti tulong pinansial ken donasion.

Ni Napoles ti akinkukua iti JLN Corporation ken dadduma pay a bogus a nongovernment organization (NGO) a target ita ti naiget a panagpalutpot ti Department of Justice mainaig iti P10-bilion a pork barrel scam.

Segun iti report ni Chiara Zambrano, agaw-awat kano ni Msgr. Josefino S. Ramirez, dati a rector ti simbaan iti Quiapo, kadagiti tseke manipud iti JLN Corporation, nga umabot iti P150,000 iti tunggal bulan. Segun dayta iti joint affidavit nga indatag iti NBI dagiti whistleblower a pakairamanan ni Benhur Luy a dati a partner ni Napoles. Ni Ramirez ti mangimatmaton iti foundation a binangon ni Napoles a naipanagan ken daydi Magdalena Luy Lim nga ina ni Napoles.

Maysa pay a padi, ni Msgr. Peter Lavin ti Alagad ni Maria House of Formation, ti maysa kadagiti nakarehistro a direktor ti JLN Corporation. Timpuar kadagiti imbestigasion ti National Bureau of Investigation (NBI) nga agaw-awat ti Alagad ni Maria Foundation iti regular a tseke manipud ken ni Napoles.  

Nadillaw ngarud ti panagpaay da Msgr. Ramirez ken Msgr. Lavin a kas kangrunaan a saksi ni Napoles tapno mapaglibakanna ti kaso a serious illegal detention nga indatag kontra kenkuana ni Luy. Adda la ketdi interes dagitoy a padi iti kaso ta nairanranudda met gayam iti operasion ti JLN. Gapu iti daytoy a kaso nga imbilin ti korte ti pannakaaresto ni Napoles. Ngem saanen a nagpakpakita pay ni Napoles manipud naawat ti abogadona ti warrant of arrest.

Ipaspasaw idi ni Napoles iti maysa nga interbiu a napigsa ti ebidensiana nga awan ti basolna ta mismo a dagiti papadi ti mangipaneknek kano iti dayta. Ngem apay a kasapulanna ngarud ti aglemmeng?

Uray Illegal ti Pagtaudan ti Donasion?

Linawlawagan ti Archdiocese of Manila nga iti ania man a pannakiraman ni Msgr. Ramirez iti foundation ni Napoles nga agisayangkat iti proyekto ti Simbaan, agtaud laeng iti personal nga apostolada ti padi; ngarud, awan ti opisial a pannakibiang ditoy ti sibubukel nga arsobispado.

Nagsurat metten ni Ramirez iti superiorna mainaig iti report. Ngem nupay linawlawaganna no kasano a nairaman iti foundation ni Napoles, dina met inlibak nga adda naaw-awatna a parabur manipud iti JLN a kas nadakamat iti report.   

Kadagiti napalpalabas, nadillaw metten ti panagaw-awat dagiti papadi iti donasion manipud iti mapagduduaan wenno dakes ti nagtaudanna a gatad, kas koma iti aggapu iti illegal a sugal a kas iti jueteng. Iti maysa a panagdengngeg iti Kamara idi 2004 mainaig iti hueteng, nadakamat ti abogado ti Catholic Bishops’ Conference of the Philippines (CBCP) nga agaw-awat ti donasion ti Simbaan iti sadino man a pagtaudanna, legal man wenno illegal.

Ngem kuna ti dati a sekretario ti Department of Justice (DOJ) a mabalin a makasuan dagiti papadi no maduktalan nga aggapu iti illegal a sugal wenno mapaneknekan a gambling lord ti naggapuan ti donasion nga awatenda, maibatay dayta iti paglintegan a makasuan iti kaso a kriminal ti asino man a mairanud wenno agganar iti illegal nga aramid.

Nakaro idi nga inuy-uyawda ti Simbaan gapu ta iti laksid ti nalaus a parikut iti korupsion ken kinakurapay iti pagilian a rason ti kaawanen panagtalek dagiti umili iti gobierno, sumawsaw pay laeng ti Simbaan iti isyu. No mabalin, itandudona latta koma ti moralidad a kangrunaan nga ikaskasabana babaen ti panagkedkedna nga agawat iti ania man a donasion manipud iti napastrek iti illegal a sugal ken dadduma pay a dakes nga aramid.

“Pajero Bishops”

Nalabit daytoy ti adda iti panunot ni Lingayen-Dagupan Archbishop Socrates Villegas iti panagkiddawna kadagiti papadi, babaen ti maysa a pastoral letter mainaig iti pork barrel scam, a liklikanda ti agdawat iti ania man a tulong manipud kadagiti politiko; iti kasta, saanen a mapanuynoyan ti korupsion iti gobierno.

Dinillaw pay ditoy ni Villegas ti pork barrel a kas instrumento tapno ad-adda a bumileg laeng ti kapet dagiti politiko kadagiti puestoda. Saan kano a kasapulan nga iraman ti baboy (pork) iti tinapay (bread), kas pangngarigna iti pannakaar-aramat ti pork barrel kadagiti saan a mayannatup a banag.  

Ken mabalin a sadiwa latta iti panunot ni Villegas ken ti sibubukel a Simbaan ti kaso dagiti maaw-awagan itan a “Pajero Bishops.” Daytoy ti panangibulgar ti Philippine Charity Sweepstakes Office (PCSO) a saan a nababbaba ngem pito nga obispo ti naipaayan iti agdagup iti P6.9-milion a pondo manipud iti ahensia idi panawen ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo. Naaramat kano a paggatang daytoy kadagiti agkakangina nga SUV para kadagiti lider ti Simbaan. Nakaluklukay ti ima ni GMA kadagiti obispo ta kasla man pangpasuksokna daytoy kadakuada tapno liklikandan iti agsao kontra iti gobiernona (kadagidi a panawen, agngangabit a mapadisi ni GMA gapu iti kaso ti korupsion ken panagsaur iti eleksion).

Nangnangruna a nauyaw ti panagsurat ni Butuan Bishop Juan de Dios Pueblos ken ni GMA tapno agkiddaw laeng iti regalo manipud iti Presidente para iti kasangayna. Pinilina pay ti Mitsubishi Montero nga aggatad iti P1.7-milion a maipaay kenkuana.

Nalipatan sa ni Pueblos ken kakaduana iti Statement on Gambling idi 2005, nga isuda met laeng nga obispo ti nangiruar, a mangibilbilin kadakuada a liklikanda ti agdawat ken agawat iti pondo manipud iti sugal, illegal man wenno legal (kas iti ipakpakat ti PCSO), tapno saanen a mapanuynoyan ti kultura ti panagsugal kadagiti umili, uray pay panggep dayta a panagdawat iti panangtulongda kadagiti marigrigat.

Ti Palagip ni Pope Francis

Itay laeng napan a bulan, mismo a ni Pope Francis, a maam-ammo iti panangitaltal-ona iti “vow of povery” kadagiti agserserbi iti Simbaan, ti kasla nangipalagip manen kadagiti lider ti Simbaan nga agbiagda laeng koma iti nasimple a wagas. Partikular a dinillaw ti Santo Papa iti kinaayat dagiti papadi a mangiplastar iti impluensia ken bilegda iti komunidad (kas koma ti agmaneho iti nangina a kotse).

Impeksa ti Santo Papa ti panagsaksakit ti riknana a makakitkita kadagiti papadi ke mamadre nga agmaneho kadagiti agkakangina ti modelona a kotse. Napateg met ti kotse iti panagtrabahoda, ngem no mabalin, kunana, pilienda laeng koma nga aramaten dagiti nasimple laeng a pagluganan. Imbes nga ambisionanda dagiti agkakangina a lugan, panunotenda laengen dagiti adu nga ubbing iti lubong a matmatay gapu iti nakaro a bisin.

Kinapudnona, sakbay a rimmuar ti report ti ABS-CBN, immun-unan nga impeksa ni Manila Archbishop Luis Antonio Cardinal Tagle ti panagleddaangna iti rimmuar nga anomalia iti pork barrel.

“Parang nadudurog ang puso mo na, kaya bang gawin ito ng tao sa kapwa tao? Kaya ba talagang sikmurain na magagawa ang ganito kalaking kasiraan para sa bayan?” kinuna ti kardinal iti maysa a press conference.

Dina pay nagawidanen ti panagayus ti luana a nangsungbat met laeng dagita a saludsodna. Kunana a nairusok laeng ngata dagiti agar-aramid kadagitoy gapu ta saan a pulos a linaon ti panunotda dagiti nakurapay; mabalin a dida makita dagitoy wenno pudno la ketdi a dida kayat ti kumita kadakuada.

Tapno rummuar ti kinapudno, impagetgetna ngarud ti naiget nga imbestigasion iti daytoy ken dagiti kapadana nga isyu iti korupsion ti gobierno a mabalin a maliplipatanen dagiti maseknan. Napintas a pangsurnad daytoy iti pastoral letter ni Villegas nga immun-una a rimmuar idi napan a bulan.

Da Cardinal Tagle ken Villegas, makunkuna a mangibagbagi iti baro a rupa ti Simbaan Katolika, karkardayo dagiti kasla agruprupa a politiko a lider ti simbaan idi panawen ni GMA.

Dagiti dua man ti manamnama a mangipakat iti prinsipio ni Pope Francis a kinadalus ti panagserbi dagiti kameng ti Simbaan, wenno iti panangpatalinaedda latta iti Simbaan a sanktuario dagiti marigrigat, dagiti nabaybay-an ken maipapaigid a sektor ti gimong, saan ket nga agbalin nga instrumento dagiti manangallilaw, dagiti babaknang nga agtaud iti narugit nga aramid ti kinabaknangda ken dagiti narugit iti aramidda a politiko. 

Ania ti Pagtaktakderan ti CBCP?

Ken tapno nadaras a mailawlawag met ti Simbaan ti bagbagina, panawen metten tapno mangiruar ti CBCP iti napagkaysa a pagtaktakderanda iti pork barrel. Adda met ketdin nadakamat ni Cardinal Tagle a singasingna para iti pannakaaramat ti pondo a mabalin a pangrugianda.  

Ngem iti laksid ti kapigsan ti timek iti publiko a mangkidkiddaw iti pannakapukawen ti pork barrel, pulos met nga awan ti panagkuti ti Senado ken ti Kamara nga agpalutpot. Awan met ti panggep ni Presidente Noynoy Aquino a mangwaswas iti PDAF ta patienna a kasapulan latta daytoy tapno mangidanon ti serbisio ti gobierno kadagiti umili.

Iti daytoy ngarud a situasion nga ipakita metten ti Simbaan Katolika ti reggetna a manglaban iti korupsion, a kas koma iti kareggetna a mangkonkontra iti RH Law. Maysa met nga isyu ti moralidad ti panangibolsa dagiti politiko ken kakumplotda kadagiti pondo a naisangrat para kadagiti umili.

No pannakibiang man daytoy iti politika, maysa laeng a nasaysayaat la bassit no di man kasapulan a pannakibiang ti Simbaan iti Estado, ta iti ungto ti dalan, ti pagimbagan dagiti marigrigat ken maipapaigid a sektor ti gimong ti panggep met laeng ti pannakapukaw ti korupsion ti gobierno.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 2, 2013.)

KASAPULAN KADI PAY TI PORK BARREL?

GAPU iti tumtumpaw ita nga isyu Iti korupsion iti Priority Development Assistance Fund (PDAF wenno pork barrel) dagiti kameng ti Kongreso, nangyadal man daytoy kadagiti umili no kasano nga agpayso a maar-aramat daytoy a pondo.

Mapan a P70-milion ti tinawen a mailatlatang a PDAF iti tunggal diputado, idinto a P200-milion iti tunggal senador. Iti agdama a bilang dagiti kameng ti Kamara (292) ken Senado (24), umabot ngarud iti P27-bilion ti dagup ti PDAF iti makatawen.

Ngem sabali ti naisurat iti papel ken iti pudpudno a mapaspasamak kadagitoy a PDAF.

Iti papel, dagiti laeng proyekto iti impraesktrutura, panggedan, pannakasanikar wenno pannakapadur-as ti karadkad ken pagbiagan dagiti komunidad, saranay iti panawen ti kalamidad, ken panaggatang kadagiti kasapulan a ramit kadagiti bukodda a distrito ti pakaisangratan ti PDAF.

Sakbay a mayaon daytoy a pondo, aglasat nga umuna iti Department of Budget and Management (DBM) ken iti mayannatup nga ahensia a mangisayangkat iti proyekto a pakailatanganna ken iti maseknan a lokal a gobierno. Kalpasan a mangidatag dagiti lahislador iti DBM iti listaan dagiti isayangkatda a proyekto karamanen dagiti kontraktor ken supplier, mangiruarto metten ti DBM ti pondo a yawatna iti mapusgan nga ahensia a mangisayangkat kadagitoy a proyekto. Ket dagitoy met nga ahensia ti mangaramidto iti project proposal ken maipakat ti public bidding babaen ti tulong dagiti maseknan a lokal a gobierno. Ket inton agtutunosda, maisayangkat a dagus ti proyekto.

Ket inton malpas ti proyekto, ditoyto metten a siripen (post-audit) ti Commission on Audit (COA) no nakompleto met laeng daytoy, no nasurot dagiti espesipikasion ti plano, wenno naaramat met laeng ti pondo iti umisu a wagas. Ditoyto laeng ngarud a makita ti anomalia, no adda man.

Ngem sabali ti realidad wenno pudpudno a mapaspasamak. Uray pay adda daytoy naurnos a sistema ti pannakairuar ti pondo, agsadag met latta ditoy ti pagayatan ti maysa a lehislador wenno ti kayatna a pangipuruakan iti PDAF-na. Awan ti dakesna ti maysa a diputado wenno senador a mangpili iti proyekto a ti panagkitana ket makatulong kadagiti masakupanna ken uray payen iti sibubukel a pagilian. Ngem ad-adda met a dagiti lokal a gobierno wenno uray a mismo dagiti ahensia ti umas-adideg kadagiti lehislador para iti maysa a proyekto, a saan met a kankanayon a para iti pagsayaatan ti sapasap, no di ket maysa nga instrumento tapno maital-o laeng ti panagkakadua wenno pinnadrino iti politika. Kas pagarigan, kunanto met ni Apo Lehislador: “Pondoak ti kayatmo a proyekto, ngem siguraduem a kaduaka inton eleksion.” Ket no saan met a politiko ti kasangsangona a kas koma no maysa laeng nga ahensia wenno NGO (nongovernment organization), kunananto met: “Rumbeng nga adda bingayko dita.”

Masansan ngarud a mapaspasamak ti nakaro a panangipanginada iti proyekto, pudpudno man wenno sinsinan (ghost project), ta awan sabali nga intension dagiti agipakat iti daytoy no di ti mangkittab iti dakkel, a natural, adda latta bingay ni Apo Senador wenno Apo Diputado.

Iti papel wenno teoria, segun ken ni Archbishop Socrates Villegas iti pastoral statement daytoy itay napan a lawas, panggep ti PDAF ti mangidanon iti proyekto ti gobierno kadagiti marigrigat ken dagiti maipapaigid a sektor. Ta mabalin ngamin a direkta nga umararawda kadagiti pannakabagida iti Kongreso para kadagiti kasapulanda, kas koma iti panagdawatda iti magastos iti operasion no adda masakit, pondo para kadagiti kasapulan iti komunidad ken dadduma pay.

Ngem iti realidad, maar-aramat laeng ti PDAF tapno ipasindayag dagiti lehislador kadagiti masakupanda a distrito nga adda met ar-aramidenda a nasayaat para kadakuada, idinto a dagitoy a pondo ket aggapu iti gobierno a pagserbianda a saan ket nga iti bukodda a bulsa. Adda met dagiti naagum unay a diputado wenno senador a mangballikog iti bidding process tapno mapondoan ti paboritoda a proyekto a pakakittabanda iti dakkel a kickback. Makikumplotda kadagiti kontraktor ken dagiti ahensia a pakaiturongan ti pondo, ket doktorenda dagiti reportda, wenno agaramidda kadagiti peke a listaan dagiti napirmaan a nagan a nairanud kadagiti bogus a proyekto.

P10-Bilion nga Scam iti PDAF

Idi ngarud rimmuar ti damag a sabali kano ti nakaiturturongan ti agdagup iti P10-bilion a pork barrel ti lima a senador ken saan a nababbaba ngem 23 a diputado manipud iti 2006 agingga iti 2011, kasla panangipalagip man laeng daytoy iti dakes nga epekto ti kaadda kadagiti lehislador ti bileg a mangilatang iti PDAF-da iti kaykayatda. Kinapudnona, kasla ipus pay laeng ti nakitatayo iti timpuar nga isyu iti pork barrel, ta adda pay dakdakkel a bagi ti anomalia nga adda pakainaigan ti pannakaaramat ti pondo.  

Ni Janet Lim-Napoles, akinkukua iti JLN Group of Companies, ti maitudtudo nga akin-utek iti P10-bilion nga anomalia. Asino daytoy a tao? Idi laeng a simngaw ti anomalia a rimmuar ti naganna. Ta kasta ti operasionna, nalimed laeng.

Ngem kas kadagiti sindikato wenno dadakkel nga operasion iti dakes nga aramid, rummuar laeng ti dakes nga aramidda no adda agsao a kaduada. Ket dayta ti napasamak iti operasion ni Napoles. Adda nagipulong, ket ti ania man nga imbagana iti autoridad, dayta ti nangrugian ti imbestigasion nga isaysayangkat ita ti National Bureau of Investigation (NBI). 

Ditoy ngarud a naduktalan a nabayag gayamen nga adda dagiti bogus wenno peke nga NGO nga idauluan ni Napoles. Pinagparangna dagiti kosinero, hardinero ken asino ditan a kaduana iti balayda a chairman, sekretario, tesorero wenno ania ditan a posision kadagitoy nga NGO wenno korporasion.

Inlawlawag ni Benhur Luy, ti dati a kadua ni Napoles ti operasion a nagpulong iti autoridad ken nagbalin a whistleblower iti kaso, no kasano nga impakat ni Napoles ti modusna. Asitgan kano ni Napoles ti no asino ditan a senador wenno diputado ket yasidegna metten ti NGO wenno foundation a binangonna tapno ponduan dagitoy para iti isayangkatda a proyekto (bogus man wenno saan), katukad ti dakkel a kickback para iti senador wenno diputado. Ammo ni Napoles ti ar-aramidenna, ta kabaelanna a mapatung-ed dagiti maseknan nga opisial, manipud iti opisina dagiti lehislador, ti DBM ken uray pay dagiti lokal a gobierno. Agpayso nga adda dagiti maipakat a proyekto, ngem masansan met a peke ti pirma dagiti tattao wenno institusion a nairanud iti proyekto.

Iti panagpalutpot ti social news network website a Rappler, naduktalan a 49 a lehislador ti nangiruar iti pondo iti 26 nga NGO babaen ti maysa laeng a korporasion.

Ngem kuna met ni Luy, nga agduduma a korporasion wenno ahensia ti nangalaan ni Napoles iti agdagup iti P10-bilion a pondo manipud ti PDAF.

Nupay mapan laeng a pito kadagiti NGO a mapalpalutpot ti tengngel ni Napoles, nakaala dagitoy iti agdagup iti P611.03-milion a pondo, wenno arigna kagudua (45%) ti P1.35-bilion a pondo a nasirip ti COA a naggapu iti PDAF ti saan a nababba a 49 a lehislador a naiturong laeng iti awan kaes-eskanna a proyekto dagiti 26 nga NGO manipud 2007 agingga iti 2011.

Ket kadagiti 26 nga NGO, 11 laeng ti agop-operasion sakbay ti lima a tawen a panag-audit ti COA. Naduktalan ngarud ti COA a kaaduanna nga awan ti track record wenno nagapuananda a kas NGO, awan ti kabaelanda nga mangilatang met ti katukadna a pondo, adda agtaltalinaed nga interesda iti dadduma pay nga NGO a naparaburan iti pondo, naglabsingda iti regulasion ti COA, ken dida naiparang ti listaan dagiti benepisario ti proyekto a pinonduan ti PDAF.

Iti panagtultuloy ngarud ti imbestigasion, naammuan pay nga uray mismo ti chairman ti nabileg a komite ti appropriations ti Kamara, ket nangilatang met ti P5-milion a pondo kadagiti bogus nga NGO ni Napoles.

Ken kanayon ti panagpalutpot pay ti COA ti pannakaduktal ti panangilatang kano met ni Senador Lito Lapid ti bukodna a PDAF iti pannakagatang ti garbage deodorizer manipud iti kompania nga immasideg kenkuana, idinto a saan met kano a kasapulan dagitoy dagiti tallo a munisipalidad ti Rizal ken nangnangruna a saan a naglasat dagitoy iti bidding process. Kasta met ti kaso ni Senador Vicente Sotto III a nangilatang met iti P1.5 million para iti pannakagatang ti nasao a garbage deodorizer iti ili ti Teresa, Rizal a saan met pulos a naus-usar ta saan kano met a kasapulan ti lokal a gobierno.

Imbestigasion, Abolision Wenno Regulasion?

Panggep ngarud ita ni House Minority Leader Ronaldo Zamora, a mangidatag iti maysa a resolution tapno mapalutpot ti sawenna a “criminal plunder” nga insayangkat ti grupo ni Napoles ken dagiti kameng ti Kongreso no bilang ta agpayso a nagkukumplot dagitoy tapno ibolsada ti pundo.

Ngem iti biang ti Senado, awan ti panggepda a palutpoten dagiti kakaduada a nainaganan iti anomalia uray pay nangidatagen ni Senador Chiz Escudero iti maysa a resolusion iti Blue Ribbon Committe tapno agpalutpot. Segun ken ni Senate President Franklin Drilon, bay-anda kano pay nga agpalutpot ti NBI ngem iti mangirugida iti bukodda nga addang. Ngem no bilang kano ta kiddawen ti situasion a mangipakatda iti parallel inquiry, isunto laeng kano ti panaggaraw dagiti senador.

Natibtibong ketdi ita ti pannakakiddaw ti abolision wenno pannakawaswasen ti PDAF iti Kongreso gapu ta pagtataudan laeng kano met ti korupsion, saan laeng iti naudi a kaso ni Napoles no di pay dagiti napalpalabas a kaso. Kayat ngarud ti grupo dagiti militante a party-list a mawaswas ti PDAF babaen ti maysa agakat nga indatagda iti Kongreso tapno agbalinen a pormal ti pannakawaswas ti PDAF.

Ngem no ni House Speaker Feliciano Belmonte ken dadduma pay a kakaduana ti masurot, saan kano a rason ti isyu ni Napoles ti panangipaigidda lattan ti PDAF. Ta ad-adu kano kadagiti kakaduada a nangilatang kadagiti PDAF-da kadagiti lehitimo a proyekto ken ahensia; wenno pudpudno a nairanud dagiti kakailianda, kas koma dagiti hospitalization wenno scholarship program a nabayagen nga ipakpakatda kadagiti distritoda.

Saan met a kayat ti bumiang ti Malakanyang iti isyu iti abolision, ta ad-adda kano a pakaseknan daytoy ti Kongreso ta isu met laeng kano ti agaramid kadagiti linteg no kayatda a mawaswas wenno saan daytoy. Ti pudno ketdi, adda bileg ti Ehekutibo, babaen ti DBM, a mangtengngel iti pannakairuar dagiti PDAF. Mabalin ngarud a saan a pabor ti abolision ti Malakanyang ta isu pay nga aramatenna ti PDAF a pangay-ayo kadagiti kameng ti Kongreso no adda kasapulanna kadakuada.

Ngem segun kada Drilon ken Escudero, saan a praktikal ti pannakawaswas ti PDAF ta adda met kano dagiti pudpudno nga agkasapulan iti pondo. Isu nga no adda man rumbeng nga aramiden ti Kongreso, isu ti panagaramidda kadagiti naiget a pagalagadan tapno saanen a maulit ti anomalia. Maysa kadagiti makitkitada a solusion ti pananglimitarda iti pakaisangratan ti PDAF, a no mabalin, para laeng koma daytoy iti poverty alleviation program ti gobierno, iti salun-at ken edukasion. Isingsingasing met ni Villegas a patibkeren dagiti lehislador ti bilegda a mangbantay, mangmonitor ken mangadal iti pannakausar ti pondo, a no mabalin, adda met koma partisipasion ti Simbaan, dagiti negosiante ken dagiti kameng ti civil society. Silulukat latta koma ti proseso ti pannakaipakat ti proyekto iti publiko.

Iti met biang ni Budget Secretary Florencio Abad, masapul a dagiti laeng ahensia ti ehekutibo ken lokal a gobierno ti rumbeng nga agawat iti PDAF. Para kadagiti NGO nga agdawat iti pondo para kadagiti bukodda a proyekto, rumbeng ti akreditasion manipud iti gobierno.

Liklikantayon ti Agdawat

Kiniddaw ti Catholic Bishops’ Conference of the Philippines nga iwalin latta koman ti Kongreso ti PDAF ket iturong laengen dagiti lehislador ti atensionda iti akemda nga agaramid iti linteg. Iti kasta maliklikanen ti ania man nga anomalia wenno korupsion iti pondo ti gobierno.

Kiniddaw ngarud ni Villegas a no mabalin, liklikan koman dagiti kameng ti Simbaan ti agdawat iti ania man a pabor kadagiti politiko, wenno dagiti umili a bumingay iti pork barrel dagiti diputado babaen ti panagdadawatda iti pondo para iti personal a rason, parikut ti pamilia, proyekto ti barangay wenno uray pay pannakaisayangkat ti piesta. Dagdagentayo kano ketdi dagiti lehislador nga agaramid iti linteg para iti pagsayaatan ti sapasap, wenno agisayangkat kadagiti proyekto a kasapulan iti panagdur-as, a saan a mapilpili laeng dagiti mairanranud.

Gapu ngamin iti panagdawdawattayo kadagiti pondo, mapilitan dagiti opisial ti gobierno nga usaren ti ania man a makittabda kadagiti proyekto a pinonduan ti PDAF-da wenno uray pay manipud iti magangganarda iti hueteng ken dadduma pay nga illegal a sugal ken aramid.

No kasta la a kasta ti situasion, agtultuloy latta ti korupsion iti gobiernotayo.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 12 2013.)