APAY A NALATAK LA UNAY TI ALDUB?

KARKARNA ti kawaya ti trapiko kadagiti kangrunaan a kalsada iti Metro Manila aglalo iti pangngaldaw ken iti Sabado. Kadagiti ngamin pagtaengan, nakamulagat amin dagiti bumalay iti telebisionda. Uray kadagiti tiendaan wenno panganan, kasla maisardeng amin a garaw ti komersio ta ti laeng telebision ti nakaiturongan ti mulagat dagiti aglaklako ken aggatgatang. Kasla agbuybuyada iti napateg a laban ni Manny Pacquiao idiay Las Vegas. Ngem imbes a riaw ken pananguyaw, dagiti ketdi ellek, garikgik ken naragsak a kankantiaw, lallaki man wenno babbai, ubbing wenno nataengan, ti mangngeg iti panangbuyada iti aglatlatak ita a pabuya iti telebision iti oras ti pangngaldaw.

Maigapu amin dagitoy iti kalyeserye a pagbidbidaan ti Aldub, wenno ti naglaok a nagan da Alden Richards ken Yaya Dub (Maine Mendoza) a bida ditoy. Mabuya ti kalyeserye a kas paset ti “All for Juan, Juan for All” a segment ti Eat Bulaga iti GMA 7. Kadua da Alden ken Yaya Dub dagiti mainstay a komediante a da Wally Bayola nga agak-akem a Lola Nidora, Jose Manalo ken Paolo Ballesteros.

Adayon a nalatlatak dagiti agpareha nga AlDub ngem ni Pacquiao idi panawen a kampeon daytoy. Ken no karera koma, nawatiwaten ti nangitarayan ti AlDub kadagiti agkakalatak ita a loveteam iti showbiz.

Idi laeng Hulio a simrek ti karakter ni Yaya Dub iti kalyeserye a kas maysa a suplada a private nurse ken personal assistant ni Lola Nidora. Saan nga agsasao no di ket pasurotanna laeng dagiti kanta a kas iti ar-aramidenna iti naglatak a Dubsmash-na iti YouTube. Ngem naglatak daytoy kalpasan ti eksena a nakitana iti TV screen ni Alden, co-host iti “That’s My Bae” segment, a maysa gayam kadagiti crush-na iti showbiz. Dita a nangrugi iti suronsuron agingga a napa-kilig-na dagiti agbuybuya. Ditoy metten a nayaramidan iti istoria wenno kasla love story dagiti dua, nga agkita wenno “aginnaremda” laeng babaen ti split screen iti telebision. Adda iti Broadway Centrum Studio ni Alden idinto nga adda iti kalsada ni Yaya Dub.

Aksidente Laeng ti Rugi ti Amin

Namitlon a nagkita iti personal dagitoy, umuna, iti contest a Bulaga Pa More! wildcard round a nakapasamakan ti panagkitada iti backstage, ngem nabangenan ti playwud ti gundaway koma a makapaginnassidegda. Maikadua, ti panagsarakda iti parking lot a kas agpada a biktima iti panagkidnap nga insayangkat ni Dhurriz (nga apo ni Lola Nidora, nga inakeman met laeng ni Wally), ken maikatlo, ti umuna ken apagbiit a panag-date-da iti studio.

Aksidente amin ti napasamak, kas kuna ti resident director ti Eat Bulaga a ni Mike Tuviera, ta awan met kano ti plano nga agkapareha dagiti dua iti telebision. Ginundawayanda laeng iti nakitada a “kilig” wenno “chemistry” iti nagbaetan dagiti dua, a mangguyugoy iti interes dagiti agbubuya a mangsurnad iti sumaruno a mapasamak.

Nagballigi ti instant loveteam da Alden ken Yaya Dub, saan laeng nga iti telebision (timmayok ti reyting ti Eat Bulaga), no di pay ket iti social media. Nagtultuloy a nag-trending ti segment ti AlDub iti Twitter, a nangdadael amin a rekord iti social media. Immabot iti 12.1-milion ti naurnong a tweet iti hashtag nga AlDubMostAwaitedDate, iti uneg laeng ti 24 nga oras idi Septiembre 19. Maipapan daytoy iti umuna a gundaway a nag-date dagiti dua. Inatiw daytoy ti dati a bukodda met laeng a rekord a nasurok a 6-milion a tweets babaen ti hashtag nga AlDubtheAbduction, wenno ti eksena a nakidnap dagiti agpareha a naipabuya idi Septiembre 12.

Ken saan laeng nga iti Twitter a timmayok ti AlDub, uray pay kadagiti public online sources, a kas kadagiti maiposte iti Facebook, kadagiti blog ken forum, ken kadagiti online news articles. Iti naminsan, nagbalin pay a banner story ti Philippine Daily Inquirer ti AlDub, ken nagbalin a topiko iti kolum ni Randy David iti isu met laeng diario. Nakatulong pay ti panaglatak ti pannakadakdakamat ti naganda kadagiti tweet, Instagram ken FB post dagiti dadduma nga artista ken nalalatak a personalidad, karamanen dagiti politiko. Ngem immun-unan nga imbaga ni Senador Tito Sotto, a maysa kadagiti main host ti Eat Bulaga, a dida palubosan ti AlDub a maaramat iti kampania ti asino man a politiko inton eleksion ti 2016.

Nadakamat ni Mar Roxas ti AlDub idi uy-uyotanna pay laeng ni Senador Grace Poe a katiketna inton 2016, ken inusarna pay ti nalataken a tagline ti kalyeserye a “takdang panahon” (maiturong iti panaguray ti Liberal Party iti panagtung-ed ti senadora). Itay nabiit, impeksa met ni Bise-Presidente Jejomar Binay ti panggepna a mangala ken ni Alden a mangakem iti biagna iti pelikula no bilang ta adda maaramid a kasta.

Madakdakamat met ti AlDub kadagiti sermon dagiti papadi iti simbaan. Nagbalin pay a topiko ti panaglatak ti AlDub iti diskusion iti maysa a klase iti Unibersidad ti Filipinas. Maipapan daytoy iti napintas a mensahe ti kalyeserye kadagiti agbuybuya.

Ken kangrunaanna, timmayok ti karera ni Alden iti showbiz, kasta met ken ni Yaya Dub uray mangrugrugi pay laeng. Addan dua a komersial dagiti dua iti telebision, ken manayonanto pay kano iti mabiit, ken adda payen pelikula a nagkaduaanda a maipabuya iti Metro Manila Filmfest inton Disiembre.

Dagiti Pormula iti Balligi ti AlDub

Ngem ania kadi ti rason ta nagklik la unay ti AlDub?

1. “Aldub Nation.” Nakatulong a dakkel ti AlDub Nation, wenno awagda kadagiti napudno a fans wenno mangsursurot iti mapaspasamak iti AlDub iti telebision ken social media. Naayat dagitoy nga ag-tweet ken mangdakamat iti AlDub iti social media, tunggal maipabuya ti baro nga eksena iti Eat Bulaga. Gapu ta napudnoda a fans, nabileg ti gagemda a makaala iti riniwriw a tweet wenno mangartap iti agdama a rekord.

2. Makita dagiti fans ti bagida iti pabuya. Mayarig man ti split screen dagiti dua iti long-distance a relasion dagiti pamilia nga adda iti abrod ti ina wenno ama, a makapagpatpatangda laeng wenno mapatpatibker laeng ti linnangenda babaen ti komunikasionda iti Skype wenno Viber. Malaksid pay a nalaka a makulding ti rikna dagiti agbuybuya kadagiti masansan metten a tema dagiti drama a kas dagiti ubbing nga adda crush-na, dagiti agiinnarem nga agtutubo nga adda estrikto a nataengan a mangbangen iti ayan-ayatda, ken dagiti mamati nga adda forever wenno agnanayon nga ayat.

3. Napintas ken karkarna ti taray ti istoria. Saan a predictable wenno saan a nalaka a mapugtuan ti taray ti estoria; gapu daytoy iti karkarna a format ti pabuya. Awan ti ania nga iskripna, ken kasla makakaammo lattan dagiti bida a mangdiskarte kadagiti dialogo ken aktingda. Ken gapu ta natibnokan iti komedi, nalaka laeng a makatiliw iti interes dagiti agbuubuya, a kasla mangbalbalatong dagiti bida ngem adda met masursurot a taray ti istoria. Saan a kas kadagiti masansan a mabuybuya iti telebision. Ken uray kadaanan ti plot wenno pagtartarayan ti istoria, wenno kasla ordinario laeng a love story dagiti agtutubo, naisabsabali ken moderno ti pannakaiparangna, kas iti panagaramat iti split screen iti komunikasion, ken iti Dubsmash, a maysa a mobile app. Agpaut laeng iti 30 a minuto ngem makapneken ti mabuya.

4. Adda napintas nga adal. Malaksid a manglinglingay, adda pay ibagbaga ti kalyeserye a manglukat iti kapanunotan wenno mangriing iti pannakaawat dagiti agbuybuya kadagiti banag a mainaig iti ayan-ayat, a kas iti kanayon nga ipalpalagip ni Lola Nidora, ken iti relasion dagiti kameng ti pamilia. Mangipaay pay daytoy iti komentario maipapan iti gimong. Iti maysa nga episode, nangited iti pammagbaga ni Lola Nidora iti dakes nga epekto ti panagpasuksok tapno maala laeng ti kayat ti maysa a tao, ti pananglimlimo ken ti panagusar iti kinabaknang tapno ayaten ti sabali a tao. Uray pay ti Catholic Bishop Conference of the Philippines, aprobado iti pabuya ket dinaydayawna ti mensahe nga idandanon daytoy kadagiti agbuybuya aglalo iti maysa nga eksena nga intal-o ni Lola Nidora ti kinapateg ti moralidad ken kinasagrado ti panagasawa.

5. Ammoda iti mangkiki kadagiti agbuybuya. Manipud idi mangrugi ti “kilig” iti damo a panaginnisem da Alden ken Yaya Dub iti telebision, nabaelan nga intululoy daytoy dagiti mannurat ken direktor ti kalyeserye. Pagsayaatanna ta saanda a naplano wenno impilit ti panagpareha dagiti dua, isu a kasla natural laeng ti reaksion dagiti dua kadagiti panangsuronsuronda kadakuada. Gapu iti ay-ayattayo iti sinnuron aglalo kadagiti agtutubo iti kulturatayo, nalaka a naawis ti interes dagiti agbuybuya a no kua, makisinsinnuronda metten. Ti nakaay-ayat pay ditoy, saanen a kasapulan ti Eat Bulaga ti promosion ti loveteam-da wenno agaramatda kadagiti press release tapno makaawisda iti adu nga agbuya. Naglatak laeng dagitoy gapu iti panangiparangda iti no ania man ti adda a kababalinda.

6. Makapakatawa la unay. Adu metten dagiti loyal viewer ti Eat Bulaga ken kangrunaan a rason ti panagtalinaedda a mangbuybuya ti pannakaay-ayoda iti komedi dagiti main host, ta malaksid a beteranon a komediante dagiti tallo—da Tito, Vic ken Joey, nalaing pay nga agpakatawa dagiti segment host iti “Juan for All, All for Juan” a da Jose, Wally ken Paolo. Ket iti pannakainayon ni Yaya Dub, ad-adda a nakuldingna ti aayatan ti dadduma aglalo dagiti lallaki a makabuya met iti komedi ti maysa a napintas ken naubing a balasang nga awan ti ania nga arte ti bagina nga agpakatawa iti kamera. Kas man la agbuybuyada laeng iti stand-up comedy, ken pagsayaatanna ta libre daytoy.

7. Tayming. Natumpongan ti AlDub ti umisu nga usar ti bileg ti social media iti mainstream television. Aggapu daytoy a komentario ken ni Boy Abunda, nalatak a host ti maysa nga entertainment show iti ABS-CBN. Naglatak ni Yaya Dub gapu dagiti mabuya iti YouTube a Dubsmash-na maipapan ken ni Kris Aquino, ket ti kaaddana ngarud iti telebision, segun ken ni Abunda, napasurotna dagiti follower-na, nga isuda metten ti nangpapaadu iti panaggaraw dagiti komento ken pannakaiwaras ti impormasion iti social media. Isu a daytoy ngarud ti karit kadagiti estasion, ti gumiddan iti uso a mapagtipon ti traditional media ken ti social media iti telebison tapno dida maatiw iti reyting. Adda agpayso fan base ti social media ngem no tao koma dagitoy, awan ti lasagda wenno virtual laeng. Ket no maitibnok daytoy iti telebision, wenno maaramat ti bileg ti kinaaduda, ad-adda nga aglatak ken mapabileg dagiti maipabpabuya a programa.

AGPAYSO a maar-aramat dagiti pabuya, iti sine man wenno telebision, a pangpukaw laeng iti ania man nga agdama a marikrikna a rigat wenno parikut dagiti tattao, a no maminsan apagbiit laeng dayta a “kilig” a mariknada ket iti ad-adu nga oras, agsublidanto met laeng iti realidad ti biag. Ngem kadagiti kakastoy a pabuya a kas iti kalyeserye ti Eat Bulaga, nasayaat met bassiten a manglinglingay kadagiti agbuybuya ken mangipaay iti adal.

Kas dagiti uso wenno dagiti naglatlatak metten a love team, dumtengto met ti panawen nga aglumen ti nagan nga AlDub. Ngem saanton a nasakit ti nakem dagiti fans, ta mapanunotda nga iti naminsan a paset ti biagda, adda naisabsabali a pabuya a nanglinglingay kadakuada. 

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 5, 2015.) 

HAY, BASKETBOL!

SAANEN a mapagduduaan ti kinaayat dagiti Filipino iti basketball. Uray sadino a disso iti pagilian arigna adda latta makita a naipatakder a basketball court; adda latta maysa wenno dua a kameng ti pamilia wenno gagayyemtayo a panatico iti daytoy nga ay-ayam.

Isu a saanen a nakakaskasdaaw no adda latta iti parupa kadagiti diario ken sentro ti patangan ti ania man a mainaig iti ay-ayam a parnuay dagiti Amerikano. Agrikus dagiti patangan manipud iti collegiate league a kas iti NCAA ken UAAP,  ti mapanen iti 39-ti-tawenna a propesional a liga a Philippine Basketball Association (PBA) ken ti kalalatakan iti lubong a National Basketball Association (NBA).

Maysa ngarud a dakkel a damag itay nabiit ti di pannakatuloy ti exhibition games nga inesponsoran ti PLDT Home iti nagbaetan koma dagiti player ti Gilas Pilipinas ken dagiti dimmayo nga NBA player. Agasem ti pannakadismaya dagiti adu fans, a nagbayad iti agingga iti P23,000, a napan iti Smart Araneta iti Quezon City tapno makitada laeng dagiti paboritoda nga umaayam. Kellaat latta met ngamin nga imbaga dagiti organizer a di matuloy ti exhibition match, ket ti impabuyada, maysa laengen a practice drill.

Nagbalin pay ramen iti parupa dagiti diario, a pudno a makapikapik kadagiti agbasbasa iti panagbalin a head coach ni Manny Pacquiao iti KIA Motors, a baro a team iti PBA. Ken kayatna pay a papili a player para iti PBA draft itoy a tawen, wenno agbalin a rookie, malaksid pay nga isu ti mangtimon iti team-na. Ania ti ammona ti basketball? kunkunada man. Ngem kasta met ti ibagbagada idi agirekord kadagiti kantana wenno agbalin nga action star. Ania ti ammona iti panagkanta ken ti panagarte iti pelikula? salsaludsodenda. Agsabalin sa ti kinaayat ken ti kinasiglat.

Dakkel met a damag ti panagbalin a grand slam champion ti San Mig Coffee iti naudi a championship iti PBA. Maysa ti Coffee Mixers kadagiti uppat pay laeng a team a naka-grand slam iti liga. Ket ad-adda manen a naglatak ni James Yap a nagbalin a Finals MVP; a malaksid iti kinasiglatna, ta namindua pay a nagbalin nga MVP iti liga, nalatak pay daytoy a kas dati nga asawa ni Kris Aquino.

Ket sakbayna dayta, palalo ti ay-ayat ti panagpipinnusta ken panagpipinnikar dagiti Filipino iti kaudian a kampeonato iti NBA a nangabakan ti San Antonio Spurs, wenno nakaabakan ni LeBron James ken ti sibubukel a Miami Heat. Nadekket ti rikna dagiti Filipino iti naabak a Miami Heat gapu ta adda darana a Filipino ni Erik Spoelstra a coach-da.

Ngem sakbay pay dayta, wenno idi Agosto itay napan a tawen, inluges ti Smart Gilas Pilipinas ti nadekket a karibalda a South Korea iti torneo a napasamak iti Manila tapno magun-odda ti puesto lumaban para iti FIBA Basketball World Cup iti Espania.

Ket tapno maisigurado ti napintas a puestotayo iti torneo, inawis ti Gilas Pilipinas ni Andray Blatche, ti agtayag iti 6’10” a sentro ti Brooklyn Nets iti NBA, tapno agay-ayam para iti pagilian. Nangaramid a dagus ti Kongreso iti linteg para iti naturalization daytoy nga agbalin a Filipino.

Wen, kasta ti kalatak ti basketball, a kas kalatak ti pinakbet kadatayo nga Ilokano, dagiti teledrama iti telebisyon kadagiti agtagibalay, ti in-inumentayo a San Miguel Beer a pagsasangwan no adda pasken, wenno ni Paquiao. Ta iti kaaduanna kadatayo, kasla pammigat a paseten iti inaldaw a panagbiag ti panagbuyatayo iti basketball, wenno ti agtutongtong mainaig iti daytoy nga isports. Paborito dagiti agtutubo nga ay-ayamen daytoy; nasapa pay laeng addadan a mangibalbaltog iti bola iti kalsada wenno pagaayaman, uray dida pay namigat ken uray awan ti sapatos ken tsinelasda. Semento man wenno saan, nasedsed a taltalon ti pagaayamanda, ken nasiken a landok wenno lunggilonggi a puon ti ipil-ipil wenno kawayan ti naipatakder nga adigi a ‘yan ti pagipisokanda a ring.

Ket no iwarastayo pay ti panagkitayo iti aglawlaw, kaaduanna a marka iti bado, kipis, jacket ken uray kadagiti bag ken sapatos ket nagan wenno logo dagiti nalatak a team iti NBA ti makita. Sabali pay dagiti adda iti dyip ken dadduma pay a pagluganan.

Ken tunggal eleksion, paborito met dagiti politiko ti agipatakder iti basketball court a pakaisuratan kadagiti naganda a nagidonar. Wenno agesponsorda iti liga nga isuda ti mangited iti kadadakkelan a tropeo wenno cash a premio, wenno ipanaganda ti liga iti nalatak nga apeliedoda.   

Nalaka ngamin nga ay-ayamen ti basketball. No adda la ketdi bola ken maipatakder nga adigi, mabalinen ti agay-ayam. Adda la ketdi dua nga aginnagaw nga agsiut iti ring, mayaten. Napaneknekan daytoy idi nadidigra ti Siudad ti Tacloban ken sumagmamano a paset ti Visayas gapu ken ni Yolanda. Kinasapulan dagiti agtutubo ti paglinglingayan ket immuna a napanunotda ti nangbangon iti pagbabasketbolanda. Naala la ket ngarud ti ladawanda nga agiinnagaw nga agsiut iti ring idinto nga iti aglikmutda, naiburandis pay laeng dagiti pagilasinan iti delubyo. Naiwaras ti ladawan agingga iti ruar ti pagilian. Ket nasao dagiti agpalpaliiw a makatulong ti ay-ayam tapno mailiwliwag man laeng dagiti residente uray ti apagbiit ti napasamak iti lugarda.

Ngem saan laeng a daytoy ti immuna, ta uray kadagiti sinaruno ni Yolanda a dawel, paborito dagiti netizen ti agiposte kadagiti meme a mangipakita dagiti agaayam ti basketball uray pagatsiket ti kangato ti danum wenno agtudtudo iti napigsa.

Mabasa amin dagitoy a pammaliiw mainaig iti ay-ayam iti libro ni Rafe Bartholomew a “Pacific Rim.” Maysa nga eskolar iti Fulbright ni Bartholomew ket pinilina ti basketball a suraten ta kenkuana, naisangsangayan ti panagayat dagiti Filipino iti daytoy nga ay-ayam. Isu a nagtalinaed ditoy pagilian iti tallo a tawen tapno paliiwenna no kasano nga inabrasa dagiti Filipino ti basketball nga immuna nga inyam-ammo dagiti Amerikano kadatayo iti panangrugi ti 1900.

Napan kadagiti nasulinek a lugar tapno buyaenna dagiti ubbing a sakasaka nga agaayam wenno dagiti “alanganin” nga agaayam iti basketball, ken ti kinalatak dagiti liga iti barangay uray iti ordinario a pumurok ken agingga iti collegiate league nga ar-arapaapen dagiti lallaki a pakisalipan tapno mangiruangan man laeng ti ambisionda nga aglatak ken bumaknang a kas kadaJames Yap ken Danny Ildefonso nga agpada a probinsiano ngem simmayaat ti panagbiagda iti uray la gapu laeng iti basketball. Amin dagitoy nangrugi iti panagay-ayamda kadagiti eskuela ken barangay.

Segun ken ni Bartholomew, nangrugi nga agbalin a panatico dagiti Filipino idi makastrek ti team-tayo iti Olympics idi 1950s babaen ti grupo da Caloy Loyzaga. Ken manipud idin, saanen nga inibbatan ti adu kadatayo a suportaran daytoy nga ay-ayam. Ammo la unay ni dati a commissioner iti NBA a ni David Stern ti kinaayat dagiti Filipino iti basketball ta napaneknekan ti NBA a kaaduanna dagiti Filipino ti agus-usar iti website-da nga nba.com ken ti agaramat kadagiti social media, kas iti Facebook wenno Twitter nga agpapatang mainaig iti NBA, wenno agi-like ken agi-tweet kadagitoy.

Maysa ngarud ti Filipinas a pinili ti NBA a pakaangayan ti preseason game iti ruar ti Estados Unidos. Isu nga idi Oktubre itay napan a tawen, immay ditoy ti Indiana Pacers ken Houston Rockets para iti maysa a preseason game. Nabuya dagiti adu a Filipino iti umuna a gundaway nga agay-ayam iti dagatayo dagiti nalatak nga umaayam iti NBA.

Gapu ti balligi daydi a laban, dakkel ti pangnamnamaan dagiti fans ti NBA a kasta met laeng ti ganasda a mangbuya iti panagay-ayam dagiti NBA player a kas kada James Harden, Tyson Chandler, Brandon Jennings, ken Kawhi Leonard kontra iti pambato ti pagilian a Gilas Pilipinas idi Hulio 22. Ngem sayang ta kinansela ti organizer ti inyanunsioda a panaglaban koma dagiti dua a team iti court.

Agpayso nga ay-ayam dagiti dadakkel a tattao ti basketball nga adayo koma a pagsiglatan dagiti Filipino nga agtayag laeng iti 5’4” ti kaaduanna kadatayo. Ngem segun ken ni Bartholomew, ti kinapartak dagiti Filipino nga aggaraw ken agpanunot tapno makalusot iti narikut a situasion, ken ti mamagbaliw no ania ti adda tapno sumayaat ken marisut ti parikut, dayta ti maibagay la unay nga inayonna iti panagay-ayamna.

Ken gapu pay ti kinaayattayo nga agarapaap ken agkuti tapno magun-od dagita nga arapaap, saan a sumardeng ni Filipino a serken uray dagiti imposible, ken masansan met nga agballigi wenno tumpuar ni Filipino a kas kalalaingan wenno naisangsangayan.

No aglatak ti maysa a Filipino iti entablado ti lubong iti agpang ti basketball, apay ketdin a saan. Dayta ti kayat a paneknekan ti Gilas Pilipinas iti daytoy a pannakilabanda iti Fiba World Cup. Ammoda nga adda iti likudda dagiti adu a kakailianda a pagay-ayatda la unay ti ay-ayam a basketball.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 4, 2014.) 

KAYKAYAT TI BABAI TI LALAKI NGA AMMONA TI AGPAKATAWA?

AWAN pilpilien ni ayat, kunada man, ngem sigurado la ketdi nga ad-adda ti pangitartarayan dagiti nalaing nga agpakatawa ngem dagiti naguguapo ngem isuda.

Daytoy ngamin ti ibagbaga ti kaudian a surbey ti Social Weather Stations (SWS) a rimmuar sakbay iti Aldaw Dagiti Puso. Iti kano panagpili iti kapareha iti biag, 9 iti 10 kano a nataengan a Filipino ti mangpili iti daytay nalaing a mangrayray-aw uray pay saan met a makaay-ayo ti langana. Ad-adda kano a pilienda a karelasion ti asino man a mangpakatawa kadakuada.

Iti surbey, 94 a porsiento kadagiti babbai a napagsaludsodan ti nagkuna a kaykayatda dagiti ammona ti mangray-aw wenno ammona ti agpakatawa ngem dagiti naguapo a saan a nayanak iti panawen ti ang-angaw. Idinto a 86 a porsiento met kadagiti lallaki ti nagkuna a pilienda dagiti naragsak a kapareha, wenno ammoda ti agkatawa kadagiti angawda, saan ket a dagiti napimpintas nga amang ngem dida met ammo ti umisem.

Nagpintas man a damag daytoy kadagiti saan met a naparaburan iti makaay-ayo a langa. Ken saan a kasapulan ti agpabaneg a kasla a body-builder wenno agporma a kasla artista, wenno agbalin a natayag a kas kadagiti basketball player. Kasapulan laeng gayam ti napintas nga angaw, wenno punchline, kunada dayta iti comedy, a mangipasigurado nga umisem, agkatawa no di man agpurngingi ni ading a balasang a makangngeg.

Maamirismo met itan, nga awan ti pilpilien ti Namarsua iti agpang ti ayat, ta ipaayna latta met ti gundaway nga atiwen ti nalaad uray dagiti aglanglanga a Piolo Pascual, Coco Martin wenno asino ditan nga id-idoluenda iti kinaguapona nga artista.

Kasta met dagiti babbai no kayatda a di panawan dagiti magustuanda a lalaki, sursuruenda ti agkatawa, aglalo no ‘tay kaparehada ti agangaw wenno mangray-aw. No nasarsarangsang, nasaysayaat pay ta lumsot a dagus agingga iti puso dagiti babbaro.

Segun ken ni Josefina Natividad, director ti Population Institute iti Unibersidad ti Filipinas, nakaaay-ayat ti makikadua iti tao a naragsak ti panagkitana iti biag, ta saan a mapukaw dayta a paset ti personalidadna, saan a kas iti langa nga agbaliw iti panaglabas dagiti panawen.

Kapareho laeng ti resulta ti surbey iti rimmuar met iti Estados Unidos itay napan a tawen. Iti surbey nga insayangkat ti Match.com, maysa nga online a dating service, 70 a porsiento kadagiti balasang ti nangibaga a matinnag la ketdi ti pusoda iti asino man a mangpakatawa kadakuada agingga iti didan makaanges. Nakaskasdaaw daytoy ta ninamnamada a ti kinabaknang wenno kinaporma ti umuna koma a pilien dagiti Amerikana a pagibasaran iti ayatenda. Ta romantiko met gayam iti kaaduanna kadakuada, ket ammoda ti kasapulanda.

Saan la ketdi a mayadayo ditoy iti ibagbaga ni Marilyn Monroe idi sibibiag pay: a no mapakatawa kano ti lalaki ti maysa a babai, mabalinna kano a maipaaramid ti kayatna kenkuana.

Iti maysa pay a panagadal iti isu met laeng a pagilian, naduktalanda a kasla paset ti natural a kababalin ti maysa a babai ti mabatombalani iti tao nga ammona ti agpakatawa. Kasta met a kasla naka-program met i lalaki ti panagpakatawa no kayatna a maala ti nasami-it a “wen” ti babai.

Iti met bukod a panagsukisok ti British Psychological Society Annual Conference iti Brighton, England, naduktalanda a kaaduanna a babbai ti mamati a nasirsirib nga amang dagiti lallaki nga ammona ti agpakatawa ngem dagiti saan. Ken saan laeng a kinasirib ti makitkita dagiti babbai ditoy, segun ken ni Geoffrey Miller, sikolohista iti University of New Mexico, Albuquerque, ta makitada pay ti kinaalerto ken kinasalun-at ti panagpampanunot ken kinapudno iti maysa a lalaki nga ammona ti agpakatawa.

Ket no surokantayo ti agsao, kasla ar-aramaten laeng dagiti babbai ti kinalaing dagiti lallaki nga agpakatawa a kas pagibasaranda iti panagpilida iti pudpudno a kaparehada iti tungpal-biag ken agbalin nga ama dagiti annakda.

Ken sabali pay ti maitulong ti katawa a mabalin nga ammo metten dagiti babbai. No agkatawada kano, bumaba ti presion ti darada, sumayaat ti sirkulasion ti darada ken lumukay ti aangsanda. Inawaganda ngarud ti katawa a kas kasamayan nga agas. Isu a ti babai a makideyt iti naragsak a lalaki, nalag-an ti riknana nga agawid iti balayda.

Ngem depende met no kasano nga agpakatawa ti maysa a lalaki. Kas pagarigan, no agintitim-og wenno aginkakaglis daytoy tapno madlaw ken mapagkatawana ti babai, ngem no saan a napintas ti pannakaipakatna, agparang a corny laeng ti inaramidna. Ngem ti lalaki a mangaramat iti wagas ti komediante nga agpakatawa, dayta ti magusgustuan dagiti babbai kenpatienda a naragsak a makadua wenno makapareha.

Ta kunada met, saan a kasta ti kadarasna ti agpakatawa ta kasapulan met ti tayming, wenno husto ti tiempona, napintas a delivery wenno pannakaipakatna ken consistency, wenno agtultuloy ti pannakaiparang ti personalidad a naragsak. Agpayso ngarud nga adda utekna, ken naragsak a makadkadua ti tao nga ammona iti agangaw iti umisu a wagas ken oras.

Isu nga awan duaduana a manipud ken ni Dolphy agingga ken ni Vic Sotto ken uray pay da Joey Marquez, Vhong Navarro ken Ogie Alcasid, makita a nalaka a maawisda ti atension dagiti babbai, ken uray pay dagiti pusoda, ta kabaelanda a paksiaten ania man a panagduadua, panagbuteng, ken ania man a pakarikutan dagitoy a babbai no kasta nga ipalapaldan ti makapakatawa nga istoria wenno aramid.

Isu a no maminsan, dagiti komediante a kas ken ni Ogie Alcasid, saan a kas kada Richard Gomez wenno Aga Mulach ti dakdakkel ti gundawayna a makasukdal iti puso ti maysa a napintas ken napusaksak a Miss Australia. Adda met ketdi dagiti dadduma pay a rason tapno maatrakar ti maysa a babai, a kas koma no nalaing a kumanta wenno dadduma pay a talent nga ikut ti lalaki, nadayaw ken nasingpet, ngem no armas koma, ti panagpakatawa ti kasasamayan a pangtinnag iti rikna ni Ading Balasang.

Asino kadi met ti dina kayat ti agkatawa ken agragsak?

Ken saan laeng met a maipapan iti relasion, napateg met ti kinalaing nga agpakatawa iti panaggagayyem ken ania man a rason tapno makipulapol kadagiti tattao. Ket no ad-adu ti gagayyem, saan kadi a dakdakkel met ngarud ti gundaway ti lalaki a makaam-ammo iti babai a makarelasionna iti napaut a panawen.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Marso 3, 2014.)

FILIPINO TIME: AWAN ITAN TI LINNADAWAN

NARIGAT a mapagpapadapada ti oras iti relo dagiti tattao ta agsabasabali met ti kayatda a suroten nga oras. Kinnayat, kunada man.

Kasla awan ngarud aniamanna iti dadduma no naladawda a sumangpet kadagiti papananda, wenno dumanon kadagiti mapagtutulagan a lugar, pagsisinnarakan, taripnong wenno pasken. No kasta a minuto laeng ti diperensia, masansan nga awan man laeng ti marikna a panagbain ti tao a naladaw, uray agpadispensar laeng koma.

Iti sabali a pannao, kasla awan ngarud ti pudpudno a maladaw ta kabaelan ti tunggal maysa nga ipasurot ti orasna iti kayatna nga aramiden.

Ngem ti dakesna, gapu ta ad-adu dagiti maladaw ngem saan, kasla ‘tay kaykayatdan ti nagbalin a pagalagadan. Ken ti nadakdakes pay, inawaganda daytoy iti Filipino Time.

Ngem ania kadi ti pudno a Filipino Time?

Isu man daytoy ti ibagbagada nga oras a naladladaw ngem iti naituding nga oras. Mabalin nga agingga iti 30 a minuto kalpasan nga agpaso ti oras, wenno 30 a segundo sakbay a pumanaw ti nautoyanen a kasinnarak a tao.

Daytoy a panagawat iti kaipapanan ti Filipino Time ti pagtaudan ti makapasuron a rason dagiti naladaw a sumangpet kadagiti appointment-da. Ta ibagbagada ketdin a naud-udida gapu ta Filipino Time ti sursurotenda. Nagalas man.

Ta asino met kadatayo ti saan a nakapadas iti nagur-uray iti maysa nga oras kadagiti parke wenno mall sakbay a dumteng ti tao a kasinnaraktayo (uray pay adda games kadagiti selpontayo, wenno pocketbook a naitugottayo, marikna latta met ti pannakautoy)? Wenno ti simmangpet a nasapa iti maysa a pasken ngem kasapulan pay nga aguray iti maysa wenno dua nga oras ta awan pay met ni manedier, ti naisangsangayan a bisita, wenno ni Apo Mayor (dagiti ketdi agpapaimportante a tattao ti mangisungsongsong iti kastoy nga aramid)?

Ngem dayta met kano ngamin ti naipaugali nga aramid dagiti Filipino, ti agpaladaw iti papananna. Nangrugi daytoy idi panawen dagiti Kastila. Tunggal ngamin adda dadakkel a pasken, mabilin idi dagiti Indio nga agpaladaw tapno mapalubosan a makatugaw wenno makakaan nga umuna amin a senior ken seniora nga Espanyol, sakbay a sumrekda. Ken gapu ta naladawda a dimteng, isuda met laeng ti mabati tapno tumulong a mangidalimanek iti lugar.

Di met rumbeng a maipada ti Filipinas kadagiti nababaknang a pagilian a saan nga uso ti linnadawan. Ta awan ti dadakkel a trapik sadiay; awan ti nabuntog ken kadaanan a lugan; awan dagiti kakaarruba wenno gagayyem a mangbangen kadakuada iti dalanda a mabalin a makatuttotda iti apagbiit; ken awan dagiti boss a mangpanuynoy kadagiti empleadoda ta agpapadada met laeng ngamin ti aramid.

Ngem adu met ti mangibagbaga a saan a kultura wenno pakasaritaan ti pagilian ti makaigapu iti kinamanagladladaw ni Angkuan. Ken saan a maipapan iti konsepto ti panagaramat iti oras ti pakataktaktakanna. Maipapan ketdi daytoy iti kaawan ti disiplina ti tao a maladladaw. Agpayso met, uray ania ti nagtaudan a kultura wenno kaamaan ti maysa a tao, no ammona a pilien ti umisu nga oras nga isasangpetna, dinto pulos a maladaw daytoy iti papananna.

Saan makabangen ti trapik ta mabalin met nga isapsapana iti rummuar. Ket gapu ta dina kayat ti aguray iti nabayag, dina met kayat a kasta ti masaparan ti sabali a tao.  

Nalaka laeng met ti sumangpet a nasapa no adda sursuroten a nasiken a “time management” wenno ti umisu a panagaramat iti oras kadagiti kasapulan nga aramiden. 

Maibilang a balitok ti oras. Ket gapu iti kaadun a saysayangen nga oras dagiti kakailiantayo a mamati ken mangsursurot iti negatibo a kaipapanan ti Filipino Time, agasem dayta a mapukawda a gameng.

Pagsayaatanna, ta ammo unay ti gobiernotayo daytoy a konsepto ti oras a kas napateg nga elemento ti panagdur-as. Adu metten dagiti addang dagiti lidertayo tapno mapukaw koma metten ti negatibo a konotasion ti Filipino Time.  Ket tapno ad-adda a maisuro ti umisu a pannakaaramat ti oras, kinasapulanda ti maysa laeng ti masurot nga oras tapno awanen ti pambar.

Ket idi laeng ngarud Mayo itay napan a tawen, pinirmaan ni Presidente Benigno S. Aquino III ti Republic Act 10535 (wenno ti Philippine Standard Time Act of 2013) a mangibilbilin kadagiti amin nga opisina ken ahensia ti gobierno a mangyeksakto amin a pagorasanda tapno sumurotda iti Philippine Standard Time (PST) wenno ti agbalinen a pagibasaran ti oras iti pagilian.

Ti PAGASA (Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration) ti napusgan a mangibaga no ania ti oras a masurot. Adda ngamin iti ikut ti ahensia ti maysa kadagiti kabaruan a ramit ken teknolohia a kas ti rubidium atomic clock, a makuna a mangibaga iti pudpudno a pagalagadan ken andar ti oras a kas maibatay iti sursuroten met laeng ti arigna amin a pagilian.

Kasaruno ditoy ti panangirusuat ti Department of Science and Technology (DOST) iti “Juan Time” wenno ti naisangsangayan a kampania daytoy a mangital-o ti panangipateg iti oras dagiti Filipino. Segun ken ni DOST Secretary Mario Montejo, panggep ti Juan Time campaign a balinsueken ti kaipapanan ti Filipino Time a kinamanagladladaw dagiti Filipino, ket pagbalinendan daytoy a kas oras ti kinamanagsapsapa, disiplina ken panangrespeto iti oras iti sabali a tao.

No managsapsapa ti maysa a tao, wenno dina kayat ti maladaw iti appointment-na no mabalin, dagitoy ti ipasimudaag iti kababalinna:  (1) disiplinado wenno ammona nga isuro iti bagina; ipamuspusanna no mabalin iti dina pannakaladaw; (2) mapagtalkan iti ania man nga oras, ta no adda agpatulong, manamnama iti kaaddana ken mangaramid iti banag iti husto wenno kasapulan nga oras; ken (3) ammmona ti makikadua, ta ammona a respetaren ti oras ti sabali a tao. Daytoy ngarud ti klase ti tao nga ammona nga usaren ti baro a Filipino Time.

Ken tapno ad-adda pay a maisaknap ti pannakaaramat ti PST, nabilin met amin a media network, partikular dagiti estasion ti telebision ken radio, a sumurot iti baro a pagalagadan iti oras. Adda mayannatup a multa wenno nadagdagsen pay a pannusa kadagiti saan a sumurot iti daytoy, segun iti baro a linteg.

Sakbay ngamin ti implementasion ti PST, agsasabali ti oras nga ibagbaga dagiti estastion ti radio ken telebision, a no maminsan sumurok wenno kumurang iti agingga iti 10 a minuto kadagiti relotayo. Dakkel la ketdi dayta a 10 a minuto a pangalaan iti rason tapno maladaw ti maysa a tao.

Napateg pay a paset ti kampania ti DOST ti panangaramatda iti PST a kas nagibasaranda iti countdown iti iseserrek ti Baro a Tawen, nga isu met ti sinurot dagiti dadakkel nga estasion ti telebision ken telecommunication. Ket iti panaglukat dagiti opisina iti baro a tawen, naangay iti aggiddan wenno eksakto iti oras a pannakaipangato ti bandera dagiti amin nga opisina ken ahensia ti gobierno. Paset daytoy ti panangrambak metten ti National Time Consciousness Week (Enero 1 agingga iti 7) kas sagudayen ti RA 10535.

No saan pay ngarud na nayeksakto ti oras dita relo wenno selponmo iti agparang iti telebision wenno maibrodkas kadagiti radio, wenno iti bundy clock iti opisinayo, no sumsumrekka iti maysa nga ahensia ti gobierno, sigurado la ketdi a dimo sursuroten ti Philippine Standard Time.

Wenno napanawankan ti agdama a panawen wenno modernisasion ti Filipinas. Saanen a mabalin ti kinnayatan.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 27, 2014.)

EMOSIONAL UNAY DAGITI FILIPINO?

NAKARO kadi unay ti kina-emosional dagiti Filipino? No dagiti damag iti inaldaw ti pagibasaran, pudno la ketdi dayta nga obserbasion.

Kas pagarigan ti napasamak iti LRT itay napan a bulan. Naimatangan ti adu a pasahero ti maysa a babai a napalalo ti panangbugkawna iti maysa a guardia. Gapu kano daytoy iti panangsitar ti guardia ti babai gapu ta di simrek daytoy iti rumbeng a sumrekanna. 

Nalimed a naibideo daytoy ti maysa a pasahero ket impostena daytoy iti maysa a social networking site. Naglatak ti bideo ken nagadu ti nagkomentario. Ibagbagada a saan met kano a makita ti nangrugian ti pasamak. Adda met nangibaga a di rumbeng ti panagngiwatngiwat ti babai nangruna ta adda daytoy iti publiko a lugar.

Nag-trending iti Twitter ti balikas nga AMALAYER manipud iti panangibugkaw ti babai iti “I am a liar (lah-yer, kunana)?”. Adda dagiti nasuron,  nadismaya ken nagkatawa laeng. Agingga a naiturong daytoy iti isyu ti gimong ken politika gapu ta maysa daytoy a kaso ti cyber-bullying, iti biang ti babai, ken ti saan a nasayaat a serbisio kadagiti public utility, iti biang iti administration ti LRT.

Makita ditoy no kasano a mapadakkel ti simple laeng a pasamak. Adda la bassit, agunget ti adu kadatayo, agprobokar, agsangit ken agaramid iti pagkakatawaan. Saan ngarud a pakasdaawanen ti surbey a rimmuar itay nabiit a mangibagbaga a ti Filipinas ti Numero Uno kadagiti pagilian a pagindegan dagiti nakaro unay nga emosional.

60% Kadagiti Filipino ti Emosional

Iti surbey nga insayangkat manipud iti 2009 agingga iti 2011 ti Gallup, research firm a nakabase iti Estados Unidos, kadagiti nasurok a 140 a pagilian, innem iti sangapulo a Filipino (wenno 60 a porsiento) ti nangibaga a makapadpadasda iti agpada a positibo ken negatibo nga emosion iti inaldaw a panagbiagda.

Makuna a positibo nga emosion ti pannakarikna iti nasayaat a pannakainana iti bagi, makarikna iti pannakarespeto ti sabali a tao, agragsak, agisem ken agkatawa a kanayon, ken makaadal wenno makaaramid kadagiti banag a kaay-ayo unay. Negatibo met nga emosion ti pakariknaan iti panagunget, pannakabannog, panagliday, sakit a pisikal ti gapuna, ken panagdanag.

Ngem uray dakkel ti iskortayo iti positibo nga emosion, saan met a makuna a maysa kadagiti kararagsakan a puli iti lubong dagiti Filipino. Ta nangato met ti iskortayo iti negatibo nga emosion. Nalidem la ketdi ti pudpudno nga interpretasion ti surbey no agbataytayo pay iti 2012 World Happiness Report a rimmuar itay Oktubre, a nangibaga a maysa ti Filipinas kadagiti saan unay a naragsak a pagilian. Maika-103 laeng ti ranggo ti Filipinas iti 155 a pagilian a narukod ti kinaragsak dagiti umilida. Adda pay report a ti Filipinas ti kangatuan iti bilang dagiti insidente iti depresion kadagiti pagilian iti Southeast Asia, ken mapan kano a 93 iti 100,000 a Filipino iti agpakpakamatay.

Nahiligtayo Unay iti Drama?

“Madrama” wenno nakaro kadi unay nga emosional dagiti Filipino?

Mabalin, ta iti laengen agbiag iti bukodtayo a lugar, napnapnon iti adu a drama iti biag, kas koma iti inaldaw a panangikaramuttayo iti pamiliatayo, iti kaawan met laengen ti makitatayo a progreso ti pagilian, a rason ti saan a nasayaat a taray ti pagsapulan ken negosio. Adda dita dagiti inaldaw a damag iti kinakapuy ti gobierno a mangipaay iti serbisio publiko a pakabuisitan la unay ti tunggal maysa kadatayo. Ken ti inaladaw a damag kadagiti kinadangkok iti kalsada, pamilia a panawan dagiti amma wenno inna a mapan agtrabaho iti sabali a pagilian, pannakaikkat iti trabaho, ken pannakaabuso a seksual kadagiti agtutubo.

Ngem iti laksid dagitoy a karit iti biag, ugalitayo met a pagkutien laeng dagiti abagatayo wenno agsennaaytayo lattan a mangibaga a kasta laeng ti biag. Isu a maisapartayo pay laeng ti agisem ken agragsak, ti ag-videoke, ti agaramid kadagiti pagkakatawaan a ladawan a maiposte iti Facebook—amin dagitoy iti laksid ti saplit ti biag wenno ania man a didigra. Dakkel ti panagtalektayo iti Namarsua ken ti panamatitayo iti kunkunada a kinaamnuttayo a mangsaranget iti ania man a karit iti biag.

Dayta ti rason nga agkatawatayo latta. Ken mangilawlawag metten daytoy iti dakkel nga iskortayo iti positibo nga emosion a kapareho met laeng ti iskortayo iti negatibo nga emosion.

Maysa a makita a rason ni Randy Dellosa, maysa a sikolohista, ti pakasaritaan ti pagiliantayo no apay a nakaro iti kina-emosionaltayo. Gapu iti napaut a pannakasakuptayo kadagiti nabibileg a pagilian, wenno ti panagbalintayo nga adipen kadakuada, nasursuro dagiti apongtayo a tenglen ti emosion wenno sentimientoda tapno di agkibaltang iti sanguanan kadagiti amoda, ta amangan no pakabitayanda pay. Ngem idi makaruk-attayo kadagiti gangganaet, adda ditan a nagbulos ti riknatayo, ket gapu daytoy a baro a wayawaya, awanen ti ania a panangtengngeltayo a mangipeksa kadagiti marikriknatayo. A no maminsan saanen a matengngel dagiti autoridad ti nakaro a panangipeksa dagiti umili iti wayawayada, kas koma iti kinawayada latta nga agiggem iti armas, ti mangpaltog kadagiti mangdungpar kadagiti luganda, wenno ti mangkarit iti dinnanogan dagiti mangatiw kadakuada iti argumento.

“Magpakatotoo”

Saan met a pakasdaawanen no apay a manipud naanag dagiti Filipino ti kaadda ti wayawayada iti Internet a makigayyem ken mangipeksa iti riknada, nagpapasda metten a mangaramid iti kaykayatda. Isu a kasta met ti ungetda iti ania man a panggep ti autoridad a matengngel dayta a wayawayada para iti pagimbagan met laeng ti sapasap.

Maysa pay a maitudo a rason ti kinadekket ti tunggal maysa dagiti kameng iti pamilia a Filipino. Adda laeng bassit ngarud a pakasaktan ti maysa, agramaram metten daytoy iti sibubukel a kaamaanda. Wenno uray ania a damag nga adda pakaseknan ti pamilia, wenno lagip dagiti pasamak ti pamilia, agbalinen ti asino man a kamengna nga emosional. Daytoy ti pataudan ti ay-ayattayo nga agbuya kadagiti drama iti telebision ta pagsarmingan met ngamin daytoy iti pudno a biag ti maysa a pamilia.

Ania koma ti maadalda iti drama ti telebision? Dagiti asawa a mangpengnget iti kabit dagiti asawada? Dagiti napaay iti ayat a makidinnanogan kadagiti karibalda? Wenno dagiti polis a mangibus iti balada kadagiti kriminal uray awan met gawayen dagitoy a lumaban?

Maysa pay a rason ti kinaemosionaltayo ti agdama ita a maitaltal-o iti media a panagbalin koma dagiti Filipino a pudno iti bagbagida (“magpakatotoo”). Masansan nga isursuro daytoy kadatayo dagiti artista a kas kada Kris Aquino ken Anabelle Rama. Uray ania ti ibaga ti dadduma, ti napateg maipakitada ti pudno a kinasiasinoda ken ti pudpudno a riknada. Ngem no maminsan met, adda dagiti mabastosan wenno mapasugkian gapu iti kastoy a panangipakita iti kinaprangka nga agsao.

Pagdaksan wenno Pagimbagan?

Ngem pakadaksan kadi wenno pagimbagan ti nakaro a kina-emosional dagiti Filipino?

No basaentayo dagiti komentario dagiti kakailiantayo a nailanad kadagiti artikulo iti nadumaduma a news website, aggudua ti pangituronganda iti surbey ti Gallup. Adda mangibaga a nasayaat no ibagada nga emosional dagiti Filipino ta ipakitana laeng kano ditoy nga iti laksid ti rigat iti biag, naisem ken mannakitunostayo pay laeng iti sabali a tao, mannakidanggay kadagiti gagayyemtayo iti ania man nga oras, ken makipagragragsaktayo latta kadagiti ay-ayatentayo iti biag. Iti ababa a pannao, dakkel ti panangipataeg dagiti Filipino iti biagda.

No anagentayo ti kaipapan ti balikas nga emosional, iparangarangna ti panangipakita ti pudno a rikna iti nabatad (demonstrative) ken nalaus wenno nabara (passionate) a wagas. Wenno iti sabali a konteksto, saan nga agul-ulbod ti emosional a tao iti ipakpakitana a rikna, wenno interes ken pakaseknanna iti maysa a banag. Ipaawatna ngarud ditoy ti ugali dagiti Filipino a mannakigayyem (hospitable), nalaka a pakitunosan, ken pudno nga agay-ayat iti pamilia.  

Ngem adda met agkuna a saan a nasayaat ti nakaro a kina-emosionaltayo. Pagtaudan ngamin daytoy ti kulturatayo a Filipino nga agrukrukbab la unay kadagiti nalalatak a personalidad. Wenno ti ay-ayattayo nga agbuya kadagiti serye a drama iti telebision. Adda ngarud agkuna a daytoy ti rason iti ad-adu a bilang ti mapartuattayo nga artista ngem dagiti mannurat, sientipiko ken akademiko.

Saan unay nga ar-aramaten dagiti Filipino ti utekda nga agpanunot no ania ti nasayaat kadakuada ta emosion ti masansan a paturayenda. Aggarawda latta a saanen nga agpanunot. Masansan a mapasamak daytoy iti panangipudosda dagiti lidertayo, aglalo no panawen ti eleksion, wenno ti maysa a lider a pagrukbabanda ket aglaslasat iti dakkel a pannubok.

Manangngaasi Ngamin Dagiti Filipino

Ammo la unay dagiti lidertayo daytoy a manangngaasi a galad dagiti Filipino isu a permi met ti panangmanipularda iti isyu, iti ladawanda iti publiko, wenno dagiti kapanunotanda tapno maawidda ti panangngaasi latta kadakuada dagiti umili. Kas pagarigan, masansan a makitatayo a naka-wheelchair dagiti naidarum nga opisial iti dakkel a kaso tapno iparangda a nakakaasi ti kasasaadda. Wenno ti pananguyot dagiti partido politikal nga agkandidato iti eleksion ti balo wenno naulila nga anak ti maysa a natay a politiko (a kas iti kaso ni Presidente Benigno S. Aquino III ta nakatulong unay ti ipupusay ti inana a ni Cory Aquino sumagmamano a bulan sakbay ti presidential election idi 2010). Adda met dagiti agsangit bayat ti panagbitlada iti Kongreso tapno maawisda ti simpatia dagiti Filipino para iti kayatda wenno dida kayat a gakat.

Iti ababa ngarud a pannao, rumrummuar a saan a kanayon a nasayaat ti epekto ti nakaro a kinaemosional (positibo ken negatibo) dagiti Filipino. Saan met a nasayaat no ibagatayo a liklikantayon ti agipeksa iti emosion. Ta kas kunadan, ti ania man a sobra, saan a nasayaat ti ibungana.

No ti Filipinas ti makuna a nakaro nga emosional iti surbey, ti met Singapore ti kasungani ti Filipinas. Ta daytoy a bassit a pagilian ti rimmuar iti surbey a Numero Uno kadagiti pagilian a saan unay nga agipekpeksa iti emosion dagiti umilida, wenno 36 laeng a porsiento kadakuada iti mangibagbaga a makariknada met ti emosion iti inaldaw a panagbiagda.

Saan met a nagustuan dagiti taga-Singapore ti resulta ti surbey ta negatibo daytoy kadakuada. Ipakpakitana laeng kano ditoy a narigat ti agbiag iti pagilianda uray nadur-as met ti ekonomiada, wenno awanen ti orasda nga agragsak wenno wayawayada nga agipeksa kadagiti riknada. Mabalin a gapu ta awanen ti libre kadakuada, ta rumbeng a bayadanda amin a garawda, gapu iti kinaiget ti gobiernoda a mangipakat kadagiti banag nga awan ti pagturonganna no di laeng iti panagprogresoda. Agparparang laeng ngarud a kasla robot dagiti umili.

Ket iti nasao met laeng a surbey, makita a balanse laeng ti iskor ti Estados Unidos ken dadduma pay a nasaliwanwan a pagilian mainaig iti pagrukodan iti emosion. Nakuna ngarud dagiti eksperto a masapul laeng ti maysa a pagilian ti kalalainganna a panangipakita iti emosion ngem pasurotan koma daytoy iti nauneg a panagpampanunot a manganag iti mapaspasamak iti aglawlaw.

Panunot, Saan nga Emosion, ti Paturayen

Ipakita pay ngarud ti surbey a kasapulan met ti tunggal pagilian nga ipasnek a tamingen ti karadkad ken pagragsakan (well-being) dagiti umili iti baet ti panangbalabala ti gobierno iti kasapulanda a progreso.

Nalawagen kadatayo ti kinaemosional dagiti Filipino. Ngem manipud ditoy, masursurotayo koma metten a tenglen ti emosiontayo wenno iturongtayo laeng iti tengnga, kas kadagiti banag a kasapulan ti naiget a panagdesision. Nangruna a maiturong daytoy kadagiti lidertayo, partikular iti isyu iti ekonomia, politika ken ania man a pakaseknan iti gimong.

Ken kangrunaanna, masursurotayo koma metten iti agseriosotayo iti biag no kasapulan. Kas koma ti agipasnektayo a mangrisut kadagiti parikuttayo, saan ket a ti mangibus laeng dagiti orastayo kadagiti babassit a banag a kas iti bideo ti babai nga agngiwatngiwat iti LRT. Masursurotayo koma metten ti agragsak wenno agrambak laeng no adda naimbag nga aramid. Saan ket nga agragsak laeng babaen ti panagaramidtayo a pagkakatawaan dagiti maimatangantayo a saan a nasayaat nga ugali dagiti padatayo nga ordinario nga umili.

Iti daytoy ngarud umay nga eleksion, a kas kanayon nga isursuroda kadatayo, aramatentayo ti panunottayo a mangibutos kadagiti lider a mangituray kadatayo. Saan koma a ti laeng emosion ti kanayon a patpaturayentayo.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Disiembre 17, 2012.)

DOLPHY, NATIONAL ARTIST?

PIMMUSAY ni Comedy King Dolphy, Rodolfo Vera Quizon iti pudno a biag, iti edadna nga 83, idi Hulio 10 kalpasan iti makabulan a pannakirangetna iti sakitna a pulmonia ken dadduma pay a komplikasion.

Awan ngaruden ti nabatbati pay nga ari ti pelikula a Filipino. Immun-unan a nagpakada ni Action King Fernando Poe, Jr. idi a pimmusay daytoy kalpasan a maatake iti utek (stroke) idi 2004.

Ket no napasurotan ti ipapatay ni FPJ iti kontrobersia ti pannakasuitikna iti eleksion idi 2004, adda met kabuyogna a nabara nga isyu iti ipapatay ni Dolphy. Isu daytoy ti ibagbagada man a panangipaidamda kenkuana iti Order of National Artist nga idi kano pay laeng 2009 a maipaay koma kenkuana.

Nadekket nga aggayyem da FPJ ken Dolphy. Agpada dagitoy a higante iti pelikula a Filipino. Ngem agingga laeng ditan ti pagpadaanda. No simrek iti politika ni FPJ kalpasan a mauyotan ti kampo ni napadisi a Presidente Erap Estrada nga agkandidato a para presidente, awan a pulos ti panggep ni Dolphy a sumrek iti politika iti laksid ti adu a pananguyotda kenkuana.

Nagbalinen a klasiko a linia tunggal eleksion dagiti inibbatan ni Dolphy iti maysa nga interbiu a nagkunaanna, a no mangabak iti eleksion—a dayta dayta ti pagamkanna unay—ania ngarud ti aramidenna kalpasanna? Nagpintas a pagadalan dagiti padana nga artista wenno dagiti nalatak a personalidad sakbay a sumrek dagitoy iti politika.

Ken idinto a naipaayen ken ni FPJ ti National Artist Award (posthumous) idi 2006, dua a tawen kalpasan a pimmusay, adda pay laeng ngarud ita nga agur-uray ni Dolphy iti gundawayna a maipaayan met iti dayta a pammadayaw.

Sumangkadullit ti adu a sektor, nangruna ddagiti gagayyem, mangisaksakit ken mangraraem ken ni Dolphy apaman a naitaray daytoy iti ICU iti Makati Medical Center gapu iti sakitna ti pannakaipaay koman kenkuana ti pammadayaw. No mabalin, kunada, yawatdan ti pammadayaw agingga a sibibiag pay daytoy.

Ania, Aya, ti National Artist Award?

Inrusat ni Presidente Ferdinand Marcos ti National Artist Award, babaen ti Proclamation No. 1001 a pinirmaanna idi 1972. Kangatuan daytoy a pammadayaw nga ipapaay ti gobierno kadagiti Filipino nga adipen ti arte iti nadumaduma a kategoria, a kas pangbigbig iti gapuanan dagitoy a mangibagbagi iti katatan-okan a pagbatayan ti artistiko a panangyebkas iti karirikna ken kararua ti pagilian.

Ngem aguraykayo ta adda met proseso a masurot, kasla dayta met ti ibagbaga ni Edwin Lacierda, maysa kadagiti pannakangiwat ti Malakanyang, kadagiti agpilit a maipaayan iti pammadayaw ni Dolphy. Nupay ti Presidente ti kaudian a mangibaga iti panagbalin a National Artist ti maysa nga indibidual, aglasat pay nga umuna dagiti nominado iti screening committee a buklen ti National Commission on Culture and the Arts (NCCA) ken ti Cultural Center of the Philippines (CCP).

No mabalin, saan a kayat ti administrasion a maulit ti napasamak idi 2009, wenno ti kaudian a pannakaipaay ti National Artist Award kadagiti sumagmamano a tao a pinili lattan ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo a saan a naglasat iti umisu a proseso, ken adda dagiti saan a kualipikado.

Nakadanon ti isyu iti Korte Suprema babaen ti petision ti grupo nga idauluan dagiti sibibiag pay a National Artist. Dinillaw dagiti nagpetision ti pannakapili dagiti sumaganad: architect Francisco Mañosa, fashion designer Jose Moreno, theater artist Cecile Guidote-Alvarez, ken direktor ken nobelista iti komiks Carlo J. Caparas. Saan kano nga inrekomenda dagitoy ti screening committee, kayatna a sawen nagdisnudo lattan ni Arroyo a nangiselel iti naganda idinto nga addan uppat nga immun-una a nairekomenda. Dagitoyda: Ramon Santos, Lazaro Francisco, Federico Aguilar Alcuaz, ken director-aktor Manuel Conde. Inikkat ni Arroyo ti nagan ni Santos, ket inselselna dagiti uppat.

Nangipaulog ngarud ti Korte Suprema iti maysa a temporary restraining order (TRO) nga agingga ita, kalpasan ti nasurok a dua a tawen, saan pay a nagargaraw ti kaso.

Ngem inlawlawag ni Trixie Angeles, abogado dagiti nagpetision, a maipaay laeng ti TRO kadagiti nainaganan iti petision, a kas kada Alvarez ken dagiti kakaduana, saan ket a para iti CCP ken NCCA wenno iti Malakanyang. Mabalinda latta ngarud ti agkuti tapno mangpilida manen iti sumaruno a grupo dagiti National Artist. Kinapudnona, nangrugin ti proseso. Kadawyan a maileppas daytoy kalpasan ti dua wenno nasursurok pay a tawen.

Maysa idi kadagiti nominado ni Dolphy a para National Artist for Film, manipud iti rekomendasion ni Senador Manny Villar. Ngem saan a nairaman ni Dolphy ti maikadua a deliberasion ti screening committee. Adda ngarud mangibagbaga a ti puesto a para koma ken ni Dolphy iti napan ken ni Caparas, ta saan kano met a kualipikado daytoy para iti baro a kategoria a National Artist for Visual Arts and Film, (saan met kano nga isu ti nagdodrowing dagiti nobelana a komiks); wenno ken ni Alvarez a naipaayan ti National Artist for Theater, ta nagalas a kitaen nga isu ti pinili ti NCAA idinto a bukodda nga opisial daytoy.

Nominado Manen ni Dolphy

Manipud ngarud idin, nagbalinen a kasilpo ti isyu ti National Artist Award iti tartaraudi a paset ti biag ni Dolphy.  

Ngem saan met a nagkurang ti administrasion a nangbigbig kadagiti gapuanan ni Dolphy iti agpang ti pelikula ken telebision. Idi 2010, inyukkor ni Presidente Benigno “Noynoy” Aquino III ken ni Dolphy ti Grand Collar of the Order of the Golden Heart, maysa kadagiti kangatuan a pammadayaw a para iti maysa a Filipino nga ipapaay ti Malakanyang. 

Ti napateg, naawat daytoy ni Dolphy idi sibibiag pay. Ngem sabalin a saritaan no National Artist Award ti kayatda nga ipaay a dagus kenkuana.

Kinapudnona, nainominar manen ni Dolphy para kadagiti mapili a baro a National Artist a manamnama a maiproklamar inton umay a tawen. Adu payen ti naawat daytoy a rekomendasion, a kas kadagiti aggapu iti Kongreso, sumagmamano nga obispo, ken entertainment. Ngem kas iti nadakamaten, adda proseso a masurot. Di ngarud rumbeng a dardarasenda lattan nga ipaay kenkuana gapu laeng ta dakkel a simpatiatayo ti maysa a tao a pimmusay.

Rumbeng met a saluadan ti komite ti integridad ti nasao a pammadayaw a naminsanen a naibaddek gapu laeng ti pinnadrino ken politika iti napalabas nga administrasion. Daytoy ti rason a dida mapilit ti Malakanyang nga agkuti a dagus. No mabalin di kayat ni PNoy a malaokan iti politika ti proseso, ta adda met kano ti komite a mangadal iti kualipikasion dagiti nominado, a buklen dagiti mararaem nga eskolar, akademiko, researcher, kritiko, ken dadduma pay nga indibidual a nalawa ti ammoda kadagiti kategoria ti arte a pakaseknanda. 

Kualipikasion ni Dolphy

Ngem ti saludod ditoy: Kualipikado kadi ni Dolphy a National Artist?

Subliantayo a pagdasigen ni Comedy King ken ti Action King, mainaig kadagiti gapuananda. Naipaay ken ni FPJ ti pammadayaw babaen ti naballigi a gapuananna, saan laeng a kas aktor no di pay a kas prodiuser ken direktor, babaen ti screen name daytoy a Ronwaldo Reyes.

Ket no kitaentayo dagiti nagbalinen a National Artists for Cinema, amin dagitoy ket direktor: Lamberto Avellana, Gerardo de Leon, Lino Brocka, Ishmael Bernal ken Eddie Romero. Tallo pay laeng met dagiti aktor ti nagbalin a National Artist for Film: Atang de la Rama (teatro), Manuel Conde (direktor pay daytoy), ken FPJ.

Saan pay met a nalawag no ania a kategoria ti pangilugaranda ken ni Dolphy, no iti Film wenno Cinema. Ngem no kualipikado met laeng daytoy, rumbeng nga agsadag iti patas nga ebalasion dagiti gapuananna a mailinia wenno maragpatna ti kalidad ti trabaho nga impakita metten dagiti immun-unan a naipaayan iti pammadayaw.

Ket no saan man a kualipikado iti Film wenno Cinema ni Dolphy, mabalin met nga ipaayda kenkuana ti National Artist for the Broadcast Arts. Segun ken ni Lito Zulueta, dati a kameng ti second panel ti komite nga agpili kadagiti National Artist, naglatak met ni Dolphy iti telebision babaen dagiti sitcom daytoy a nagpaut iti sumagmamano a tawen: “John en Marsha” ken “Home Along Da Riles.” Awan pay ti naipaayan iti pammadayaw iti daytoy a kategoria, ket mabalin a ni Dolphy ti umuna.

Ngem no surotentayo ti pakasaritaan ti National Artist Award, nabileg unay ti adda a nakatugaw iti Malakanyang. Idi 1997, nanglukat ni Presidente Fidel Ramos ti maysa a kategoria ti “Historical Literature” tapno mairaman a National Artist iti dayta a tawen ni Carlos Quirino a padana a taga-Pangasinan. Saan met a nagpangadua ni Erap Estrada a nangipaay idi 1999 ti National Artist for Music ken ni Ernani Cuenco a nangar-aramid iti musical score kadagiti pelikula ni Erap. Ngem ti rigatna, naglablabes met ni Arroyo a nangaramat iti imet daytoy a presidential prerogative, wenno ti wayawayana nga agpili iti kayatna babaen ti panangiselselna dagiti uppat a nagan, a kaaduanna iti di met kualipikado, a di naglasat iti proseso. 

Ilisida iti Politika

Nasayaat ngarud unay ti ibagbaga ni PNoy a dina kayat a biangan ti pannakapili dagiti maital-o a National Artist, ta adda met napusgan nga agakem iti dayta. Panangsurotna metten daytoy iti agdama a  prinsipio ti administrasionna a di mangulit ti ania man a nagkibaltangan ti napalabas nga administrasion. Rumbeng laeng ngarud a dina denggen dagiti panangkariarda kenkuana nga ipaayna a dagus ken ni Dolphy ti nasao a pammadayaw. No aramidenna dayta, mapasugkian la ketdi manen ti rikna dagiti pudpudno nga adipen iti arte a napusgan nga agpili kadagiti kapatadanda a maipaayan iti katatan-okan a pammadayaw.

No masurot ti umisu a proseso, a dagiti laeng pudpudno nga adda ammona kadagiti pakasekanda a kategoria iti arte ti agpili iti ital-oda iti pedestal, awanton ti pakababalawan pay ti Malakanyang. Saan koman a maulit pay ti napasamak idi 2009.

Ti napateg, dida koma ipadardaras a maileppas ti proseso. Narigat no ti laeng emosion wenno ti kayat laeng ti kaaduan ti mapaturay nga awanen ti panangipangpangrunada iti kinasagrado ken kinapateg ti pammadayaw para iti sapasap a Filipino. Awan met diperensiana no natayen ni Dolphy, ta adu metten ti naipaayan iti pammadayaw kalpasan a natayda. Ti napateg, agsadag iti legalidad ken moralidad ti panangpadayawda ken ni Dolphy.

Iti biang ti pamilia ni Dolphy, awan met ti pagdardarasanda, wenno dida ketdi namnamaen unay daytoy. Segun ken ni Eric Quizon, anak ni Dolphy ken tumaktakder a pannakangiwat ti pamilia, nagun-oden ni Dolphy ti kadadakkelan a panagraem ken pammadayaw manipud kadagiti Filipino nga agay-ayat kenkuana, wenno kadagiti naparagsakna iti uneg ti innem a dekada a kaaddana iti showbiz.

Ket uray a mismo ni Dolphy, mayaten kanon kenkuana ti “National Arthritis Award.” Ngem  wen met, agang-angaw laeng ti Comedy King idi imbagana daytoy.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 23, 2012.)