WEN, NAPANAK MET NAKIPILA ITI PCSO

WEN, iti naminsan ken damo unay a napasamak iti paset ti biagko, immararawak iti tulong ti Philippine Charity Sweepstakes Office (PCSO), ahensia ti gobierno a mangibunbunong iti tulong pinansial kadagiti marigrigat. Ta kas met iti kaaduanna a Filipino ti estado ti pamiliak, saankami a nabaknang uray adda regular a trabahok.
Pudno nga adda met naganabko iti PCSO. Ngem napatpateg ti nagbalin a padasko, ken dagiti naduktalak a rumbeng met a maibinglayko.

Maipalagip nga itay laeng Hulio, nabara dagiti isyu maipanggpe kadagiti dadakkel nga anomalia iti PCSO. Umuna ditoy ti mainaig iti sumagmamano nga obispo a nakaawat iti donasion nga SUV nga agdagup iti P6.94 milion manipud iti nasao nga ahensia. Tinagialas dagiti krititko ti pannakaited ti tulong kadagiti tao ti Simbaan ta umuna unay, iparparit ti Konstitusion ti panangipaay ti gobierno iti tulong pinansial iti maymaysa laeng a relihion; ken maikadua, nabatad ketdi a pasuksok, saan ket a donasion ti napasamak ta imparabur ti dati a Presidente dagitoy a lugan iti kasta, maawidna latta iti suportada iti administrasionna iti panangsarangetna iti agsasaruno idi a kasona nga impeachment.

PAGGATASANDA LAENG TI PCSO

Kasaruno koma ti nadakamat a topiko iti panangsuratko mainaig iti maikalima a kaso a plunder a naidatag kontra ken ni Gloria Macapagal Arroyo (agdama a diputato ti Pampanga) ta agbatay daytoy ti anomalia iti pannakaaramat iti P325 milion nga intelligence fund iti PCSO met laeng. Naduktalan ngamin a kadakkelan a bingay ditoy iti naaramat iti panawen iti eleksion idi 2010.

Malaksid pay iti daytoy, nabara ti isyu iti panaggastos ti ahensia iti P7.3 bilion para laeng iti anunsio ken promosion dagiti programada iti tawen 2007 agingga 2010. Agasem no mano koma nga ambulansia, wenno marigrigat a pasiente ti natulongan iti dayta a gatad. Sa apay koma a kasapulanda pay ti agpaanunsio, nangruna iti kastat’ kadakkelna a pundo?

Pudno laeng ngarud ti obserbasion ni Senador Francis Escudero nga agparparang laeng a paggatasan, a kas pork barrel, ti napalabas nga administrasion ti PCSO para kadagiti addang daytoy iti politika. Kas naduktalan ngamin ti senador, dagiti laeng politiko a nadekket iti Malakanyang iti nakaawid kadagiti dadakkel a pabor manipud iti ahensia, idinto nga adda dagiti probinsia a di pay nakaawat uray siping manipud iti ahensia. Kayatna a sawen, no dimo kadua ti situtugaw a presidente, lipatem pay laeng a makaawat iti ambulansia dagiti masakupam nga ili. Adda man report a nakaawaat iti 20 nga ambulansia ti maysa a probinsia iti uneg laeng iti dua a tawen gapu ta kadekket ni GMA ti situtugaw a gobernador daytoy wenno kingpin ti probinsia.

Ngem diak nairugi dayta a salaysay a panggepko koma a suraten. Ta iti nasao met laeng a maudi a lawas ti Hulio, intarayko ni baketko iti Philippine General Hospital (PGH) gapu iti impagarupmi idi damo nga adda sakit daytoy iti bato wenno iti appendix ngem gayam komplikasionen daytoy iti kanserna iti suso a napaut met nga inlimedna kadagiti gagayyem ken pamiliana.

Iti sumarko, agpaut ti panagtalinaedmi iti hospital, ket dakkel la ketdi ti magastosmi ta inserreko iti pay ward ti asawak tapno ad-adda a mataming dagiti doktor ti kasasaadna. Malaksid pay a nasumarko metten iti kadakkelto iti magastosko iti chemotherapy nupay agingga iti maudi a gundawayna iti hospital, di kayat ni baket nga aglasat iti daytoy.

Idi adda nangisingasing nga umasidegkami iti PCSO, adda bassit panagpamayanko. Amangan, kunak, no naestrikto itan ti ahensia, gapu kadagiti isyu iti anomalia. Malaksid iti dayta, salsaludsodek iti bagik no adda pay nabatbati a pundo daytoy para iti charity ta kasla kinarasan metten dagiti rinuker nga opisial ti sarusar daytoy.

SABALI NO ADDA AM-AMMOM?
Nabasak iti maysa nga artikulo iti Internet mainaig iti rigat dagiti tattao a pumila ken aguray a maawagan iti batangda para iti kasapulanda a tulong. No dadduma, adda dagiti fixer a bayadanda tapno “agandar” dagiti aplikasionda. Ken no mataming met ti aplikasionda, saan met a kas karina a maipaay ti kidkiddawenda a gatad. Kas iti maysa a baket a makasapul iti P80,00 para iti operasionna iti colon cancer, ngem 8,000 laeng ti naaprobaran a gatad para kenkuana. Idinto nga agdinamag a nagdadakkel ti maipapaay kadagiti pasiente nga agpatulong kadagiti diputado wenno asino ditan a lokal a politiko. Kayatna a sawen, uray dagiti nagbabaknang, makaawidda iti agingga iti P1 milion a tulong idinto a dagiti marigrigat nga awan ti maasitganda, aganusda no ania ti maipaay kadakuada.

Ngem iti biangko nga agkasapulan tapno masalbarko ti biag ti asawak, inggasanggasatko ti umasideg met iti ahensia. Naammuak nga adda kaarruba ti dati a bossko iti trabaho a nangato ti saadna iti PCSO. Tinawag a dagus ti bossko. Iti dayta met laeng nga aldaw a tinawagak, intedna kaniak ti nagan ti tao a mabalin nga asitgak iti opisina ti PCSO iti Quezon City, iti sikigan iti City Hall a sumango iti Kalayaan Avenue. Insaganak met dagiti kasapulan a papeles wenno dokumento.

Ti Individual Medical Assistance Program (IMAP) a programa ti ahensia ti inaplayak. Maipaay ditoy ti medical assistance kadagiti indibidual a pasiente a makagun-od iti guarantee letter para kadagiti ospital a pakaag-agasan wenno nakaagasanda. Babaen ti guarantee letter, ikarkari ti PCSO nga isun ti mangsungbat ti obligasion ti pasiente iti ospital, agraman dagiti agas, surgical wenno blood supply, ken diagnostic procedures. Adda tallo a kategoria dagiti nakapila ditoy, maysa ti para iti gastos iti ospital, maysa ti panagbayad kadagiti agas para iti kidney transplant, ken maysa para iti chemotherapy ken hemodialysis.

Iti rigatna idi agdamagak no pangsarakak ti tao a pagpatulongak, adda dagiti adda iti opisina a dida ammo ti nasao a nagan, wenno adda makaammo ngem itudodak iti di met pudno a lokasion. Agingga nga idi masuron ngatan ti maysa nga agbambantay iti pila (idinto a siak koma met ti masuron ta awan ti ammok iti proseso), imbilinna ti panagurayko iti pila. Ngem ania ti urayek? No anianto nga oras? Idinto nga agsasaruno ti sumrek ken umuneg iti maysa nga opisina?

Idi pimmanaw ti lalaki (nga agbambantay iti pila) iti puestona, pinartakakon iti simrek iti opisina, simmelselak kadagiti adda iti uneg, agingga a natuntonak ti tao a rumbeng a kapatangko mainaig iti parikutko. Imbagak ti rantak,. Kinitana dagiti balonko a dokumento ngem naduktalanna nga agkurang ti pirma ti doktor ti balonko a hospital bill. Inikannak iti baro a porma ken listaan dagiti rumbeng a balonek pay.

Rimmuarak iti PCSO compound a limmag-an ti riknak. Biernes dayta nga aldaw, Agosto 5, pangngaldawen, ngem imbes nga agdiretsoak iti ospital tapno bantayak ni baket, inkanayonko iti napan iti opisina iti pagob-braak iti Quezon City. Inkeddengko ti agobertaim isu pay, kunak, a pangalaan iti gastuen ti mainayon iti sueldok.
Ngem iti karabiyanna, bayat iti panag-obertaimko iti opisina, iti diak pulos ninamnama a mapasamak, nagpakadan ni baket. Alas nuebe idi iti dayta rabii, awanak iti sibayna.

DIAK IMPAGARUP A KASTA
Ngem nagsubliak latta iti PCSO ket binaliwak ti aplikasionko tapno mapan laengen a kas panagkiddaw iti hospitalization. Ngem sakbay dayta, di kayat ti PGH nga ipabaklay amin iti PCSO dagiti bayadak iti ospital. Iti kadagupan dagiti bayadak iti dua a lawa a pannakayospital ni baketko, binilindak a bayadak ti agingga iti agtinnag laengen a P20,000 ti mabalinko a yaplay iti PCSO. Nangaramidak pay iti promissory note para iti daytoy a rason—a kayatna a sawen, nasken a bayadak pay ti udik a P20,000.

Naaprobaran ti aplikasionko iti PCSO para iti hospitalization ngem P15,000 laeng ti naaprobaran. Adda pay ngarud balansek a lima a ribu iti PGH.

Pudno ‘tay kunada a no di mo kasapulan ti maysa a banag, bay-am lattan. Aglalo iti biangtayo a napalalo unay nga adu ti pakarikrikutanna, maipakat la unay ti “first things first” (unaem ‘tay rumbeng nga umuna) a prinsipio. Diak inkaskaso no ania dagiti klase a tulong ti ipapaay ti PCSO para iti charity, ket diak ipagarup nga agbalinak met a benipisario iti daytoy. Dayta ket ngarud, diak unay ammo ti inaramidko, ket naladaw ngaruden ti amin.

Sapay koma ta dagiti pamilia nga aglasat met iti napadasak, nagasgasatda ngem siak a makadawat iti saranay. Agpayso a dakkel a banag no adda pundo ti ahensia para iti charity, ket nasayaat la unay no pudno nga agpaay dagitoy kadagiti agkasapulan, a saan ket a no asino la ditan a politiko.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 5, 2011.)

ANIAT’ MAGANABTAYO ITI KATULAGAN ITI COPENHAGEN?

COPENHAGEN. Ti kabesera ti pagilian a Denmark, ken kadakkelan a siudad ti nasao a pagilian.

Nagbalin a sabong ti dila daytoy a siudad iti napalabas a lawas. Ngamin, ditoy a nagsasarak dagiti pangulo dagiti pagilian iti lubong, nabibileg, ken babassit a kas iti Filipinas, tapno pagsasaritaanda no kasano a mapasardeng ti ibabara ti lubong (ingangato ti temperaturana, a kas itay aggurigor) a mangibungbunga met iti madmadlawtayo ita a panagbalbaliw ti paniempona.

Kasano koma a marisut dagitoy a pagilian dayta a parikut a panagbalbaliw ti paniempona (climate change) ti lubong?

Nalaka laeng met ti kunada a solusion: isu ti pannakaibaba wenno panakaikabassit ti carbon emission nga ipugpug-aw dagiti pagilian iti law-ang (kas koma iti ipugpug-aw ti tambutso ti motorsiklom) nga isu ti mangpabpabara iti lubong.

Dayta ti gapuna a napan met ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo idiay Copenhagen. Kabara ti debate iti Fiipinas iti legalidad ti Martial Law iti Maguindanao idi maluktan ti negosasion para iti katulagan mainaig iti climate change idiay Copenhagen, Denmark idi Disiembre 7. Ngem sakbay a napan sadiay ti Presidente, imbabawina ti Martial Law sangapulo nga aldaw kalpasan iti deklarasion daytoy idi Disiembre 4. Iti kasta, awan koma ti pakariribukanna idiay Copenhagen a mangilawlawag met iti pakaseknan ti pagiliantayo mainaig iti daytoy a parikut iti climate change.

Kas iti kaaduanna a lider manipud kadagiti babassit a pagilian nga ad-adda nga agsagaba iti kumarkaro nga ingangato ti temperatura ti lubong, maawatanna ti kinapasnek ti isyu, a nakarkaro pay ngem iti parikutna kadagiti warlord iti Mindanao.

Global warming, kunada ti agtaltalinaed a panagbara ti lubong gapu iti kaadun dagiti greenhouse gas, kangrunaanna ti carbon, nga agdudupudopen iti law-ang a kaasitgan iti daga. Aggapu dagitoy a greenhouse gas kadagiti aramid dagiti tao kas ti panangaramat kadagiti enerhia (kas iti gasoline, krudo ken coal), panangpuor kadagiti kabakiran, ken industrialisasion kadagiti siudad.

Gapu iti karkarna a panagbaliw ti paniempona, naipapaut ken nasaknapen ti tikag kadagiti adu a lugar iti panawen ti kalgaw. Agdinakkelen ti danum iti taaw gapu iti pannakatunaw ti paset dagiti higante a yelo iti Arktiko, ket amangan no lumnedto payen ti adu a paset dagiti isla iti Pasipiko. No napudot ti panawen, napartak ti pannakasultop ti danum kadagiti kadandanuman ket no malamiisan, agsubli daytoy kadatayo a kas tudo—a no agtupak, kasla maibuyat a manglapunos kadagiti apektado a lugar.

Iti sabali a pannao, no ditay’ agsagaba iti nakato a tikag, agsagabatayo met iti nakaro a layus.

Sadiwa pay laeng iti panunottayo ti didigra nga inyeg dagiti bagyo nga Ondoy ken Pepeng a nanglayus ti dakkel a paset ti Luzon itay nabiit. Ibagbaga dagiti eksperto a maysa daytoy kadagiti nabatad nga epekto ti climate change. Iti kaudian a report ti UN, maysa ti Filipinas kadagiti 12 a pagilian a nakaro nga agpeggad gapu iti karkarna a panagbaliw ti paniempona.

Iti panagbitla ngarud ti Presidente iti taripnong idi Disiembre 19, inuyotanna dagiti amin a pagilian a pagragpinenda koma ti panangpadur-as iti ekonomia ken ti pannakasaluad ti nakaparsuaan. Daytoy met laeng ti kayat nga ipaawat dagiti lider ti nadumaduma a pagilian a nagsao sakbay kenkuana.

NAIPAKNI TI ORIHINAL A “DRAFT”?

Babaen ti immuna a “draft” ti katulagan a nanggamuluan nga insurat ti sumagmamano a delegado, nabatad ti targetda a 50% a maikissay iti agdama a carbon emission dagiti amin a pagilian agingga iti 2050. Ken sangsangkamaysada a mangibilbilin kadagiti pagilian, kangrunaanna dagiti nababaknang nga estado, nga akuen ti pakabasbasolanda iti parikut ti climate change.

Adu dagiti pagilian a kas iti Filipinas ken dagiti isla iti Pasipiko a siinanama a maaramat ti ania man koma a katulagan tapno mapilit dagiti industrialisado a pagilian a sungbatanda ti masagsagraptayo nga epekto ti global warming. Rumbeng kano koma a mangipaayda iti tulong pinansial kadagiti awan kababaelanna a pagilian a salakniban iti bagbagida, ken ti napasnek a panangikarida a kissayanda ti carbon emission kadagiti sakupda.

Ngem kalpasan ti dua a lawas (Disiembre 7 – 18) a negosasion iti nagbabaetan dagiti 194 a pagilian a karaman iti taripnong, nabukel ti katulagan nga adayo unay iti kidkiddawen dagiti environmental activist ken dagiti pagilian a kameng ti G-77, wenno babassit a pagilian, karaman ti Filipinas, a kangrunaan a maapektaran iti global warming.

Nabukel laeng ti katulagan a maawagan itan ti Copenhagen Accord, iti panagngudo ti nabara a negosiasion babaen ti kasla napilpilit a panagkaykaysa dagiti lider ti Estados Unidos, Tsina, India, Brazil ken South Africa, wenno lima a pagilian a top carbon emitter. Kayatna a sawen, imbaklaydan ti pannakaisurat ti katulagan a kayatda, iti kasta masalbar ti taripnong iti mabalin a pannakapaayna (awan ti nabukel a katulagan). Nailaksid ngarud dagiti babassit a pagilian a manipud pay iti panangrugi ti taripnong, natamingdan dagiti rumbeng a mairaman iti katulagan.

Ti ababa a pannao, saan a naglasat iti demokratiko a proseso ti pannakasukog ti katulagan, ta ti ketdi kayat ti America ti nasurot, wenno ti panangsalaknibna latta iti bukodna a pagsayaatan. Agpayso a nangikari daytoy iti pundo para kadagiti proyekto ken kampania kontra iti global warming ngem kaskasdi nga agpannuraytayo pay laeng daytoy no palubosan ti Kongreso ti America a mangiruar iti dakkel a pundo. Di met kayat ti Tsina, Brazil ken India a mangiruar iti pundo (a maited kadagiti babassit a pagilian) a mabalin a mangkissay pay ti kasapulanda a mangpadur-as iti bukodda nga ekonomiada.

Resulta: Maysa a katulagan nga awanan met iti bileg (“non-binding”), ta awan ti kabaelan daytoy a mangmandar kadagiti amin a pagilian a tungpalen daytoy; wenno, mayat laeng a pasakup dagiti sipapalubos. Nawaya ti Tsina ti kayatna nga aramiden, ken nalaka latta met nga ipapallikaw ti America iti panagpalawagna iti pagkurkuranganna iti isyu.

PINAGUSTUAN TI AMERICA TI TSINA

Agparparang a pinabus-oyan laeng ti Estados Unidos iti kayat ti Tsina a maliklikan ti pannakaituding ti targetda a limitasion iti carbon emission. No mapagnunumuan ngamin ti limitasion, addan karbengan ti UN wenno ti asino man a pannakabagi daytoy a mangsiput iti garaw ti tunggal pagilian tapno maipatungpal dayta a panggep. Pulos a di kayat ti Tsina a mabibiangan iti kayatna nga aramiden no kasta nga addanto maibaon a mangmonitor iti pagilianda.

Maipalagip nga idi damo, pilpiliten ti America ti Tsina a mangako iti responsibilidadna a kas kangrunaan a pagilian a mangipugpug-aw iti karbon, ken ipakita ti kinapudnona iti panangtamingna ti parikut. Panangiparipirip daytoy iti ugali ti Tsina a mangilemmeng dagiti napapateg nga impormasion nga adda pakainaigan ti politika wenno ekonomiada. Isu a no maminsan, mapagduduaan a nadoktor, naidalus wenno kasungani dagiti impormasion nga iruraurda a pagpiestaan ti media iti ruar ti pagilianda.

Segun iti report, pinanggep ti Tsina nga isun ti mangidaulo iti pannakasurat ti draft it maudi nga aldaw ti negosiasion, ngem gapu ta nakakamakam ni Presidente Barack Obama iti kasla naidardaras ken nailimed a taripnong ti Tsina ken uppat pay a pagilian, napilitanen a nakikompromiso ni Obama iti kayat ti Tsina tapno saan a mabainan iti imatang dagiti pagilian a mamati pay laeng iti bileg ti America kadagiti kakastoy a parikut iti lubong.

Agpayso a nailanad iti Copenhagen Accord ti kasapulan a limitasion iti carbon emission ngem awan met ti panangilawlawagna kadagiti kasapulan nga addang tapno mapilit dagiti pagilian nga agkuti tapno maliklikan ti nakaro a panagbara ti lubong. Awan man laeng ti intudingna a tawen a pagpatinggaan ti panangguduada iti porsiento ti agdama a carbon emission iti lubong.

Boluntario laeng met ti naikari a pundo a 100 a bilion a doliar, wenno awan ti pilitenna a pagilian a mangibunong iti kayatda a tulong. Mapan a 3.6 a bilion a doliar ti inkari ti America iti uneg ti tallo a tawen (2010 – 2012), a bassit laeng no maidilig iti inkari ti Japon a 11 bilion a doliar ken ti inkari ti European Union a 10.6 a bilion a doliar iti kaparehona a tawen. Ken awan met ti panangilawlawag ti katulagan no kasano a maibunong ti pundo ken no kasano ti panagbayad dagiti pagilian a makaawat kadagitoy.

POLITIKAL, SAAN KETDI A LEGAL A KATULAGAN

Maipaay ti gatad a kas tulong pinansial kadagiti kameng ti G-77. Babaen ti pundo, manamnama a maisayangkat dagiti proyekto kadagitoy a pagilian tapno masalikbayan wenno maliklikan ti tikag ken dadduma pay nga epekto ti global warming ken mabukel dagiti addang tapno makapartuat iti nadalus a pagtaudan ti enerhia.

Segun ken ni Heherson Alvarez, presidential adviser on climate change, kanunongan ti Filipinas ti Copenhagen Accord, ngem adda dagiti banag a kayatna a malawlawagan kadagiti sumaruno a negosasion. Maipakita koma ti pudpudno a datos manipud kadagiti maseknan a pagilian, maitultuloy latta ti nasaknap a konsultasion, ken agtalinaed ti panagkaykaysa dagiti pagilian iti sumarsaruno pay a negosasion tapno marisut ti di panagkikinnaawatan.

Katulagan daytoy a politikal, saan ket a legal, ta adda met dagiti pundo a naikari. Awan ngarud ti ania a rason tapno dida ituloy ti agsubli manen iti lamisaan kadagiti sumaruno a negosasion. Mapasamak ti taripnong iti kapadana a tema iti climate change iti Bonn, Germany inton Hunio ken iti Mexico City inton Disiembre 2010. Manamnama a kalpasan daytoy, maipaayanton iti kasapulan a sukog ken bileg ti Copenhagen Accord. Ngem rumbeng a partakandan ti aggaraw ta saan a sinsinan ti parikut a sangsanguenda.

Panggep dagitoy a taripnong a sukatan ti Kyoto Protocol, wenno iti immun-una a katulagan (napirmaan idi 1994) dagiti pagilian tapno maikabassit ti kaadu ti maipug-aw a karbon iti law-ang kalpasan nga agpaso daytoy inton 2012. Maipalagip a saan a nagpirma ti America iti nasao a katulagan gapu ta di met kano a napilit a mairaman dagiti padana a dadakkel a pagilian a mapilitan nga agtulnog ditoy. Ken awan panggep ti Senado ti America a manganamong iti katulagan ta maapektaran met ti adu a negosio iti pagilian, nangruna ti industria ken klase ti panagbiag ti tunggal Amerikano no ipasungalngalda ti bagida nga agtulnog. Saan ngarud a naragpat ti target ti Kyoto Protocol a kasapulan a porsiento ti pannakaibaba ti carbon emission iti intudingna a panawen.

Ngem nabukel ti Kyoto Protocol sakbay a rimmuar ti report ti Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) a mangibagbaga a kumarkaron ti panagbara iti lubong, a pinasingkedanda babaen dagiti kaudian a sientipiko a datos kas ebidensia nga indatagda iti United Nations.

Kadagitoy ngarud a panawen, dakdakkel ti rason dagiti pagilian nga agtutunos manen para iti parikut iti climate change. Ngem iti nakitatayo iti Copenhagen, sitatalinaed latta ti panagturay ti interes dagiti dadakkel a pagilian kas iti America ken Tsina. Rimmuar pay dagiti sayangguseng a saan a pudno dagiti ibagbaga ti IPCC ta adda kano pagkurkurangan dagiti ibagbagada a datos, wenno adda biddut dagiti palawag ken padtoda mainaig iti panagbaliw ti klima iti lubong iti sumaruno a 50 a tawen. Kunkunada a pammarang laeng daytoy, wenno saan a nakaro ti parikut a kas iti kayat a paruaren ti IPCC.

MASAKBAYAN TI AMIN A PARSUA TI MASEKNAN

Makita ngarud nga uray pay addan pangrugian tapno agkaykaysa dagiti pagilian para iti maymaysa a kabusor wenno parikut, kas iti climate change iti daytoy a biang, agtaltalinaed latta ti panagsisinniput dagiti agkakaribal a pagilian, ken kaskasdi a mapatpaturay ti kababalin, kultura ken epekto ti pakasaritaan ken idelohia ti tunggal maysa.

Ngem positibo ti panagkita ni Ban Ki-moon, secretary-general ti UN, iti napasamak iti Copenhagen. Segun kenkuana, mabalin nga awan ti nabukel a panagkaykaysa dagiti pagilian nangruna dagiti mangkidkiddaw iti nabilbileg a katulagan para iti climate change, ngem nasayaaten daytoy a pangrugian. Uray pay adu dagiti pagilian nga agkedked a yendorso ti katulagan, ti napateg addan nagapuanan dagiti lima a pagilian nga idauluan ti America ken Tsina tapno mangrugin nga agandar ti plano para iti agtultuloy a pannakarisut ti sangsanguentayo a parikut. Adda pay met dua a rikus ti negosasion kalpasan ti Copenhagen.

Segun ken ni Senador Loren Legarda, a timmabuno met iti taripnong iti Copenhagen a kas UN ambassador for disaster risk reduction and climate change adaptation, adda pay met nabatbati a tawen dagiti pagilian a mangbukel iti pudpudno a katulagan sakbay nga agpaso ti Kyoto Protocol.

Ngem di rumbeng nga aguray lattan dagiti pagilian iti uneg ti dayta a tawen nga agpipinnasagid. Sakbay nga agsubli manen dagiti pagilian iti lamisaan ti negosasion inton Hunio idiay Germany, ipapatida latta koma a tamingen ti parikut iti bukodda a wagas iti bukodda a sakup. Maysa ditoy ti panangpanday latta dagiti bukodda a lehislatura kadagiti nabilbileg a linteg para iti pannakasalaknib ti kakaisuna a lubongtayo. Ken ti amin a panagtignay dagiti gobierno, diktador man wenno demokratiko, ipangpangrunada latta koma ti epekto dagiti aramidenda iti nakaparsuaan.

Uray babassit dayta nga addang, no agkaykaysa dagiti pagilian a mangrisut ti parikut, dakkel la ketdi ti magapuananda.

Apay ketdin a saan? Ti masakbayan ti amin a parsua ti maseknan ditoy, uray sadino a pagilian. No madadael ti kakaisuna a planetatayo, anianto pay ti serserbi dagiti nadur-asen a sibilisasiontayo?

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 4, 2010.)

AGBALINTON NGA SPEAKER NI GLORIA MACAPAGAL ARROYO?

APAY ketdin a saan?

Kas itay kunadan, adu ti mabalin a mapasamak no kastoy a lumidlidemen ti kasasaad ti politika iti pagilian. Ket no maminsan, ad-adda a mapasamak dagiti mapagbutbutngan, wenno uray dagiti pugpugtuantayo laeng.

Saan met nga iparit ti Konstitusion ken ania pay a paglintegan iti eleksion ti panagkandidato ni Presidente Arroyo a kas diputado iti Maikadua a Distrito ti Pampanga, kalpasan ti terminona iti Malakanyang.

No ania man ti pudno a panggepna iti karkarna nga addangna, dayta ngarud ti pagtaudan ti nabara a debate. Ngem ketdi, saanen a nakakaskasdaaw ti yiingar ken panagamak dagiti adu a kritiko ti Presidente. Ta adda kadin nasayaat a makitada iti administrasion kalpasan ti mapagduaduaan a balligina iti eleksion idi 2004, ken dagiti dadduma pay nga addangna tapno kumpet iti puestona? Kadakuada, ti panagpaso ti termino ti Presidente, wenno ti yiibbetna a dagus iti puesto, ti kasayaatan koma a maipaayna iti publiko. Ngem no yatiddogna pay ti bilegna iti ania man a wagas, saanen a makatulong dayta iti pagilian.

Iti agwalo a tawenen a panagturay ni Arroyo iti Malakanyang, natibnokan daytoy kadagiti naalas nga addang tapno mabaliwan ti Konstitusiontayo, ngem padapada nga awan ti nagturongan dagitoy. Umuna, ti people’s initiative idi 2006 nga intuyang ti Sigaw ng Bayan a buklen dagiti kaaliadona a lokal a lider ngem imbasura ti Korte Suprema ti petisionda; ken maikadua, ti constituent assembly a naggagatelan nga inrubuat dagiti kapartidona iti Kamara ngem di met kinayat ti Senano ti makikooperar kadakuada.

Ken iti dayta a kapaut iti takem ni Arroyo, adun a daras a pinabpabus-oyanna amin a kayat dagiti diputado, kaaliadona man wenno saan (karamanen dagiti lokal nga opisial kas kadagiti Ampatuan iti Maguindanao) iti kasta saan nga agkuti dagitoy kadagiti agsasaruno nga impeachment complaint kontra.

SPEAKER NGA UMUNA SA PRIME MINISTER?

Agparparang ngarud a Plan B ti Presidente ti panagbalinna a diputado, tapno iti kasta maipatugaw daytoy nga Speaker. Ket no bilang ta agballiginto a mangiduron iti charter change iti Kamara (ken no bilang pay ta matuloy nga agbalin a Parliamentario ti gobiernotayo), isunto met laeng ti agbalin a Prime Minister, ken nabilbilegto ngem iti Presidente (a maysa laeng a “ceremonial leader” iti kastoy a klase ti gobierno).

Ken di met narigat a magun-od ni President Arroyo dagiti kayatna. Gapu iti iggemna a bileg a kas presidente ti pagilian, ken ti kinalatakna metten iti bukodna a probinsia, kasla umanges laeng iti angin ti kinalaka ti panangabakna. Tallo ti makasangona iti puesto, ngem padapada a di met nalatak ken agdadamo laeng dagitoy iti politika.

Iti agdama a komposision ti Kongreso, kabaelan dagiti kaaliadona ti mangipatugaw iti kayatda nga Speaker. Ket no agtultuloy dayta a balligi dagiti kapartidona iti Lakas-Kampi-CMD ken kaaliadona a partido inton 2010, saanen a mapagduaduaan ti panangipatugawda kenkuana nga Speaker ti Kamara. Ta kas man nakasigsigurado metten daytoy a mangabak ni Gilbert Teodoro a kandidato ti administrasion a katulongananto kadagiti addangna iti politika. Sabagay, no agsolido manen ti Maguindanao ken Cebu para iti partido, wenno mapasamak dagiti dati nga aramid ti administrasion kadagiti napalabas nga eleksion, mabalin a pumudno dayta a sumar ni Arroyo.

Saan ngarud a ti legalidad iti panagkandidato ni Presidente Arroyo a kas diputado iti isyu ditoy, no di ket ti isyu iti moralidad. Maiparbeng kadi nga agkandidato iti nababbaba a puesto iti gobierno ti situtugaw a presidente?

No ni dati a Presidente Fidel V. Ramos ti masurot, kaykayatna nga aglusulos nga umuna ti Presidente iti puestona. Gapu kano iti kaadda ni Arroyo iti posision, mangipaay laeng daytoy iti dakkel a bentahe kontra kadagiti kalabanna. Awan la’t makita ni Ramos a kinapatas iti laban no ti maysa a Commander in Chief iti Armed Forces, kangatuan iti Ehekutibo, nga addaan iti bileg a mangdutok ken mangikkat kadagiti opisial, addaan iti kontrol iti magastos ti gobierno, ket sumango kadagiti babassit a kandidato. .

INSULTO ITI OPISINA TI PRESIDENTE

Segun pay ken ni Ramos, kasla bassit laeng ti panagkita ni Arroyo iti kababalin ken pateg ti Opisina ti Presidente gapu iti panangtutopna iti nababbaba a posision. Pananginsulto ketdi iti sagrado nga opisina, dayta met ti kayat nga inayon ni dati a Presidente Joseph “Erap” Estrada. Segun kenkuana, di rumbeng nga agpababa iti posision ti asino man a nagbalinen a presidente. Gapu ngarud iti daytoy, intuloy ni Erap iti panagtarayna manen a kas presidente, saan ket a bise wenno senador a kas isingsingasing dagiti kaaliadona, uray pay kuestionarenda ti legalidad ti panagkandidatona, umuna gapu iti probision iti Konstitusion a mangiparparit iti reeleksion kadagiti nagbalin a presidente, ken iti bileg ken sakup ti presidential pardon a naipaay kenkuana kalpasan a masentensiaan ken mabalud gapu iti kaso a plunder.

Di kinayat ni Erap nga agbalin laengen a mamagbaga wenno “kingmaker” iti bukodna a partido, a kas iti inaramid ni FVR. Kalpasan ngamin ti termino ni Ramos, saanen a nagsubili daytoy iti ania man a posision, pabutosan man wenno madutokan. Nagbalin laengen a mamagbaga ni FVR iti Lakas-NUCD, ti partido a binuangayna idi 1991, ken nagbalin a kangrunaan a partido ti situtugaw a presidente idi tumaray daytoy a bise idi 1998 ken presidente idi 2004. Gapu iti pannakiraman ni FVR iti partido, dakkel latta met ti akemna kadagiti panaggaraw ti politika iti pagilian, kangrunaan ditoy ti EDSA Dos a nakakugtaran ni Erap idi 2001, ken ti panangsalbarna ken ni GMA a maikkat iti puestona babaen ti sabali koma manen a People Power idi 2006. Iti agdama, nagsinan ti dalan da GMA ken FVR kalpasan a naikkat ni Jose de Venecia, kangrunaan a kaaliadona iti politika, a kas Speaker itay napan a tawen.

Ken kas ken ni Ramos, saanen a pinanggep pay ni dati a Presidente Cory Aquino ti agsubli iti turay. Ngem saan a kas ken ni Ramos a bimiang daytoy iti ania man nga addang ti partido a nangkanunong kenkuana iti kaaddana iti Malakanyang. Rummuar laeng daytoy iti publiko no mariknana nga maipangpangta ti demokrasiatayo ken ti kinatakneng ti Opisina ti Presidente. Maysa ni Cory kadagiti kangrunaan a personalidad ti EDSA Dos ken ti panagkiddaw met ti adu a sektor iti panaglusulos ni GMA gapu iti alegasion iti kurapsion ken panagsuitik iti eleksion.

TI NAGBANAGAN DAGITI DATI A PRESIDENTE

No subliantayo ngarud ti pakasaritaantayo, agduduma ti nagbanagan dagiti nagbalin a presidente ti pagilian kalpasan ti terminoda, malaksid kada Manuel L. Quezon, Manuel Roxas ken Ramon Magsaysay a natay bayat ti panagtakemda. Ngem awan kadakuada ti nagsubli iti turay a kas diputado wenno ania man a lokal ken nababbaba a posision.

Agpapada da Emilio Aguinaldo, Jose P. Laure, ken Sergio Osmeña a saan a nabutosan a presidente, ngem padapada a napaay dagitoy iti panagpanggepda a pabutosan a presidente kalpasan dagiti bukodda a termino.

Nagbalin a presidente ni Aguinaldo gapu iti panangidaulona iti gobierno a rebolusionario kadagiti maudi a tawen dagiti Kastila ken iti panangrugi ti panangsakup dagiti Amerikano iti pagilian. Nagulimek daytoy idi masakupen ti Amerika ti Filipinas. Ngem idi marugian ti gobierno a Commonwealth, nagkandidato daytoy a presidente, ngem inluges laeng daytoy ti naub-ubing ken nalatlatak a lider politikal, ni Manuel L. Quezon.

Nagbalin a presidente ni Osmeña kalpasan ti ipupusay ni Quezon gapu iti sarut idi 1944. Ngem idi agkandidato daytoy a presidente para iti umuna a Republika ti Filipinas, inabak daytoy ni Manuel Roxas. Kalpasanna, nagretiro laengen daytoy iti Cebu. Intuloy ketdi dagiti kaputotanna ti ania man a bileg iti politika a nairubuatna iti probinsia ken iti pagilian.

Nagbalin met a presidente ni Laurel idi sakupen dagiti Hapon ti pagilian. Ngem idi nagkandidato daytoy a presidente idi 1949, inatiw daytoy ni Elpidio Quirino a nangsublat iti turay kalpasan ti ipupusay ni Roxas. Ngem ti pakaigidiatanna kada Osmeña ken Aguinaldo, nabutosan a senador ni Laurel idi 1951. Ngem kalpasan iti terminona iti Senado, nagretiron daytoy iti politika.

Kasta met a nagretiro iti politika da Quirino, Carlos P. Garcia ken Diosdado Macapagal a padapada a saanen a nagsubli iti turay kalpasan a naabakda iti panggepda a panagpailayon iti maikadua a termino.

Nagretiro ni Quirino iti pagtaenganda iti Quezon City, ken dua laeng a tawen kalpasan ti pannakaabakna, natay daytoy iti atake iti puso. Idi maabak ni Garcia iti eleksion idi 1959, nagretiro met daytoy iti pagtaenganna iti Bohol, ngem idi maluktan ti eleksion para iti Constitutional Convention nga intuyang ni Presidente Ferdinand Marcos idi 1971, nangabak ni Garcia a delegado iti probinsiada. Nadutokan daytoy a Presidente ti Convention, ngem awan pay makatawen idi matay iti atake iti puso. Ni Macapagal ti nangsukat kenkuana iti posision.

Saan met a nakasubli iti ania a posision ni Marcos iti pagilian kalpasan a mapatakias iti umuna a People Power idi 1986. Natay iti sakit a lupus iti Hawaii a nakaipaknianna.

LEGAL, NGEM MORAL KADI?

Ngem ania koma ti pagrikutanyo? Dayta ti kasla kayat nga ipaawat dagiti opisial ti Malakanyang kadagiti kritiko ti Presidente. Segun ken ni Atty. Romeo Makalintal, abogado ti Presidente, awan ti linteg a mangibagbaga a maiparit ti agbalin a diputado ti maysa a dati a presidente. Segun met ken ni Executive Secretary Eduardo Ermita, saan a gapu ta naisabsabali ti addang ti Presidente ngem dagiti immun-una kenkuana, pagrasonanda daytoyen tapno babalawenda ti Presidente, nga arigna diktaranda iti kayatna nga aramiden.

Ngem dakdakkel nga isyu ti moralidad, segun dagiti kritiko ti Presidente. Kas kuna ni Bayan Muna Rep. Teodoro Casiño, ti panangiggem manen ti Presidente iti maysa a nabileg a posision kalpasan ti terminona, ipakitana laeng ditoy ti maysa a lider a naagum iti bileg. Namansaan iti adu a kurapsion ken panagabuso iti turay, ania pay ngarud ti karbenganna a moral tapno mangiggem iti ania man a posision para iti pagimbagan ti publiko, dayta met ti kayat nga ipaawat ti Bagong Alyansang Makabayan.

Ken wen, patien pay dagiti kritiko ti gobierno a panggep nga aramatento ni Arroyo ti bileg ken prebilihiona a kas kameng ti Kamara tapno masarapana amin a mabalin a panangidarumda kenkuana mainaig iti kurapsion iti kaaddana iti Malakanyang. Nupay mabalin latta met a tiliwen ti korte no bilang ta maidarum daytoy gapu iti dadakkel a kaso kas iti plunder, makatulong kenkuana iti dakkel ti kaaddana a personal iti Kamara tapno makapagmaniobra.

Kunada man a ti kinapaut ti maysa a posision ket ababa laeng para iti maysa a nalaing ken naimbag a lider, ngem atiddog unay no dakes daytoy. Ammotayo ngaruden no apay a matubngar ti addang ti manamnama nga Speaker inton 2010.

Ken no bilang ta mangabak a Presidente ti asino man kadagiti kalabanna iti politika, maaramatna ti posisionna iti Kamara tapno masalaknibanna ti bagbagina, no di man tapno adda paggarawanna a bumales met iti baro nga administrasion.

Segun ken ni CBCP spokesperson Monsignor Pedro Quitorio III, malaksid iti isyu iti moralidad, rumbeng met a makita ditoy no mayannatup wenno kasayaatan ti addang ti Presidente para kadagiti kasapulan dagiti umili. Segun iti padi, no kayat met laeng ti Presidente ti agserbi kalpasan ti terminona, awan ti dakkel a rason daytoy tapno mangiggem manen iti sabali a puesto. Ta ditay’ maaluadan a saludsoden ditoy, no asino ti ad-adda nga agganar iti panagpababa iti posision ti Presidente, wenno no asino ti kayatna a salakniban—ti publiko kadi wenno ti bukodna a bagi ken pamilia?

Di met rumbeng nga irasonna a para iti pagimbagan ti Pampanga, ta kasla imbagana metten nga inutil wenno awan ti serbi ti anakna, ni Juan Miguel “Mikey” Arroyo, a stitutugaw ita a diputado iti maikadua a terminona, iti distritoda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 14, 2009.)