KET TI PUDPUDNO A NANGABAK…!

ADDA ‘tay pammaliiw nga iti tunggal eleksion ditoy Filipinas, awan ti maabak a kandidato, no di ket nasuitik laeng daytoy. Kaaduanna met ngamin kadagiti kandidato ti dida maawat a naarusda iti butos ket babalawenda lattan dagiti kabalubalda a patienda a nangsaur kadakuada.

Ngem iti biang ni Aquilino “Koko” Pimentel III, ti kaiprokproklama a senador ken anak ti kanagnaganna a dati met laeng a senador, agpayso laeng unay ti nasao pammaliiw. Immuna ngamin a nakedngan daytoy a naabak (maika-13) iti eleksion iti kinasenador idi 2007. Ngem impaganetgetna, babaen iti indatagna nga election protest iti Comelec agingga a nakadanon iti Senate Electoral Tribunal (SET), a nasaur daytoy iti eleksion a nangpabor la unay iti kabalubalna iti maika-12 a puesto. Uppat a tawen nga inurayna a mapaneknekanna dayta iti publiko.

No agbataytayo ngarud iti pangngeddeng ti SET a nangpabor iti indatag ni Pimentel a protesta, biktima daytoy iti nasaknap a panagsuitik iti eleksion. Isu ngarud ti pudpudno a nangabak a maika-12 a senador idi 2007, saan ket a ni Juan Miguel Zubiri a kandidato iti Team Unity ti napalabas nga administrasion.

Segun ken ni Irene Guevarra, sekretario ti SET, dagiti palso ken mapagduduaan la unay a balota ken certificates of canvass (COC) ti katitibkeran nga ebidensia wenno pammaneknek ni Pimentel a nasaknap iti panagsuitik iti midterm election idi 2007.

Ngem sakbay ti proklamasion ni Pimentel, naglusulos ni Zubiri iti puestona gapu iti kunana a panangital-ona iti dayaw ngem iti ania pay a banag iti laksid iti ipabpabasolda kenkuana ken dagiti kapartidona iti Team Unity a nakaganar iti panagsuitik iti eleksion. Panawanna kano ti Senado a sitatakneng ti naganna ta patienna nga awan ti pasetna iti isyu.

PEKE DAGITI BALOTA

Mapagduduaan ti panawen ti panaglusulos ni Zubiri ta inaramidna daytoy kalpasan a bimmara manen ti isyu iti nasaknap a panagsuitik iti eleksion iti 2004 ken 2007. Napasgedan daytoy kalpasan nga inako ni Zaldy Ampatuan, ti sibabalud a dati a gobernador iti Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM), a ni mismo a Presidente Gloira Macapagal Arroyo, babaen ti panangiturong ti asawana, ti nangibilin iti pannakamanipular dagiti resulta iti eleksion saan laeng iti midterm election idi 2007 no di pay iti immun-una a eleksion presidensial idi 2004.

Kalpasan la unay iti panagkutak ni Ampatuan, timpuar met ni Lintang Bedol, dati nga Election Supervisor iti Maguindanao, manipud iti uppat a tawen a panaglemmengna iti autoridad. Pinasingkedanna ti pammabasol ni Ampatuan, a kaaduanna a napasamak ti manipulasion iti resulta ti eleksion iti sakupna iti Maguindanao ken kabangibangna a probinsia. Maipalagip nga aggapu kadagitoy a lugar ti ibagbaga ni Pimentel a nakakaskasdaaw a nakaarusanna, wenno dakkel ti nangitarayan ni Zubiri kenkuana.

Iti protesta ni Pimentel nga indatagna idi Hulio 2007, agdagup iti 2,658 a presinto manipud iti 44 nga ili a naiwaras kadagiti probinsia iti Maguindanao, Lanao del Norte, Shariff Kabunsuan, Basilan, Sultan Kudarat, Lanao del Sur, ken Sulu ti pagtaudan dagiti palso a resulta ti eleksion.

Maibatay iti Comelec tally idi Hulio 14, 2007, nakagun-od ni Zubiri iti 11,004,099 a butos idinto a 10,984,807 met ken ni Pimentel, wenno mano laeng a19,292 ti nagbaetanda. Ngem iti inruar a resulta ti SET, agdagupen iti 258,266 a butos ti pudno ketdi a nangitarayan ni Pimentel (pinal a resulta: 10,898,786 butos) ken ni Zubiri (10,640,620), kalpasan a naibasura ti 254,222 a balota gapu ta naduktalanda a peke wenno “spurious” dagitoy. Kaaduanna kadagiti balota ti insurat laeng kano ti maymaysa laeng a tao, awanan iti security mark dagiti dadduma a balota, adda pay dagiti naimakinilia a resulta kadagiti municipal certificates of canvass (MCOC) a mangipakita a nadoktor dagitoy iti nalimed a lugar.

DINA KAYAT TI MAKUGTARAN

Segun kadagiti agpalpaliiw iti politika, immibbet ni Zubiri iti puestona sakbay a ti mismo SET ti mangkugtar kenkuana, ket dayta ti kayatna a sawen ti kinadayaw wenno kinataknang nga ibagbagana. Ta no pudno nga awan ti pakababalawanna, apay a dina irupir ti karbenganna idinto a nakurang laengen a dua a tawen iti nabatbati pay iti innem a tawen a terminona? Mabalin a sakbay a naglusulos daytoy, binagbagaanen daytoy dagiti kameng ti SET, ken dagiti padana a senador.

Ngem uray adda pammaneknek nga adda nasaknap a panagsuitik, di met kayat ti SET ti mangitudo no asino iti akin-utek iti daytoy nga aramid. Nupay nalaka a nalukaisan ti rupa dagiti nangisayangkat iti operasion kas kada Bedol ken dati a Comelec Commissioner Virgilio Garcilliano, awan met ti maipakitada a kongkreto nga ebidensia tapno maitudoda ti mismo nga akin-utek. Dakkel ketdi ngarud a pagpampanunotan ita a saan laeng a ni Zubiri (wenno ni GMA idi 2004) ti nakaganar iti dakkel iti nasao a panagsuitik iti eleksion, ta mabalin nga adu pay met a lokal nga opisial iti nagpapas kadagiti kakastoy nga operasion.

Segun kadagiti agpalpaliiw iti politka, idi pay laeng dekada 40 ken 50 a maisaysayangkat ti “dagdag-bawas”, ti nasaknap a panaggatang iti butos, iti panangbutbuteng kadagiti botante (kas iti impakat dagiti Ampatuan iti sakupda), panagaramat iti flying voter, ken panangdoktor kadagiti COC—amin dagitoy babaen iti panangipalubos dagiti rinuker nga opisial iti Comelec.

Saan laeng ngarud met a ni Pimentel iti immuna a senador a naiproklama babaen ti pangngeddeng ti SET. Maibatay iti rekord ti Senado ken Comelec, addan dua nga election protest iti SET a nagballigi iti pakasaritaantayo. Immuna idi Disiembre 1949 a nakaiproklamaan ni Eulogio “Amang” Rodriguez Sr. ti Nacionalista Party idinto a maika-10 laeng daytoy iti puestona (8 laeng idi iti rumbeng a maiproklama), ken nakakugtaran ni Carlos Tan ti Liberal Party. Ket idi Abril 1953, naiproklama met ni Claro M. Recto ti Nacionalista Party, ibagbagada ita a maysa kadagiti kaunaan a biktima iti “dagdag-bawas”, a nagkuna a nangbak iti eleksion kadagiti senador idi 1949, saan ket a ni Teodoro de Vera ti Liberal Party a sinukatanna.

EPEKTO ITI POLITIKA

Ti laeng pakaigidiatanda dagitoy iti agdama a kaso, naglusulos ni Zubiri sakbay a makugtaran daytoy. Ken pagsayaatanna, gapu ta saan ngarud a makuna a nangabak iti eleksion idi 2007, mabalin nga agkandidato manen ni Zubiri iti eleksion inton 2013 ken mabalin nga agpailayon iti eleksion iti 2019 nga awan iti labsingenna iti pagalagadan iti dua nga agsaruno a termino (two consecutive terms), segun ken ni Comelec Chairman Sixto Brillantes Jr.

Kayatna ngarud met a sawen a no agkandidato manen ni Pimentel inton 2013 ket mangabak, maparitan daytoy nga agpailayon inton 2019 a sumaruno a senatorial election.

Iti biang ti Senado, nanayonan ti suporta ni Presidente Noynoy Aquino III, ta kaaliado ti agdama nga administrasion ti PDP-Laban a pagkamengan ni Pimentel ken ti situtugaw a ni Senador Sergio R. Osmeña III. Saan met nga awan ti kasapulan a padas ken sirib ti baro a senador ta maysa daytoy nga abogado (topnotcher iti Bar idi 1990), maysa a propesor ken aktibo iti civil society. Segun ken ni Pimentel, ti reporma ti eleksion ti kangrunaan ita a tamingenna, ta daytoy met ti maysa a programa ti agdama nga administrasion.

Sapay ngarud koma ta ipaypaysona nga aramiden daytoy. Ta no saan, maulit-ulitto laeng ti parikut iti nasaknap a panagsuitik, saan laeng nga iti Mindanao no di pay ket iti sabali pay a lugar iti pagilian. No di agkuti a nasayaat ti bagito a senador, amangan no addanto manen tumpuar a Zubiri, ket saan a kas karina nga addanto met maysa a Pimentel nga agballigi iti kamaudiananna.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 29, 2011.)

AGBALINTON NGA SPEAKER NI GLORIA MACAPAGAL ARROYO?

APAY ketdin a saan?

Kas itay kunadan, adu ti mabalin a mapasamak no kastoy a lumidlidemen ti kasasaad ti politika iti pagilian. Ket no maminsan, ad-adda a mapasamak dagiti mapagbutbutngan, wenno uray dagiti pugpugtuantayo laeng.

Saan met nga iparit ti Konstitusion ken ania pay a paglintegan iti eleksion ti panagkandidato ni Presidente Arroyo a kas diputado iti Maikadua a Distrito ti Pampanga, kalpasan ti terminona iti Malakanyang.

No ania man ti pudno a panggepna iti karkarna nga addangna, dayta ngarud ti pagtaudan ti nabara a debate. Ngem ketdi, saanen a nakakaskasdaaw ti yiingar ken panagamak dagiti adu a kritiko ti Presidente. Ta adda kadin nasayaat a makitada iti administrasion kalpasan ti mapagduaduaan a balligina iti eleksion idi 2004, ken dagiti dadduma pay nga addangna tapno kumpet iti puestona? Kadakuada, ti panagpaso ti termino ti Presidente, wenno ti yiibbetna a dagus iti puesto, ti kasayaatan koma a maipaayna iti publiko. Ngem no yatiddogna pay ti bilegna iti ania man a wagas, saanen a makatulong dayta iti pagilian.

Iti agwalo a tawenen a panagturay ni Arroyo iti Malakanyang, natibnokan daytoy kadagiti naalas nga addang tapno mabaliwan ti Konstitusiontayo, ngem padapada nga awan ti nagturongan dagitoy. Umuna, ti people’s initiative idi 2006 nga intuyang ti Sigaw ng Bayan a buklen dagiti kaaliadona a lokal a lider ngem imbasura ti Korte Suprema ti petisionda; ken maikadua, ti constituent assembly a naggagatelan nga inrubuat dagiti kapartidona iti Kamara ngem di met kinayat ti Senano ti makikooperar kadakuada.

Ken iti dayta a kapaut iti takem ni Arroyo, adun a daras a pinabpabus-oyanna amin a kayat dagiti diputado, kaaliadona man wenno saan (karamanen dagiti lokal nga opisial kas kadagiti Ampatuan iti Maguindanao) iti kasta saan nga agkuti dagitoy kadagiti agsasaruno nga impeachment complaint kontra.

SPEAKER NGA UMUNA SA PRIME MINISTER?

Agparparang ngarud a Plan B ti Presidente ti panagbalinna a diputado, tapno iti kasta maipatugaw daytoy nga Speaker. Ket no bilang ta agballiginto a mangiduron iti charter change iti Kamara (ken no bilang pay ta matuloy nga agbalin a Parliamentario ti gobiernotayo), isunto met laeng ti agbalin a Prime Minister, ken nabilbilegto ngem iti Presidente (a maysa laeng a “ceremonial leader” iti kastoy a klase ti gobierno).

Ken di met narigat a magun-od ni President Arroyo dagiti kayatna. Gapu iti iggemna a bileg a kas presidente ti pagilian, ken ti kinalatakna metten iti bukodna a probinsia, kasla umanges laeng iti angin ti kinalaka ti panangabakna. Tallo ti makasangona iti puesto, ngem padapada a di met nalatak ken agdadamo laeng dagitoy iti politika.

Iti agdama a komposision ti Kongreso, kabaelan dagiti kaaliadona ti mangipatugaw iti kayatda nga Speaker. Ket no agtultuloy dayta a balligi dagiti kapartidona iti Lakas-Kampi-CMD ken kaaliadona a partido inton 2010, saanen a mapagduaduaan ti panangipatugawda kenkuana nga Speaker ti Kamara. Ta kas man nakasigsigurado metten daytoy a mangabak ni Gilbert Teodoro a kandidato ti administrasion a katulongananto kadagiti addangna iti politika. Sabagay, no agsolido manen ti Maguindanao ken Cebu para iti partido, wenno mapasamak dagiti dati nga aramid ti administrasion kadagiti napalabas nga eleksion, mabalin a pumudno dayta a sumar ni Arroyo.

Saan ngarud a ti legalidad iti panagkandidato ni Presidente Arroyo a kas diputado iti isyu ditoy, no di ket ti isyu iti moralidad. Maiparbeng kadi nga agkandidato iti nababbaba a puesto iti gobierno ti situtugaw a presidente?

No ni dati a Presidente Fidel V. Ramos ti masurot, kaykayatna nga aglusulos nga umuna ti Presidente iti puestona. Gapu kano iti kaadda ni Arroyo iti posision, mangipaay laeng daytoy iti dakkel a bentahe kontra kadagiti kalabanna. Awan la’t makita ni Ramos a kinapatas iti laban no ti maysa a Commander in Chief iti Armed Forces, kangatuan iti Ehekutibo, nga addaan iti bileg a mangdutok ken mangikkat kadagiti opisial, addaan iti kontrol iti magastos ti gobierno, ket sumango kadagiti babassit a kandidato. .

INSULTO ITI OPISINA TI PRESIDENTE

Segun pay ken ni Ramos, kasla bassit laeng ti panagkita ni Arroyo iti kababalin ken pateg ti Opisina ti Presidente gapu iti panangtutopna iti nababbaba a posision. Pananginsulto ketdi iti sagrado nga opisina, dayta met ti kayat nga inayon ni dati a Presidente Joseph “Erap” Estrada. Segun kenkuana, di rumbeng nga agpababa iti posision ti asino man a nagbalinen a presidente. Gapu ngarud iti daytoy, intuloy ni Erap iti panagtarayna manen a kas presidente, saan ket a bise wenno senador a kas isingsingasing dagiti kaaliadona, uray pay kuestionarenda ti legalidad ti panagkandidatona, umuna gapu iti probision iti Konstitusion a mangiparparit iti reeleksion kadagiti nagbalin a presidente, ken iti bileg ken sakup ti presidential pardon a naipaay kenkuana kalpasan a masentensiaan ken mabalud gapu iti kaso a plunder.

Di kinayat ni Erap nga agbalin laengen a mamagbaga wenno “kingmaker” iti bukodna a partido, a kas iti inaramid ni FVR. Kalpasan ngamin ti termino ni Ramos, saanen a nagsubili daytoy iti ania man a posision, pabutosan man wenno madutokan. Nagbalin laengen a mamagbaga ni FVR iti Lakas-NUCD, ti partido a binuangayna idi 1991, ken nagbalin a kangrunaan a partido ti situtugaw a presidente idi tumaray daytoy a bise idi 1998 ken presidente idi 2004. Gapu iti pannakiraman ni FVR iti partido, dakkel latta met ti akemna kadagiti panaggaraw ti politika iti pagilian, kangrunaan ditoy ti EDSA Dos a nakakugtaran ni Erap idi 2001, ken ti panangsalbarna ken ni GMA a maikkat iti puestona babaen ti sabali koma manen a People Power idi 2006. Iti agdama, nagsinan ti dalan da GMA ken FVR kalpasan a naikkat ni Jose de Venecia, kangrunaan a kaaliadona iti politika, a kas Speaker itay napan a tawen.

Ken kas ken ni Ramos, saanen a pinanggep pay ni dati a Presidente Cory Aquino ti agsubli iti turay. Ngem saan a kas ken ni Ramos a bimiang daytoy iti ania man nga addang ti partido a nangkanunong kenkuana iti kaaddana iti Malakanyang. Rummuar laeng daytoy iti publiko no mariknana nga maipangpangta ti demokrasiatayo ken ti kinatakneng ti Opisina ti Presidente. Maysa ni Cory kadagiti kangrunaan a personalidad ti EDSA Dos ken ti panagkiddaw met ti adu a sektor iti panaglusulos ni GMA gapu iti alegasion iti kurapsion ken panagsuitik iti eleksion.

TI NAGBANAGAN DAGITI DATI A PRESIDENTE

No subliantayo ngarud ti pakasaritaantayo, agduduma ti nagbanagan dagiti nagbalin a presidente ti pagilian kalpasan ti terminoda, malaksid kada Manuel L. Quezon, Manuel Roxas ken Ramon Magsaysay a natay bayat ti panagtakemda. Ngem awan kadakuada ti nagsubli iti turay a kas diputado wenno ania man a lokal ken nababbaba a posision.

Agpapada da Emilio Aguinaldo, Jose P. Laure, ken Sergio Osmeña a saan a nabutosan a presidente, ngem padapada a napaay dagitoy iti panagpanggepda a pabutosan a presidente kalpasan dagiti bukodda a termino.

Nagbalin a presidente ni Aguinaldo gapu iti panangidaulona iti gobierno a rebolusionario kadagiti maudi a tawen dagiti Kastila ken iti panangrugi ti panangsakup dagiti Amerikano iti pagilian. Nagulimek daytoy idi masakupen ti Amerika ti Filipinas. Ngem idi marugian ti gobierno a Commonwealth, nagkandidato daytoy a presidente, ngem inluges laeng daytoy ti naub-ubing ken nalatlatak a lider politikal, ni Manuel L. Quezon.

Nagbalin a presidente ni Osmeña kalpasan ti ipupusay ni Quezon gapu iti sarut idi 1944. Ngem idi agkandidato daytoy a presidente para iti umuna a Republika ti Filipinas, inabak daytoy ni Manuel Roxas. Kalpasanna, nagretiro laengen daytoy iti Cebu. Intuloy ketdi dagiti kaputotanna ti ania man a bileg iti politika a nairubuatna iti probinsia ken iti pagilian.

Nagbalin met a presidente ni Laurel idi sakupen dagiti Hapon ti pagilian. Ngem idi nagkandidato daytoy a presidente idi 1949, inatiw daytoy ni Elpidio Quirino a nangsublat iti turay kalpasan ti ipupusay ni Roxas. Ngem ti pakaigidiatanna kada Osmeña ken Aguinaldo, nabutosan a senador ni Laurel idi 1951. Ngem kalpasan iti terminona iti Senado, nagretiron daytoy iti politika.

Kasta met a nagretiro iti politika da Quirino, Carlos P. Garcia ken Diosdado Macapagal a padapada a saanen a nagsubli iti turay kalpasan a naabakda iti panggepda a panagpailayon iti maikadua a termino.

Nagretiro ni Quirino iti pagtaenganda iti Quezon City, ken dua laeng a tawen kalpasan ti pannakaabakna, natay daytoy iti atake iti puso. Idi maabak ni Garcia iti eleksion idi 1959, nagretiro met daytoy iti pagtaenganna iti Bohol, ngem idi maluktan ti eleksion para iti Constitutional Convention nga intuyang ni Presidente Ferdinand Marcos idi 1971, nangabak ni Garcia a delegado iti probinsiada. Nadutokan daytoy a Presidente ti Convention, ngem awan pay makatawen idi matay iti atake iti puso. Ni Macapagal ti nangsukat kenkuana iti posision.

Saan met a nakasubli iti ania a posision ni Marcos iti pagilian kalpasan a mapatakias iti umuna a People Power idi 1986. Natay iti sakit a lupus iti Hawaii a nakaipaknianna.

LEGAL, NGEM MORAL KADI?

Ngem ania koma ti pagrikutanyo? Dayta ti kasla kayat nga ipaawat dagiti opisial ti Malakanyang kadagiti kritiko ti Presidente. Segun ken ni Atty. Romeo Makalintal, abogado ti Presidente, awan ti linteg a mangibagbaga a maiparit ti agbalin a diputado ti maysa a dati a presidente. Segun met ken ni Executive Secretary Eduardo Ermita, saan a gapu ta naisabsabali ti addang ti Presidente ngem dagiti immun-una kenkuana, pagrasonanda daytoyen tapno babalawenda ti Presidente, nga arigna diktaranda iti kayatna nga aramiden.

Ngem dakdakkel nga isyu ti moralidad, segun dagiti kritiko ti Presidente. Kas kuna ni Bayan Muna Rep. Teodoro Casiño, ti panangiggem manen ti Presidente iti maysa a nabileg a posision kalpasan ti terminona, ipakitana laeng ditoy ti maysa a lider a naagum iti bileg. Namansaan iti adu a kurapsion ken panagabuso iti turay, ania pay ngarud ti karbenganna a moral tapno mangiggem iti ania man a posision para iti pagimbagan ti publiko, dayta met ti kayat nga ipaawat ti Bagong Alyansang Makabayan.

Ken wen, patien pay dagiti kritiko ti gobierno a panggep nga aramatento ni Arroyo ti bileg ken prebilihiona a kas kameng ti Kamara tapno masarapana amin a mabalin a panangidarumda kenkuana mainaig iti kurapsion iti kaaddana iti Malakanyang. Nupay mabalin latta met a tiliwen ti korte no bilang ta maidarum daytoy gapu iti dadakkel a kaso kas iti plunder, makatulong kenkuana iti dakkel ti kaaddana a personal iti Kamara tapno makapagmaniobra.

Kunada man a ti kinapaut ti maysa a posision ket ababa laeng para iti maysa a nalaing ken naimbag a lider, ngem atiddog unay no dakes daytoy. Ammotayo ngaruden no apay a matubngar ti addang ti manamnama nga Speaker inton 2010.

Ken no bilang ta mangabak a Presidente ti asino man kadagiti kalabanna iti politika, maaramatna ti posisionna iti Kamara tapno masalaknibanna ti bagbagina, no di man tapno adda paggarawanna a bumales met iti baro nga administrasion.

Segun ken ni CBCP spokesperson Monsignor Pedro Quitorio III, malaksid iti isyu iti moralidad, rumbeng met a makita ditoy no mayannatup wenno kasayaatan ti addang ti Presidente para kadagiti kasapulan dagiti umili. Segun iti padi, no kayat met laeng ti Presidente ti agserbi kalpasan ti terminona, awan ti dakkel a rason daytoy tapno mangiggem manen iti sabali a puesto. Ta ditay’ maaluadan a saludsoden ditoy, no asino ti ad-adda nga agganar iti panagpababa iti posision ti Presidente, wenno no asino ti kayatna a salakniban—ti publiko kadi wenno ti bukodna a bagi ken pamilia?

Di met rumbeng nga irasonna a para iti pagimbagan ti Pampanga, ta kasla imbagana metten nga inutil wenno awan ti serbi ti anakna, ni Juan Miguel “Mikey” Arroyo, a stitutugaw ita a diputado iti maikadua a terminona, iti distritoda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 14, 2009.)

APAY A NAPASAMAK TI MASSACRE IDIAY MINDANAO?

“HINDI naman ho masyadong problema sa Maguindanao!”

Dayta ti nakalalagip a balikas ni Virgilio “Hello Garci?”Garcillano iti kotrobersial a pannakipatangna iti telepono ken ni Presidente Glora Macapagal Arroyo idi Hunio 6, 2004.

Mainaig daytoy iti panangkumbinsina iti Presidente a nairemedionan dagiti election forms tapno di madlaw ti milagro nga inaramidda iti resulta iti eleksion iti Maguindanao. Nagangayana, tallo nga ili iti probinsia ti awan man laeng naawid a butos ni Fernando Poe Jr. iti laksid ti kinalatakna (malaksid pay ti kaadda ti “dagdag-bawas” iti resulta ti dadduma pay nga ili).

Kas iti eleksion idi 2007, napasamak manen iti Maguindanao ti karkarna a resulta ti eleksion. Dagiti kandidato ti administrasion ti nakaala iti umuna a 12 a puesto, ngem di mailawlawag ti Comelec no apay nga ad-adu ti bilang dagiti balota ngem ti pudno a nagbutos.

Kadagitoy nga eleksion, ni Andal Ampatuan Sr., a kapartido ti Presidente, ti gobernador ti probinsia.

Ita nagsubli manen ti Maguindanao ken ni Ampatuan iti panunottayo, saan a gapu ta panawen manen ti eleksion no di pay ket maysa a pasamak a nakarkaro pay ngem iti panagsuitik.

Isu daytoy ti “massacre” a napasamak iti probinsia idi Nobiembre 23.

“SAANDA A GARAWAN DAGITI BABBAI”

Eleksion man ngaminen. Uray adda ibagbaga ti kalabanna a tadtadenda no ituloyna ti panggepna, saan a napabutngan ni Vice Mayor Ismail “Tito” Mangudadatu ti Buluan, Maguindanao tapno kalabanenna iti kinagobernador ti Maguindanao para iti eleksion iti 2010 ti anak ti situtugaw a gobernador.

Manipud pay idi 2001, iggemen ti kaamaan dagiti Ampatuan ti sibubukel a probinsia. Idi 2007, nangabak nga awan ti kalabanna ni Gob. Ampatuan Sr. Malaksid pay a kaaduanna dagiti annak ken kakabagian daytoy ti nagbalin a mayor, konsehal iti ili, wenno bokal iti probinsia, malaksid pay kadagiti nangangato a posision iti ARMM a pagkamengan ti probinsia. Awan duaduana a didiosen ida dagiti adu nga umili, ken saan a magaraw uray dagiti agtuturay.

Napanunot ngarud ni Mangudadatu nga isun ti mangirugi iti panagbalbaliw iti lugarda para kadagiti Bangsamoro a kas kenkuana. Ngem dina malipatan ti death threat kenkuana. Iti kaaldawan ti panangidatagna iti bukodna a certificate of candidacy (CoC) iti Comelec, ni Genalyn nga asawana ti imbaonna a mangipila iti daytoy iti Shariff Aguak, kabesera ti probinsia. Kinuyog daytoy ti kabsat ni Tito a mayor iti sabali nga ili, ken sumagmamano a kakabagianda a babbai. Uray dagiti abogado a kinapatangna tapno mangasistir dagitoy, babbaida met.

Mamati ni Mangudadatu a di garawen dagiti kalabanna dagiti babbai gapu ta iti tradisionda a Muslim, saan a mabalin a dangran dagiti babai a kas met laeng dagiti ubbing wenno lallakay ken babbaket iti ania man a susik dagiti adu a pamilia wenno tribu. Dakkel ngamin ti bayadan iti asino man a mangdangran iti babai isu a no mabalin, uray iti paggugubatan dida saktan dagiti babbai.

Pinaay ti police director ti ARRM ti kiddaw ni Mangudadatu a security escort. Kasta met nga awan ti naganabna idi immasideg kadagiti military iti lugarda. Segun kadagiti opisial iti AFP, saan nga akem ti militar ti mangipaay iti security escort kadagiti politiko. Ngem impatalgedda met ketdi a natalinaay ti kalsada a pagnaanda ken awan ti rumbeng a pagbutnganda.

Ken gapu ta patienna ti bileg ti media, napanunot ni Mangudadatu nga umasideg kadagiti kameng ti media. Immuna nga inasitganna ti maysa a reporter iti DZRH tapno mangayab kadagiti padana a journalist tapno adda mangimatang iti pannakaidatag ti kandidaturana. Immabot ngarud iti 37 nga agiwararnak nga aggapu pay iti General Santos, Tacurong ken Koronadal ti naawis ti mayor a kumuyog iti convoy iti lima a lugan a napan iti kapitolio.

Ngem gayam iti dalanda iti ili ti Ampatuan, adda agur-urayen kadakuada a peggad. Mapan a 100 a katao, karamanen ti sumagmamano a kameng ti PNP ken dagiti civilian volunteer organizations (CVO) a nangawit kadagiti nabibileg nga armas ti nangbangen kadakuada iti highway.

URAY LUGAN INKALIDA

Pinaisardeng dagiti nagtagi-armas a grupo ti convoy iti igid ti highway. Tinungpa-tungpada dagiti babbai, imapakanda kadakuada dagiti iggemda nga election form, sada rinames dagiti dadduma ken pinaltogan dagitoy. Adda pay dagiti pinilidanda. Ken dida pay napnek, uray pay dagiti inosente a sibilian a nairana lumaslasat iti lugar ti pinatuduanda iti bala. Dagitoy dagiti bangkay a nasarakanda a naiwaras iti aglawlaw ti convoy.

Sabali pay dagiti bangkay a nakagalut dagiti imada a naikali iti narabaw a tanem. Agasem, pati lugan dagitoy, inramanda nga inkali babaen ti inusar dagiti grupo a backhoe a kukua ti lokal a gobierno ti Maguindanao. Adda pay dagiti naputolan iti ulo.

Iti kadagupan, 57 ti natay, karamanen ti 25 a kameng ti media, dua nga abogado, ken dagiti dadduma pay nga inosente a nairana laeng iti lugar. Malaksid ken ni Genalyn ken ni Mayor Bai Eden Mangudadatu, nairaman a natay ni Bai Farinah Mangudadatu a kabsat pay ni Ismail, ken da Atty. Cynthia Oquindo-Ayon ken Atty. Connie Bresuela, nga agpada nga abogado ti pamilia. Ni Mayor Andal Ampatuan Jr., mayor ti Datu Unsay, ti maitudtudo nga akin-utek ti pasamak. Wen, panggep daytoy ti agtaray a gobernador ti Maguindanao a kas sukat ti amana nga aggibusen ti panagtakemna ket manamnama ti panagsangoda ken Bise Mayor Ismail Mangudadatu.

Kasla nagrigat a patien a mapasamak iti kastoy a wagas ti panangpatay kadagiti kalaban iti politika. Mangrugrugi pay laeng iti eleksion, ngem adda daytoyen a pasamak a pangpanunotantayo iti dakkel no kabaelan ti agdama a gobierno a matengngel ti panagdakkel pay iti parikut.

Adayo a nadangdangkok daytoy ngem ti panangpuor ni Vincent “Bingbong” Crisologo, anak ti sitatakem idi a gobernador ken diputado, iti dua a purok iti Bantay, Ilocos Sur gapu iti politika idi dekada 70. Wenno ti pannakabomba iti Plaza Miranda iti Quiapo, Manila a nakatayan iti sumagmamano a katao ken nakasugatan dagiti kandidato ti Partido Liberal. Wenno dagiti kaso iti panagpipinnaltog kadagiti kalsada wenno plasa dagiti agkakalaban a partido iti sumagmamano a probinsia. Awan ti ubbing, wenno adu a babbai ken iti kaadu ti kameng ti media a natay, saan a kas iti naudi a pasamak iti Maguindanao.

Maikapat ti Filipinas iti listaan ti Committee to Protect Journalists a nakabase iti New York, kadagiti pagilian a karirisguan a pagbasakan dagiti agiwarwarnak. Ngem kalpasan ti Nobiembre 23, inatiwtayon ti Somalia, Iraq ken Pakistan a nakatayan metten ti adu a kameng iti media. Ngem adda gubat wenno dadakkel a susik iti politika ken ideolohia kadagitoy a pagilian, idinto a ti Filipinas a demokratiko a pagilian, maysa laeng a susik iti lokal nga eleksion ti makaigapu ti pannakaipatli ti adu a kameng ti media.

Ken napasamak daytoy iti panawen nga irugitayon iti automation, wenno moderno a wagas iti panagbutos iti pagilian, ken ti kaadda dagiti social networking iti Internet a makatulong pay iti panagpili dagiti botante iti ibutosda

.

ADDA KAYATDA NGA IBAGA?

Saan laeng ngarud a sinsinan a panangtambang daytoy tapno mangipakni iti maysa a kalaban ti politika. Gapu iti naisangsangayan a pannakaipakatna, adda ibagbagana daytoy para iti pagilian. Tallo ti mabalin a maadawtayo ditoy.

Umuna, awan latta ti pagbaliwan ti sistema ti politika ti pagilian gapu iti kaadda latta dagiti warlord wenno private army a pampanuynoyan dagiti agtuturay, saan laeng iti Maguindanao, no di pay kadagiti nadumaduma a paset ti Filipinas, manipud Abra agingga iti Basilan. Dagitoy dagiti dadakkel a pamilia a didiosen kadagiti lugarda gapu iti kaaddada iti posision, ken kaaduanna ti nadekket iti Malakanyang. Umagek ken agkurno dagitoy a lokal a didiosen kadagiti agtuturay a pagay-ayat met nga awaten dagitoy dagiti nangangato nga opisial iti kasta adda maawidda a dadakkel a pabor nangruna iti panawen ti eleksion.

Ti napasamak iti Maguindanao, ipakitana laeng nga awan man laeng ti panagbuteng dagiti Ampatuan no maduktalan ti aramidda ta ammoda nga awan ti makaitured a manggaraw kadakuada. Gapu daytoy iti kaaddada iti posision, ti kadakkel ti puersada, adda agkuna nga umabot iti 500 ti tengngelna a CVO, ket ti kapetda iti AFP ken PNP, ken dagiti gagayyemda iti Kongreso ken ti Malakanyang.

Maikadua, saan a ti kinakapuy ti AFP wenno ti PNP ti isyu ditoy (kinapudnona, kabaelanda a punasen amin a private army no kayatda,). Ti pudno nga isyu ditoy ket isu ti panangipalpalubosda iti kaadda dagitoy a private army, no di man isuda ti mangiturturong tapno maarmasan latta dagitoy. Ken mabalin a dagiti met laeng kameng ti militar wenno polis dagiti nalimed a private army dagitoy a politiko. Saan nga agkuti ti AFP wenno PNP, wenno dida kayat a garawen dagitoy a private army agingga nga awan ti mapasamak a pakaisagmakan ti adda a nakatugaw.

Segun iti Newsbreak, dagiti kaamaan ti Ampatuan ti sumagmamano laeng a lider iti Mindanao nga awan iti koneksionda iti MILF wenno sabali pay a grupo dagiti rebelde a Muslim. Nabanglo ngarud ti naganda kadagiti militar, ken uray pay iti Malakanyang. Gapu iti daytoy, agtintinnulong ti Malakanyang ken dagiti Ampatuan tapno mapagtalinaed dayta a puesto ken natalinaay a panangipatarayda iti turay. Kas itay alibut a kumagat no malipit, kasta met ti aramidenna no adda mangkarit iti puestoda.

Maikatlo, mabalin a paset daytoy ti plano tapno mangiwaras iti panagbutbuteng iti Mindanao iti eleksion, tapno awanen ti mabalin pay nga agbasak a kameng ti media wenno asino pay a nalimbong ti panunotna a politiko a mangipatpateg iti karadkadna tapno agkampania ditoy wenno mangbantay ti pannakaipagna ti eleksion. Asino kadi ti agganar no agtalinaed ti kastoy a panagbutbuteng no di met laeng ti agdama nga administrasion? Kameng iti partido ti Lakas-Kampi-CMD dagiti Ampatuan ken dadduma pay a warlord iti rehion. Kabesadodan ti operasion ti ania man a panangkontrolda ti resulta ti eleksion iti rehion, ken ti rumbeng nga aramidenda no maibulgar daytoy iti media.

No kabuteng idi ti administrasion ti kinalatak ni FPJ a kabalubal ti Presidente, pagamkanda met ita ti kinababa ti popularidad ni Defense Secretary Gilbert Teodoro a manok ti administrasion iti 2010. Kasapulan ngarud a matengngelda manen ti Mindanao, nangruna iti Maguindanao nga agsolido para kadakuada. Panangpasiken ti baluarte, dayta ti maysa pay a napateg a ramen iti politika. Ken uray pay inikkatda dagiti Ampatuan iti partido ti administrasion, ken makasuan dagitoy, agtalinaed dayta a panagbutbuteng dagiti umili, ta kas iti adun a padastayon iti gobierno, napatpateg para iti administrasion ti panagkakadua iti politika ngem ti hustisia. Ta mabati nga agawarawara iti probinsia dagiti tao dagiti Ampatuan a mangaramid iti kaykayatda.

MAYSA A KARIT KADAGITI KANDIDATO

Dakkel ngarud a karit para iti Presidente ti panangisardengna a mamimpinsanen iti kastoy a panagabuso iti bileg dagiti gagayyemna a politiko, nangruna iti Mindanao. No napasnek met laeng a mangiyawat Iti turay para iti mabutosan a presidente inton 2010, rumbeng nga aramidenna daytoy iti naurnos, ken awan ti kinadangkok ken sinasaur nga aramid. No natalinaay ti transision ti gobierno, wenno nasurot ti siwawayawaya ken nadalus nga eleksion, ti pudpudno a rikna ken pili dagiti umili iti agturay para iti pagilian.

Dakkel met a karit daytoy kadagiti agpangpanggep nga agbalin a presidente. Ipasnekda koma a suroten ti prinsipio iti partidoda. Di rumbeng nga uray asino la ditan a lider iti bukodda a lugar ti asitganda tapno makaawidda a butos. Pilienda koma a nasayaat ti agbalin a kamengda, saan ket nga uray ‘tay demonio a makatulong kadakuada a mangpaadu ti butosda, awidenda lattan daytoy iti partidoda. Panunotenda koma a no mangabakda, dagitoy met laeng a demonio ti agturay iti bukodda a lugar, ken didanto metten mabalin a garawen agingga a mapasamak ti kas iti napagteng iti Maguindanao. Ipasnek koma ngarud nga ikari dagiti kandidato a pungtilenen ti ania man a panagabuso iti bileg dagiti kaamaan a politiko, nangruna iti Mindanao.

Nagkas-ang laeng a panunoten a kalpasan ti naindaklan a balligi ni Manny Pacquiao iti boksing, ken ti pannakaipaay iti CNN Hero of the Year para ken ni Efren Peñaflorida, napasamak ti maysa a nakaam-ames a pagteng iti pagilian. Kasla napunas ngaruden ti rason tapno agtultuloyen ti pannakaitandudo ti pagilian.

Ta manipud iti Nobiembre 23, maam-ammo itan ti pagilian a kas kadadaksan a lugar kadagiti journalist.

“Hindi naman ho masyadong problema sa Maguindanao!”

Sapay koma ta mangngegtayo dayta a balikas iti pudno a kaipapananna. Aggapu koma daytoy kadagiti umili wenno kadagiti lokal a kameng ti media a mangipaneknek a narisuten ti parikut iti Maguindanao. Wenno saanen a dagensen daytoy para iti masakbayan ti Filipinas.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 7, 2009.)

Gapu iti “Dacer-Corbito Murder Case”

LACSON VS. ERAP



ADDA kadi karbengan ni dati a Presidente Joseph “Erap” Estrada nga agkandidato manen iti posision a nakakugtaranna babaen ti People Power idi 2001?

Saan laeng a panagsaludsod iti legalidad daytoy, kas maibatay iti Konstitusion, no di pay ket iti kababalin ken gapuananna a kas sumaruno a lider ti pagilian.

Daytoy ti kayat a paruaren ni Senador Panfilo Lacson idi imbutaktakna, babaen ti maysa a privilege speech iti Senado, ti sumagmamano a pagteng iti kaadda ni Erap iti Malakanyang manipud 1998 agingga iti 2001. Segun kenkuana, protektor ni Erap ti ilegal a sugal, ninong dagiti esmagler, ken barumbado kadagiti negosiante ta pilitenna dagitoy a mangilako ti negosioda kadagiti nadedekket a gagayyemna.

Ken ti kakaruan a pammabasolna: ni Erap ti akin-utek iti pannakadukot ken pannakaiwalang da Salvador “Bubby” Dacer ken Emmanuel Corbito a drayberna idi 2000.

“Yalikaka koma ti Dios ti Filipinas manipud ken ni Joseph Ejercito Estrada,” innayonna pay.

Makasuron a sinungbatan ni Erap ti dinutokanna nga hepe ti Philippine National Police (PNP) idi adda daytoy iti puesto. Inladawanna ti senador a kas desperado la unayen a mangsalaknib iti bagbagina ta uray dagiti innuulbod wenno pammadpadakes laeng iti sabali a tao ket tutuponna.

Sinungbatan met ni Senador Jinggoy Estrada dagiti insawang ni Lacson kontra iti amana babaen ti bukodna a privilege speech idi Setiembre 15. Segun ken ni Jinggoy, ar-aramaten laeng ni Lacson ti prebilihiona a kas senador nga agsao iti Kongreso a siwawayawaya tapno yalikakana ti bagina iti posible a pannakabaludna gapu iti singin a kaso ti pammapatay, babaen ti panangipabaklayna iti basolna iti sabali a tao. Kayat laeng kano nga iladawan ni Lacson a dakes a tao ni Erap, ket ipakitana metten iti publiko a biktima laeng daytoy iti parbo a pammabasol. No di man iliklikaw laeng ni Lacson ti kaso iti media.

“Dika nga agbato no adda dara kadagiti imam,” panangipalagip met ni Jinggoy ken ni Lacson.

TI MALAKANYANG TI NANGIRUGRUGI?

Adu ti agkuna nga adda koneksion daytoy iti umadanin nga eleksion presidensial. Segun ken ni Lacson, ita laeng nga inruarna dagiti ammona tapno maipakitana kadagiti umili ti pudpudno a kababalin ni Erap a napasneken kadagitoy nga aldaw nga agkandidato inton 2010, iti kasta, saanton butosan daytoy dagiti umili.

Ngem mas a patien ni Erap nga adda ima ti Malakanyang a mangpagpagaraw ken ni Lacson. Amangan kano no adda kasukat daytoy a pabor iti politika.

Naluktan ti kaso da Dacer ken Corbito iti Department of Justice (DOJ) kalpasan a napagawid ditoy Filipinas manipud iti Estados Unidos da Cezar Mancao ken Glenn Dumlao, dua nga opisial iti nawaswasen a Presidential Anti-Organized Crime Task Force (PAOCTF) nga indauluan ni Lacson iti administrasion ni Erap. Nagkamang iti Estados Unidos ni Mancao kalpasan a napatakias ni Erap idi 2001, ken simmaruno ni Dumlao kenkuana idi kapudpudotan ti imbestigasion iti kaso idi 2003. Kaduada a naglemmeng ni Michael Ray Aquino, maysa pay a katalek ni Lacson iti ahensia, nga agingga kadagitoy, sibabalud pay laeng iti America gapu iti kaso a panagespia.

Iti naudi nga agsina a testimonia da Mancao ken Dumlao, inramanda da Lacson ken ni Erap, no di man a kas utek, iti kaso. No pagsisilpuentayo dagiti imbagada, dagiti opisial ti PAOCTF ti nagplano ken nangisayangkat Iti krimen babaen ti bilin ni Lacson ken pammalubos metten ni Erap. Ad-adalen ngarud ita ti pamilia Dacer ti pormal a panangiramanda ken ni Erap iti darum.

CODE NAME “71”

Segun ken ni Mancao, nangngegna kano iti uneg ti kotse a bilbilinen ni Lacson ni Aquino a mangituloy iti Operation Delta, wenno ti plano a mangipakni ken ni Dacer. Iti met affidavit ni Dumlao nga idi pay leng 2001 nga indatagna iti korte, nabatad ti partisipasion ni Lacson a nagusar iti code name a “71” idi agplanplanoda pay laeng ken Aquino a mangisayangkat iti krimen.

Iti bersion ni Mancao, ni Senior Supt. Teofilo Viña ti lider ti grupo a nangdukot ken ni Dacer. Nairaman iti kaso ni Viña ngem napaltogan daytoy idi 2003 iti Tanza, Cavite. Maipalagip a kabarbaraan idi ti imbestigasion iti kaso. Ket ita ta naluktan manen ti kaso iti DOJ, pinaltoganda met ni Jimmy Lopez iti pagtaenganna iti met laeng Cavite itay napan a bulan. Ni Lopez ti maysa kadagiti saksi iti panagdukot ta timmulong daytoy a nangbirok iti lugar a nangipaknianda kadagiti biktima.

Napateg ngarud ita dagiti ania man nga ammo da Mancao ken Dumlao maipapan iti kaso nga idatagda iti korte, ken iti kasapulan a proteksion tapno awanen ti panagbutengda nga agsao. Gapu iti pannakapapatay da Viña ken Lopez, amangan no agbuteng metten dagiti dadduma pay a saksi iti agsiam iti tawennan a kaso.

Pinalubosanen ti korte nga agbalin nga state witness ni Dumlao; kayatna a sawen, saanen a mairaman nga akusado a kas sukat iti anian man nga ibagana iti korte a mangpabileg iti ebidensia ti prosekusion.

Idi Agosto, nangidatag ni Lacson iti petision iti Court of Appeals tapno maisardeng ti pannakalukat manen ti kaso nga iti naminsan pinalutpot metten ti ahensia nga awan ti panangiramanna ken ni Erap a kas akusado. Segun ken ni Lacson, saan kano a dimmawat ti pammalubos dagiti state prosecutor manipud iti Manila Regional Trial Court Branch 18 a pakabisbistaan pay laeng ti kaso.

Ngem idi saan a pinagustuan ti Court of Appeals ti kayatna, ditoyen a rimmuar ti dua a pasetna a privilege speech ni Lacson a nangitudo ken ni Erap a kangrunaan nga utek ti kaso. Kasaruno metten ditoy ti binnato dagiti dua a kampo nga iti naminsan nadekket nga aggayyem iti politika.

Kagiddan met ditoy iti panangiruar ni Demetrio Custodio, abogado ti pamilia Dacer, ken ni Lymith Bagual, ti labandera iti maysa a resort iti Batangas, a nakasaksi ti napudot a komprontasion da Lacson ken Dacer makalawas sakbay ti panagdukot.

“NI LACSON ITI ITUDOYO ”

Mangnamnama ti abogado a dakkel ti maitulong ti affidavit a pinirmaanen ni Bagual tapno mailawlawagda ti kaadda ti motibo ni Lacson a mangdangran ken ni Dacer.

Di met kumbinsido ni Lacson iti baro a saksi. Patienna ketdi nga inuyotan laeng daytoy ti kampo ni Senador Manny Villar tapno dadaelen ti naganna. Ngem saanen a tinutopan ti pamilia Dacer daytoy ta dakkel ti panamatida a no motibo met laeng ti pagpapatangan, ni Lacson, saan ket a ni Erap, ti addaan ti dakdakkel a gurana iti amada. No mapasingkedanda dayta a motibo iti korte, makatulong daytoy kadagiti ebidensia a nupay saan a direkta, mabalin metten a paneknekan dagiti kasilpona a pasamak.

Mabasa kadagiti surat ni Bubby Dacer ken ni Erap, sumagmamano a bulan sakbay a napapatay, nga adda panagamakna ken ni Lacson gapu iti kunkunana a kababalin ken kabaelan daytoy a mangaramid iti dakes kenkuana. Ni Dacer ti nagbalin a publicist wenno PR man ni Erap idi karugrugi pay laeng ni Erap nga agtugaw iti Malakanyang. Immuna ditoy, nagbalin ni Dacer a PR man ni dati a Presidente Fidel Ramos babaen ti rekomendasion ni dati a National Security Adviser Jose Almonte a pada ni Dacer a Bikolano.

Kinontra idi ni Dacer ti pannakadutok ni Lacson a kas PNP chief idi panawen ni Erap, gapu ta adda kano met dagiti mas kualipikado ken addaan iti nasaysayaat a kababalin a mangidaulo iti kapolisan ngem isuna. Patien pay ni Dacer a ni Lacson ti mangyar-arasaas ken ni Erap iti palso nga impormasion nga adda kano pannakairaman ni Dacer iti maysa a plano a mangrippuog iti gobierno ni Erap.

Ken di met malipatan dagiti annak ni Dacer ti imbaga kadakuada ti amada sumagmamano nga aldaw sakbay a napapatay daytoy a no adda man dakes a mapasamak kenkuana, awanen ti sabali a tuduenda nga akin-aramid no di ni Lacson.
Iti paglintegantayo, di rumbeng a masentensiaan ti akusado gapu laeng iti motibo.

Agsabali ti motibo ken ti intension wenno panangigagara. Ti intension ti aggapu iti panunot ti normal a tao a mangiduron kenkuana tapno aramidenna ti maysa a krimen. Napateg daytoy nga elemento ti krimen tapno maladdit ti akusado.

Motibo ti rason no apay nga inaramid ti akusado ti krimen. Napateg laeng ti motibo no awan ti direkta nga ebidensia kontra iti akusado, ta agpaay laeng daytoy a kas ebidensia ti intensionna, ken mangipaneknek metten ti kinasiasino daytoy ken no ania ti nangiduron iti inaramidna.

AGKALABAN A PAKSION TI SINDIKATO

Iti kaso ni Lacson, nabatad ti kaadda ti motibona iti krimen. Kagura la unay ni Lacson iti panangkontra ni Dacer iti promosionna a PNP chief ken kaamakna ti koneksion ni Dacer iti kampo ni Ramos. Maawatan ni Lacson ti kinapateg ni Erap iti ambisionna nga agpangato, ket iti ania man a wagas, salaknibanna ti amona.

Saan met nga awan ti motibo ni Erap. Ta babaen dagiti maidandanon kenkuana a koneksion pay laeng ni Dacer kada Ramos ken Almonte, ken ti panagtrabaho ni Dacer tapno marippuog ti administrasionna, pabor la unay kenkuana no maipakni ni Dacer. Iti kaaldawan a nadukot ni Dacer iti Osmeña Highway iti Manila, agturong daytoy iti maysa a lugar para iti mitingda koma ken ni Ramos. Kadagidi ngamin a panawen, adu ti ammo ni Dacer kadagiti kaso iti kurapsion, malaksid iti isyu ti hueteng payola, nga ibatbatoda ken ni Erap. Patienna ngarud a maaramat dagitoy iti panggep dagiti kalabanna a mangrippuog iti gobiernona.

Ti mapaspasamak ita a panagpinniltak da Lacson ken Erap, mayarig man daytoy ti rinnangas ti dua a paksion ti sindikato a mangaramid amin a puersada tapno aginnunada a mangibus kadagiti tao ti kalabanda. Ken ipakitana met laeng ditoy ti nalaad a paset ti sistema ti politikatayo, wenno ti panaggiginnuyodda iti saka dagiti agtuturay gapu kadagiti eskandalo; ti laeng paggidiatan ti isyu ti nagbaetan da Erap ken Lacson kadagiti ordinario a risiris iti politika, saan a sinsinan a krimen ti karaman ditoy. Di rumbeng nga ibatoda lattan iti publiko ti saludsod no asino ti adda basolna kadakuada.

Ta uray kasano ti kaadu dagiti buyok ti tunggal maysa nga iruarda iti publiko, makadadael daytoy, saan laeng iti panagtulid ti hustisia, no di pay iti bukodda nga ambision iti politika. Maad-adal ngarud ita no makatulong daytoy nga isyu iti panggep ni Erap nga agpresidente manen. Patien ni Erap a makatulong ti kandidaturana no agparang manen a kas underdog wenno nakakaasi, kas dagiti akemna kadagiti pelikulana.

ANIA, IBUTOSMO PAY NI ERAP?

Nabayag metten nga imbabawi ni Lacson ti ambisionna a mangsukdal koma manen iti posision a nakaabakanna idi agkandidato daytoy idi 2004. Ngem segun iti kampo ni Erap, ti la ketdi kandidato a suportaran ni Lacson ti agganar iti panangperdida kenkuana. Nupay nabatad ti panangibaga ni Lacson a ni Senador Noynoy Aquino ti itag-ayna a presidente, adda dagiti sayangguseng nga umas-asideg daytoy iti kampo ni Senador Chiz Escudero tapno agbalin a running mate daytoy.

Saan a sinsinan ti kaso nga ipabpabasolda kada Lacson ken Erap. Kasta met dagiti alegasion ti tunggal maysa kontra iti sabali a kampo. Ipalpalagip ni Lacson iti publiko ti kaso ni Edgar Bentain, ti empleado iti maysa a casino a tuduenda a nangiruar iti bideo ni Erap a makiin-innipis kadagiti gambling lord. Impalagip met ni Jinggoy a kas sungbatna iti maikadua a privilege speech ni Lacson dagiti kaso ti Kuratong Baleleng idi 1995 ken ti pannakapapatay ti maysa a kapitan iti Western Police District (WPD).

Segun ken ni dati a Justice Secretary Raul Gonzales, makatulong iti pagilian no sipupudno ni Lacson iti panggepna a mangbangen iti pannakabutos manen ni Erap nga iti naminsan, nasentensiaanen ti kaso a plunder. Ngem no kayatna met laeng a dalusan ni Lacson ti naganna, di rumbeng nga agbuteng daytoy nga agparang iti husgado ket agkamang lattan iti prebilihiona iti Senado nga agsao iti kaykayatna.

Kas ‘tay kunadan, adu ti pagsasangaanna no politika ti mapagpapatangan. Maballikong dagiti nalinteg, wenno agbalin a puraw dagiti nangisit. Ti ketdi kitaentayo, politika wenno saan ti gapuna, di rumbeng nga ilisi da Lacson ken Erap dagiti bagbagida nga awan ti panagpalawagda iti korte. Nagkas-ang man a panunoten nga adda pannakiraman dagiti nangato nga opisial ti gobierno a kas kadakuada a napusgan a mangipatungpal iti linteg. Daytoy ngarud koma ti panunotentayo a mangtingiting kadagiti pasamak.Ita, ibutosmo pay kadi ni Erap?

Talkem kadi pay laeng ni Lacson? Adda kadatayon nga umili a mangsungbat iti dayta.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 5, 2009.)

AGKAKABAGIAN DA NOYNOY KEN MAR?

ITA ta nagdeklaran ni Senador Benigno “Noynoy” Aquino III ti panagkandidatona a presidente inton 2010, mariing manen dagiti sao-sao nga isu latta nga isu ti nagan dagiti politiko a butbutosantayo.

Wenno kaskasdi a bukbukodandan latta ti sumagmamano a pamilia ti turay.

Wen, ta no mangabak ni Noynoy iti eleksion, isunton ti maikadua nga anak ti presidente a simmublat a nagturay iti Malakanyang, kalpasan ken ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo. Nanang ni Noynoy ni dati a Presidente Corazon Aquino, mabigbig a nangisubi iti demokrasia ti pagilian kalpasan ti diktadoria ni Marcos.

Ket no matuloy ni Senador Mar Roxas a katiket ni Noynoy Aquino iti Liberal Party, ken mangabak met daytoy a bise presidente, kapadana met laeng ni Noynoy nga aggapu iti kaamaan ti nagbalin a Presidente ti pagilian. Apong a lakay ni Mar ni Presidente Manuel Roxas.

Ken saan laeng dayta ti pagpadaan da Noynoy ken Mar, ta adda pay koneksionda iti tunggal maysa, no di man agkabagian dagitoy babaen ti panagaassawa dagiti kaamaanda iti immun-una a henerasionda. Wenno karamanda kadagiti adu a kaamaan ti politiko nga agsisinnublat laeng a mangrienda iti turay ti pagilian.

AGKAKABAGIANDA AMIN?

Iti maysa nga artikulo iti internet a napauluan Iti “RP Politics: Family Affair,” maadawtayo daytoy a pagrikusan ti adu a kaamaan manipud ken ni Mar Roxas.

Ni Mar Roxas ket putot ni Gerardo “Gerry” Roxas ken Judy Araneta, manipud iti kaamaan ti nabaknang nga Araneta. Kasinsin ni Judy ni Liza Cacho Araneta nga asawa ni Gob. Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. Nanang ni Bongbong ni dati a First Lady Imelda Marcos. Kasinsin met ni Imelda ni nag-House Speaker Daniel Romualdez nga asawa ni Pacita Gueco a taga-Tarlac. Kasinsin ni Pacita ni Senador Benigno “Ninoy” Aquino nga ama ni Noynoy.

Asawa ni Ninoy ni Cory Cojuangco Aquino a kasinsin ni nag-Ambassador Danding Cojuangco. Maysa a kabsat ni Danding, ni Isabel Cojuangco ti naasawa ni Emilio Aguinaldo Suntay nga apoko ni Presidente Emilio Aguinaldo. Kabsat met ni Don Emilio ni Baldomero Aguinaldo nga apong iti tumeng ni dati a Prime Minister Cesar Virata.

Kakabagian dagiti Virata ti pamilia Acuña a naggapuan ni Rosario Acuña nga asawa ni Gerardo Roxas, ama ni Presidente Manuel Roxas ken apo iti tumeng ni Mar Roxas. Ni Gerardo Roxas ti anak ni Antonio Roxas ken Lucina Arroyo, nga apong met a baket ni Jose Miguel Arroyo, ti asawa ni Gloria Macapagal Arroyo. Agkapidua ngarud da First Gentleman Arroyo ken ni Judy Araneta nga ina ni Mar Roxas.

Adu pay ti nagsasangaan ti pamilia, kas koma ti pannakairaman ni Presidente Erap Estrada wenno ni Fidel Ramos iti naisangsangayan a “family tree.” Manugang ni Erap ni Beaver Lopez nga apoko daydi Don Eugenio “Geny” Lopez, ti pundador ti ABS-CBN ken Meralco. Asawa ni Don Geny ni Chita La’O Lopez nga ikit ni Tommy Manotoc a nagbalin met nga asawa ni Imee Marcos, ti inaunaan nga anak ni Presidente Marcos. Kabsat ni Imee ni Bongbong ken ni Irene Marcos nga asawa ni Greggy Araneta (a kabagian met laeng ti asawa ni Bongbong). Apong a lakay ni Greggy ni Don Gregorio Soriano Araneta. Asawa ni Don Gregorio ni Carmen Roxas Zaragoza a kasinsin ni Presidente Roxas nga apong ni Mar.

No agsublitayo ken Greggy Araneta, ni Presidente Marcos ti ama ni Irene nga asawana. Kapidua met ni Marcos ni Presidente Fidel V. Ramos ta agkasinsin ni Mariano nga ama ni FM, ken ni Angela Valdez nga ina ni Fidel. Idi mabiudo ni Narciso Ramos nga ama ni Fidel, inkasarna ni Alfonsita Lucero a kakabagian dagiti Almendras iti Cebu. Kabsat ni Senador Alejandro Almendras ni Josefino nga asawa ni Rosita Dimataga. Kabsat ni Rosita ni Leonila Dimataga a nagbalin a First Lady ni Presidente Carlos P. Garcia.

Kasta met nga adda koneksion ni Presidente Roxas ken ni Presidente Manuel L. Quezon ta ni Trinidad de Leon nga asawa ni Roxas ket anak ni Senador Ceferino De Leon a kabsat ni Jose De Leon a naikamang iti pamilia Buencamino. Kaanakan ni Doña Narcisa Buencamino ni Felipe Buencamino III a nagbalin nga asawa ni Nini Quezon nga anak ni Presidente Quezon.

Dayta, makitamon ti paset ti maysa a ladawan no kasano nga agsisilpo dagiti kaamaan, a kaaduanna dagiti nabibileg iti politika ken negosio ken uray iti showbiz. Kasla man ngarud nagbassit laeng ti pagiliantayo. Ipakitana pay ditoy a ti panagaassawa dagiti nalatak ken nabibileg a kaamaan ti maysa kadagiti kasamayan a wagas tapno agtultuloy ti pangatengngel dagitoy iti politika iti pagilian.

LEGAL, NGEM MORAL KADI MET?

Kas ‘tay kunadan, ti panangbukbukod dagiti adu a kaamaan iti politika iti pagilian ti maysa a mangirarrarem kadatayo iti nakaro a kinakurapay, wen, ta sumagmamano laeng a paset ti populasion ti pakaipapaayan ti bileg ken pirak ti gobierno. Ken maysa, panangilupitlupit iti pudpudno a kaipapanan ti demokrasia no agpatingga laengen kadagiti nabibileg a kaamaan ti maiduldol kadagiti umili a pagpilian a kandidato.

Ngem segun ken ni Senador Joker Arroyo, awan met dakesna ti kaadda ti dinastia ti politika iti pagilian. Ta uray pay dagiti nabibileg ken demokratiko a pagilian a kas iti Estados Unidos, mapamnpanuynoyan met daytoy. Kas iti kaso da agama a George H. Bush ken George W. Bush a nagbalin a Presidente, wenno ti pamilia Kennedy. Idi nagbalin a presidente ni John F. Kennedy, nadutokan nga attorney-general ni Robert a kabsatna, idinto a senador ni Edward a maysa pay a kabsatna.

Ti laeng ngamin paggidiatantayo iti Estados Unidos wenno kadagiti dadduma pay a pagilian nga iturturayan met dagiti politiko a kaamaan, arigna amin a paset ti Filipinas, kadagiti ili, siudad wennno probinsia, tengngel ti maysa a nabileg a kaamaan, kaaduanna iti nagramuten sipud pay idi punganay ti republikatayo. Adda met dagiti naglaned a dinastia ngem sinukatan met laeng daytoy dagiti baro a kaamaan a mangtengtengngel ita kadagiti adu a lokal a gobiero a kasla ketdin bukoddan a pagarian dagitoy.

Nagbalinen a paset ti kulturatayo ti panagdedekket dagiti amin a kameng ti kaamaan, nangruna ti panangsalaknibda iti iggemda a bileg ti politika, negosio ken ti ipagtangtangsitda a nagan. No ania ti inrugi ti ama, rumbeng nga ituloy ti anak, wenno ti apoko. Wenno no awan ti ama, adda met ti asawa ken dagiti kakabsat daytoy a tumulong.

Ken saan met nga iparit ti linteg iti kastoy a sistema ti politikatayo. Agpayso a nailanad iti Seksion 26, Artikulo 2 iti Konstitusiontayo ti pannakaiparit ti dinastia iti politika, ngem rumbeng a lawlawagan nga umuna ti kaipapanan daytoy babaen ti maysa a linteg.
Ngem kalpasan ti nasurok dua a dekada sipud naipakat ti Konstitusiontayo idi 1987, awan pay met dayta a linteg tapno mangilawlawag no ania ti dakes wenno maiparit a dinastia iti politika. Nupay addan dagiti gakat a naidatag iti Kongreso, awan met nagturturongan pay dagitoy ta dagiti diputado ken senador a rumbeng a mangpanday iti linteg, kaaduanna kadagitoy ti naggapu met iti kaamaan a politiko. Ta no aprobranda ti gakat, kasla pinirmaanda metten ti bukodda nga ipapatay.

DUA A KLASE TI DINASTIA

Adda dua a klase ti dinastia iti pagilian. Ti umuna, isu ti panagsisinnublat dagiti nagannak ken dagiti annakda, wenno uray dagiti nadekket a kakabagianda, iti maymaysa a posision. Daytoy ti kaso dagiti agama a Diosdado Macapagal ken GMA, wenno dagiti agama a Bush. Ti maikadua, isu ti panaggigiddan nga agtakem dagiti kameng ti maymaysa a pamilia, malaksidto pay a pagsisinnublatenda met laeng ti turay, iti nadumaduma a posision iti gobierno. Kas koma no mayor ti ili ti ama, bise-mayor ti asawana, konsehal wenno bokal dagiti anak, Kongresman ti maysa nga uliteg ken kabagianda ti gobernador.

Iti depenision ti maiparit a dinastia kas maibatay iti gakat ni Senador Juan Flavier, isu daytoy ti pannakataginayon ti takem ti gobierno ken ti bileg iti politika dagiti agkakabagian wenno aggapu iti maymaysa a kaamaan. Daytoy ti ibagbaga ti maikadua a situasion ti dinastia a nabatad a panangipakita iti naalas a panagimbubukod iti takem. Kangrunaan a mapaspasamak daytoy iti lokal nga agpang iti politikatayo.

Ngem asino ti politiko a mayat a mangisardeng ti pagbibiaganna ken ti pamiliana? Ibagana ketdi ti kastoy: Dinastiakami ngem nasayaat met ti ar-aramidenmi para kadagiti umili. Wenno: No dakes a dinastia ti kaamaanmi, apay a palpalubosandakami latta dagiti umili nga agturay.
Segun ken ni Noynoy idi mainterbiu daytoy idi adda pay laeng iti Kamara, no agtultuloy man ti maysa a politiko a kaamaan a mangrienda iti turay agingga iti anianto a henerasion, gapu laeng daytoy iti panangipalubos dagiti umili. Ket iti ungto ti dalan, dagiti met laeng umili ti agsagaba no adda pagkibaltangan ti pinilida a mangituray.

Kitaem man laengen idi mapatakias ti diktadoria idi 1986. Sinukatan ni Presidente Cory Aquino dagiti situtugaw idi a lokal a lider, kaaduanna dagiti aggapu kadagiti politiko a kaamaan, babaen dagiti dinutokanna nga OIC. Ngem idi maisayangkat ti sumaruno nga eleksion, dagiti met laeng inikkat ni Cory nga opisial ti imbutos dagiti umili.

Ken uray kunada a narigrigat nga ikonektar ti dinastia iti politika kadagiti nangangato a takem kas iti presidente, bise presidente ken senador, adda latta met dagiti mapalpalubosan iti agdama, kas kadagiti agkakabagian a senador: dagiti agina a Loi ken Jinggoy Estrada (nagsenador ni Erap sakbay a nagbalin a presidente), dagiti agkabsat a senador a Pia ken Alan Cayetano (senador met idi ni Compañero Rene Cayetano nga amada), ken ti agkatugangan a Ramon Revilla Sr ken Robert Jaworksi Jr (agdama a senador ni Bong Revilla nga anak ni Ramon Sr), ken da agkasinsin a John ken Sergio III Osmeña (kas met laeng ni Sergio Jr nga anak ni Presidente Osmeña).

DAGITI ANNAK KEN APPO DAGITI PRESIDENTE
No subliantayo ti kaso ni Ninoy, saanna kayat a sawen a gapu ta anak ti Presidente daytoy, naisuraten ti gasatna a sumukat iti nagannak kenkuana.

Saan met ngamin amin nga anak ken direkta nga apoko ti presidente ket napagasatan a nagbalin met a presidente wenno bise presidente. Naabak ni Sergio Jr., anak ni Presidente Osmeña, idi tumaray daytoy kontra ken ni Marcos idi 1969 (kasta met idi agbise daytoy idi 1961 kontra ken ni Emannuel Pelaez); ken ti apoko ni Presidente Osmeña a ni Lito Osmeña, dati a gobernador ti Cebu, idi tumaray daytoy a presidente idi 1998 (ken uray kas bise presidente idi 1992).

Tallo pay nga annak ti dati a Presidente ti timmaray a bise ngem naabak dagitoy; ni Jose B. Laurel, anak ni Presidente Jose P. Laurel nga inabak ni Diosdado Macapagal idi 1957; ni Gerardo Roxas, anak ni Presidente Roxas nga inabak ni Fernando Lopez idi 1965; ken ni Ramon “Jun” Magsaysay Jr, kakaisuna nga anak a lalaki ni Presidente Magsaysay idi eleksion iti 1992.
Dua laeng nga annak ti presidente ti nagbalin a bise: da Salvador “Doy” Laurel (anak ni Presidente Laurel) idi 1986, ken Gloria Macapagal Arroyo (anak ni Presidente Macapagal) idi 1998. Ngem agsungani ti gasatda idi tumarayda a presidente: naabak ni Laurel idi 1992, idinto a nagbalin a presidente ni Arroyo idi 2001 ken nailayon daytoy idi 2004.

Nalaklaka ketdi a nakastrek iti Senado dagiti annak dagiti Presidente a kas kadagiti sumaganad: Jinggoy Estrada, Sergio Osmeña Jr, Gerardo Roxas, dagiti agkabsat a Salvador ken Sotero Laurel, Jun Magsaysay, Gloria Arroyo ken ni Noynoy Aquino. Nangabak met dagiti appo a kas kadagiti agkasinsin a Sergio III ken John Henry Osmeña, ken ni Mar Roxas.

Ni laeng Bongbong Marcos ti saan a nangabak nga anak ti presidente idi tumaray daytoy a senador idi 1995. Nupay kasta agtultuloy a napigsa ti pamilia Marcos iti Ilocos Norte a naggapuanda. Ken kasta met dagiti dadduma pay a pamilia dagiti nagbalin a presidente. Nupay awan ti nagbalin a senador kadagiti annak ni Presidente Aguinaldo, aktibo met iti lokal nga agpang dagiti appokona. Agdama a Diputado ti Cavite ni Joseph Abaya nga apona iti tumeng. Kasta met a nabileg latta iti lokal a politika iti Cebu dagiti kaamaan ti Osmeña.

Pulos nga awan ti nagbalin nga aktibo iti politika dagiti annak ken appoko da Manuel L. Quezon, Elpidio Quirino, Carlos P. Garcia, ken Fidel Ramos.

ADDA MET LAENG KADATAYO A MANGIPALUBOS

Kas ‘tay kunadan adda met laeng kadatayo, no ipalubostayo ti dinastia ti politika a mangituray kadatayo. Ta dayta ngarud ti pudno a pannakaipataray ti demokrasia, ti karbengan nga agpili ken agpapili, uray asino dita.

No adda manen Aquino, Roxas, Osmena, , Marcos, wenno sabali manen a Macapagal wenno Arroyo a mangituray kadatayo, gapu met iti panangipalubostayo. Ken, wen, awan met dakesna daytoy. Ti panangibutostayo iti maysa a lider, uray ania ti apeliedo daytoy, ket rugi laeng kadagiti addang tapno tamingentayo a nasayaat ti masakbayantayo a kas pagilian, ta dakdekkel ti akem ti mabutosan no ania ti aramidenna kalpasan a makapuesto daytoy.

Ngem dakdakkel ti akemtayo a mangbantay kadagiti nabutosan, ken uray pay kadagiti kaputotanda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 21, 2009.)

OY, AGGAYYEMKAMIN KEN SENADOR!

ITI kaadun dagiti Filipino nga agar-aramat kadagiti social networking iti Internet, awan duadua a kaaduanna kadagiti gagayyem, kakaarruba, katrabahuan, ken asino man a masabettayo iti sadino man a lugar, ti addan bukodda nga account iti Facebook, Friendster, wenno Multiply.

Agasem met ta agarup 13 milion a Filipino ti nagkamengen iti Friendster, kalatakan a social media website iti Filipinas, idinto a 6 milion met iti Facebook, ken sumangkaadu pay dagiti nagkameng iti Multiply, MySpace ken Twitter.

Kasla nagbalinen a pinnaaduan iti gagayyem dagitoy a social networking. Nalatakka no adu ti gayyemmo, adu ti dumngeg kenka no adda kayatmo nga ipeksa.

Daytoy met ti kayat dagiti politiko, ti pinaadduan iti gagayyem tapno mangabakda iti eleksion. Agiinnunada ngarud metten a sumrek kadagitoy a social networking tapno adu’t magayyemda a netizen (awag iti agar-aramat iti Internet), nangruna ta asidegen ti eleksion iti 2010.

Adda metten bukod a Facebook, Friendster wenno Twitter account dagiti agpangpanggep nga agbalin a presidente, a kas kada Senador Francis Escudero, Richard Gordon, Mar Roxas II ken Loren Legarda, National Defense Secretary Gilbert Teodoro Jr., ken dati a Presidente Joseph “Erap” Estrada.

Sabali pay dagiti politiko nga addaan iti personal a website iti Internet, ken dadduma pay a parabur ti Web 2.0 a kas iti YouTube, micro-blogging iti Twitter, podcasts, ken live chats.

Babaen daytoy a wagas, mayasideg dagiti politiko ti bagbagida kadagiti botante. Wen, ta ipaayda kadatayo ti gundaway a masirip no ania ti ar-aramidenda, no ania ti kapanunotanda, ken ti gundaway a maipeksa iti rikna ken komentariotayo kadakuada, uray iti karabawan a rason.

DAKKEL TI AKEM TI INTERNET

Gapu iti panagbalinda a “kas kadatayo,” wenno “in” kadagiti agtutubo a kangrunaan nga agus-usar iti Internet iti inaldaw, mailiklik dagitoy a politiko iti bagbagida iti tradisional ken makadadael a persepsiontayo kadakuada a naimutda iti oras kadagiti umili, agar-aramidda iti kalokuan, wenno awan kaes-eskanna ti kaadda iti biagtayo (mayannatup laeng ti awagtayo kadakuada a trapo a pangyababa iti termino a “traditional politician”).

Segun ken ni Harvey Khe iti Ateneo School of Government, dakkel ti akem ti Internet iti eleksion inton 2010. Napaneknekan ngaminen ti bileg daytoy a teknolohia iti eleksion iti Estados Unidos idi Nobiembre itay napan a tawen.

Epektibo ngamin ti panangaramat ni Presidente Barack Obama ti Internet tapno maguyugoyna dagiti botante, kaadduanna dagiti agtutubo, a makipartisipar iti ilablabanna a panagbalbaliw iti America babaen ti isloganna a “Yes We Can.” Nausarna daytoy tapno mailawlawagna ti bukodna a plataporma iti politika, tapno masalaknibanna ti bagina kadagiti pananglalaisda iti kinatao ken tapno maibagana met dagiti padasna iti politika. Kangrunaanna, babaen ti Internet, nakaur-or iti $500 milion a pundo iti uneg ti 21 a bulan a panagkampaniana.

Ditoy a naglatak ti termino nga “Internet army” wenno dagiti netizen a nangsuporta ti kandidatura ni Obama manipud iti primary iti Democratic Party agingga a nakagteng iti White House.

Apay ketdin a saan met a maaramid dayta iti Filipinas? Kapatadatayo laeng met dagiti Amerikano a nahilig kadagiti social media. Gapu iti dakkel a porsiento iti agarup 50 milion a botante ti agus-usaren iti Internet, nabileg daytoy a pangrubbuatan dagiti agam-ambision nga agbalin a presidente tapno umasidegda kadagiti umili a pagserbiandanto.

Segun ken ni Jay Bautista, executive director ti Nielsen Philippines, matantia a manipud iti 15 agingga iti 20 milion dagiti aktibo nga agus-usar iti Internet iti pagilian. Kaaduanna dagiti agtutubo, saan pay a naasawaan, ken nakaadal. Nupay kaaduanna ti adda kadagiti dadakkel a siudad kas iti Metro Manila, naiwarasen ti bilangda uray kadagiti babassit a probinsia. Ken saan laeng dagiti babaknang ti adda gundawayna nga agaramat iti Internet ta uray payen dagiti adda iti nababa nga estado iti biag wenno saan met a nabaknang, gapu ta kadagitoy a panawen, sumaysayaaten ti signal ken nalakan ti bayad kadagiti maupaan a serbisio dagiti Internet shop.

Dakkel pay a mainayon iti bilang dagiti agar-aramat iti Internet dagiti kadaraantayo nga agnanaeden wenno agtatrabaho iti sabsabali a pagilian, kaaduanna kadagitoy iti mapalubosan nga agbutos iti eleksion babaen ti sistema nga Absentee Voting.

EPEKTIBO MET LAENG TI PANNAKAIPAKATNA?

Ngem daytoy ti dakkel a saludsod: Agbalin kadi met kadi nga epektibo daytoy a serken wenno sinerreken dagiti politiko a Filipino para iti ambisionda iti politika?

No padasem a bisitaem dagiti website wenno micro-blog dagiti politiko, kaaduanna ti saan met a makaay-ayo dagiti template wenno layout nga inusarda, ken awan met ti baro wenno napapateg nga impormasion a maala ditoy no di puro press release wenno isyu a manon a lawas a napagpapatangan iti cyberspace. Kasla man nanglukatda laeng ti maysa a site iti Internet tapno makuna nga adda met ammoda, agparang ti nagan ken rupada iti cyberspace, wenno sumurot iti uso.

No pammagusto wenno sinsinan laeng met ti iseserrekda iti daytoy a wagas, dida la ketdi mapespes a nasayaat ti naimbag a parabur ti teknolohia.

Ta no agbasartayo iti inaramid ni Obama, narimat wenno namaris ti layout nga inaramatna a nakatiliw a dagus ti interes dagiti agtutubo, adda address wenno contact form a pudno a pakakontakan kenkuana wenno ti administrator daytoy, ken adda koneksion wenno link daytoy kadagiti dadduma pay a napapateg a website nga adda pakainaiganna iti politika ti pagilian.

No ordinario laeng ti pannakaiparang dagitoy (kas iti Blogspot ni Senador Miriam Santiago) wenno awan ti kaes-eskanna dagiti linaonna, sayang laeng ti oras ken nagastos para kadagitoy a site, ken awan ti maaramidanna para iti nasaknap nga online campaign. Saan met a kasapulan nga ibaga a kanayon dagiti politiko no ania ti pagtaktakderanda iti amin nga isyu. Kasapulan met sagpaminsan nga ipakita wenno ipariknada ti sipupudno a kinataoda, kas ti panangiyam-ammo ti maysa a tao iti gayyemna (ta saan kadi a dayta ti kaipapanan ti social networking?). Epektibo iti daytoy a banag ni Senador Mar Roxas ta adda rekadona a Korina Sanchez kadagiti blog-na ken ammona a tiliwen ti interes dagiti agtutubo.

Ken kangrunaanna, rumbeng a sungbatan dagiti politiko ti ania man a komentario iti website wenno blog-da babaen ti nalawag, sipupudno ken nabagas a palawag. Kaaduanna ngamin kadagiti politiko ti di met sumungbat, kas naduktalan ti maysa a kontributor iti gmanews.tv idi sinaggaysana a binisita dagiti Facebook wenno Twitter dagiti agkandidato a presidente inton 2010 tapno agkomento wenno alaen ti kapanunotanda iti maysa nga isyu.

Kasla pammarang laeng ngarud ti ibagbaga dagitoy a politiko nga e-mail address wenno contact form nga inlanadda kadagiti websiteda. Kas iti padas pay ti maysa met a blogger, a pasaray makaawat iti sungbat kadagiti politiko a mangrugi kadagiti balikas nga “Off the record daytoy…” a kasaruno ti palawagda iti kadawyan nga istiloda a palpalikaw. Naimbag nga agpayso no sumungbatda ngem urayem ti napaut a panawen santo sumangpet dayta a sungbat. No computer-savvy wenno techie dagitoy a politiko, rumbeng a napartak koma met ti pannakaiwaras iti komunikasion manipud kadakuada.

No aleng-aleng laeng ngarud ti pannakaaramat ti teknolohia, kasano a maadaan ti ar-arapaap dagitoy a politiko nga “Internet army” para iti ambisionda iti politika?

Apaman a sumrek dagiti politiko iti online campaign, rumbeng a yasidegda a sipupudno ti bagbagida, baliwanda ti panagsasao ken ti panagsursuratda, ‘tay koma saan a makapaturog, wenno saan a palpalikaw.

NAIM-IMBAG ‘TAY MAKIDINNAKULAP

Ngem segun ken ni Mark Drapeau, research fellow iti National Defense University iti Estados Unidos, di rumbeng nga iturong amin dagiti politiko ti panagkampaniada iti social media. Agpayso a nabileg daytoy a taktika, ngem kasapulan latta met ti nasamay nga istratehia.

Saan met ngamin amin a botante nga agar-aramat iti Internet ket agbatayda iti ania man a sawen dagiti politiko iti blog, chat wenno forum iti Internet iti panagbutosda. Saanda met a nalaka a maallilaw ti pudno a mapaspasamak iti aglawlawda, kas koma ti pudno nga ar-aramiden dagitoy a politiko wenno iti rekordda iti napalpalabas.

Isu latta iti taray iti politika iti pagilian kas iti napasamak tallo wenno innem a tawenen iti napalabas. No agkandidatoka a para kongresman, kas pagarigan, kasapulan latta met ti nabaknang a kapanunotan dagiti tao a tumulong kenka, dakkel a pirak, baluarte wenno strong base a makunkuna, ken adda nayonna a bassit a suerte. No awananka kadagitoy, kas kuna ni Drapeau, adayo a matulongannaka ti Twitter wenno Facebook.

Ayonan met daytoy ni Prof. Edna Co ti University of the Philippines a nagkuna nga awanen ti makaatiw pay iti personal a yaasideg dagiti politiko kadagiti botante tapno makaawidda iti dakkel a butos. Rumbeng nga agrikus latta ti kandidato, tapno makigayyem, makiaam-ammo kadagiti tattao, makipatang kadakuada ken dumngeg kadagiti arungaingda. Kasilpo ditoy ti pannakaiparang iti telebision wenno pannakaiwaragawag iti radio dagitoy a gapuanan.

Ti ababa a pannao, makaawis iti atension kadagiti agtutubo iti ania man nga iparang dagiti politiko iti social media. Napateg met kadakuada no ania ti maikari dagitoy a politiko para iti panagbalbaliw ken no maibagay met laeng ti akemda iti ar-aramidenda para iti ilida.

Gapu ngarud ti bileg ti social media, nabukel itay napan a bulan ti maysa a networking website a politicalarena.com a manamnama a mangipaay iti nawaya a forum tapno agpapatang, iti nagan ti panaggagayyem, dagiti 50 milion a botante ken dagiti politiko, kangrunaanna dagiti presidentiable para iti isyu ti politika ken gimong.

Kas met laeng ti Friendster wenno Facebook daytoy a mangipaay kadagiti agus-usar iti Internet ken dagiti politiko nga agpapatang babaen iti bukodda a blog, chat, ken panagpipinnasa iti testimonial, bideo ken ladawan.

Segun ken ni Jose Melo, chairman ti Commission on Elections, napateg met ti kaadda dagitoy nga a nawaya a pagpapatangan dagiti kandidato, nangruna ta matuloy met laengen ti kaunaan nga automated eleksion iti pagilian inton Mayo 2010.

Ngem maysa laeng ti ballaagna kadagiti politiko ken suporterda. Dida koma aramaten ti ania man a social media website tapno agpipinniltakda. Panaggagayyem ti kangrunaan a pakaiturongan ti social networking, saan kadi? Saan ket nga iti agpipinnerdi wenno iti panagbirok iti kabusor. Ken kangrunanna, mantinirenda latta koma met ti pribado met a biag dagiti agus-usar iti Internet.

Iturongda koma met ti atensionda iti isyu wenno iti prinsipio ti boluntarismo. Dayta no kayat met laeng dagiti politikotayo a suroten ti naballigi a gapuanan ni Barack Obama, ti kaunaan a nangisit a Presidente ti America ken kalatakan a politiko iti Facebook.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 20, 2009.)

AGBUTOSTO AMIN A NAKABALUD?

IDI ipalgak ni dati a Presidente Erap Estrada ti nagan dagiti manoken ti oposision a kandidato a senador iti eleksion inton Mayo 2010, adu ti naklaat iti kaadda ni Gen. Danny Lim iti listaan.

Agdama a nakabalud iti Camp Crame ni Lim, dati a commander ti Scout Ranger ti Philippine Army, gapu iti kaso mainaig iti panangtengngel dagiti rebelde a soldado iti Peninsula Hotel iti Makati idi 2007. Malaksid pay a maisasaang ita iti court martial gapu iti panangidaulona ti panagpanggep dagiti rebelde a soldado nga agkudeta iti kaaldawan ti selebrasion ti EDSA People Power idi 2006.

Wen, maysa manen a balud, kunatayo, kas ken ni Antonio Trillanes, maysa kadagiti lider ti Magdalo a nangisayangkat ti Oakwood Mutiny idi 2003. Nangabak a senador ti naubing pay nga opisial iti napalabas nga eleksion iti laksid ti kaaddana iti pagbaludan.

Saan a maamak ti Malakanyang iti itatapog manen ti maysa a nakabalud a rebelde a soldado iti politika. Ngem no mabalin, kayat a pengdan ni Senador Rodolfo Biazon ni Lim iti panggepna ta amangan no maituladto met laeng ken ni Trillanes no mangabak daytoy. Situtugaw nga agpayso a senador ni Trillanes ngem dina maaramid ti pagrebbenganna a nasayaat gapu iti kasona.

Awan met ti dakesna, ken saan met a maikaniwas iti linteg, ti panagkandidato ni Lim. Uray sibabalud ngamin ti maysa a tao, saan a napukaw kenkuana dagiti karbenganna iti gimong, kas koma iti agkandidato iti eleksion. Malaksid no kinednganen ti kangatuan a Korte ti sentensia a naipataw kenkuana, kas iti napasamak iti kaso idi ni Romeo Jalosjos nga uray pay nangabak iti reeleksionna a kas diputado iti distritona iti Zamboanga del Norte, dagus nga inikkatda iti Kamara kalpasan a naipaulog ti pinal a pangngeddeng ti Korte.

PADAPADA ITI MATA TI LINTEG

Ngem masaludsotayo: No saan a maparitan dagiti balud a kas ken ni Lim nga agkandidato, apay met a di mapalpalubosan dagiti amin a balud nga agbutos tunggal eleksion? No ar-arigen, mas a basbassit ti kasapulan ti maysa a nakabalud a mapan agbutos ngem ‘tay agkandidato. Ngem tunggal eleksion, mabilbilang laeng dagiti palubosan ti korte nga agbutos, kaaduanna dagiti nababaknang, nangato a tao wenno politiko a kas kada Erap (sakbay a nasentensiaan ken napakawan iti kaso a plunder) ken Nur Misuari, lider ti MNLF.

Segun iti pannakangiwat ti Catholic Bishops’ Conference of the Philippines-Episcopal Commission on Prison Pastoral Care (CBCP-ECPPC), rumbeng nga awan ti pilpilien ti pannakaipakat ti hustisia, nabaknang man wenno marigrigat ti nakabalud. Kinapudnona, kaaduanna a nakabalud ti agur-uray a maileppas ti kasoda, wenno saan pay met a pinal ti sentensiada; makuna ngarud nga awan pay basolda iti mata ti linteg ken gimongtayo. Saan ngarud a rumbeng a maibabawi pay kadakuada dagiti karbenganda a sibil, kas iti agbutos tunggal eleksion.

Iti napalabas nga eleksion iti barangay idi 2007, napalubosan nga agbutos ti 138 laeng a balud iti Cebu City jail babaen ti maysa a bilin ti korte. Ken kadagiti napalpalabas pay nga eleksion, adda met sumagmamano a balud iti BJMP jail iti Davao City a napalubosan met nga agbutos.

Adda karbengan nga agbutos dagiti amin nga umili nga agtawen iti 18 agpangato, agnaed iti Pilipinas makatawen sakbay ti eleksion wenno innem a bulan iti lugar a pagbutosanna, kas maibatay iti Sek. 1, Artikulo V iti Konstitusiontayo. Mapawilan laeng nga agbutos dagiti nakabalud a nakednganen iti maudi a gundaway ti Korte ti sentensia a naipataw kadakuada, dagiti adda bagbagtitna, ken dagiti nangiwalinen ti pannakipagilida a kas Filipino.

Babaen ti naudi a listaan ti Bureau of Jail and Management and Penology (BJMP) idi Pebrero, 95% iti agarup 60,000 nga adda kadagiti pagbaludan a tengngel ti BJMP iti saan pay a nakedngan iti kangatuan a korte dagiti kasoda. Kualipikado ngarud nga agbutos dagitoy inton umay nga eleksion. Ngem iti sumurok-kumurang a 45,000 a bilangda, arigna kadudua ti saan pay a nakarehistro iti Commission on Elections (Comelec) para iti umadanin nga eleksion.

ADDA MET LAENG ITI LINTEG TI PARIKUT

Nupay adda karbengan dagiti nakabalud nga agbutos, dagiti met laeng agdama a paglintegan ti mangigawgawid kadakuada tapno maipakat dayta a karbenganda.

Babaen ti Sek. 155 iti Omnibus Election Code, maiparit ti pannakapaadda ti presinto a pagbutosan iti lugar a sakup dagiti kampo dagiti soldado ken polis, wenno iti paraangan dagiti pagbaludan. Ken maysa pay, no kayat dagiti balud nga agrehistro, mapanda kadagiti opisina dagiti opisial ti Comelec kadagiti lugarda. Ngem maaramidda laeng dayta kalpasan a paboran ti korte ti petisionda a rummuar iti pagbaludan tapno agrehistro. Ken gapu iti kadakkel ti bilang dagiti kualipikado nga agbutos, maappelan la ketdi ti korte iti kaaduda nga agpetision no bilang. Ken maysa pay, no mapalubosanda man a rummuar, agasem ti kaadu met ti aramaten ti gobiernotayo nga agbalin nga eskortda a mapan agrehistro, ken agbutos kalpasanna.

Maysa pay a makalapped iti panangaramat dagiti balud iti karbenganda nga agrehistro ket ti probision iti Republic Act 8189 (Voters’ Registration Act of 1996) a mangibagbaga a kasapulan nga agnaed ti maysa nga umili iti uneg ti innem a bulan sakbay a makapagrehistro a kas botante iti maysa a lugar. Ta kasano met a magun-od daytoy a kualipikasion ti maysa a balud no mayakar met iti pagbaludan nga adayo iti nagnaedanna. Ken no mayakar man, ken ti agdama a pagbaludan ti makuna a residensiana, kasapulan met ti pannakapabaro ti rehistrasionna; ngem uray pay iti daytoy a kaso sakupen met ti sabali pay a paglintegan. Iti agdama, dagiti laeng soldado ken opisial ti gobierno nga agserserbi iti panawen ti eleksion ti mapalubosan nga agbutos iti destinoda a lugar uray saanda a nakarehistro ditoy.

Gapu ta ti paglintegan met laeng ti paggapuan ti parikut, kasapulan ngarud ti enmienda daytoy. Maysa ti Commission on Human Rights ti mangidurduron ita iti enmienda ti sumagmamano a probision ti Omnibus Election Code. Adda metten resolusion nga indatag ni Senador Manny Villar iti Kongreso tapno mangisayangkat iti maysa a madagdagus a panagdengngeg ti Senate Committee on Justice and Human Rights a makatulong iti panangaramidda iti linteg a mangipalubos kadagiti balud a saan pay a nasentensiaan a mangaramat iti karbenganda nga agbutos nga awan ti sawsawirna.

Ngem gapu ta sumagmamano laengen a bulan ket eleksionton, amangan no saanen a mayuray ti enmienda ti linteg.

Segun ken ni Comelec Chairman Jose Melo, ad-adalen ita ti komision dagiti wagas wenno sistema tapno mapalubosan dagiti balud a saan a pay a na-convict nga agbutos inton 2010.

TI REKOMENDASION TI COMELEC

Binukel ngarud ita ti Comelec ti maysa a technical working group, a pakairamanan ti CHR, BJMP ken Department of Interior and Local Government tapno mangadal ti pannakaipakat ti karbengan dagiti nakabalud nga agbutos inton 2010. Segun ken ni Commissioner Rene Sarmiento, mangisingasingdanto kadagiti mekanismo tapno maisayangikatda ti baro a sistema a mangpabor ti karbengan dagiti nakabalud nga agbutos.

Paset ti agbalinto a rekomendasion ti technical working group ti pannakaipatakder ti registrasion and voting unit kadagiti pagbaludan, ken ti pannakadutok dagiti opisial iti BJMP nga agakem a kas election personnel a tumulong kadagiti opisial iti Comelec a mangisayangkat ti rehistrasion ken panagbutos dagiti nakabalud.

Malaksid kadagitoy a singasing, ipagpagna ita ti Comelec ken ti CHR ti mangiraman kadagiti balud a kualipikado nga agbutos iti absentee voting iti kasta, maliklikan ti pannangyakar dagitoy tapno agrehistro wenno agbutos kadagiti lugarda, a mabalin a rason pay ti panaglibas dagitoy wenno paggastuan iti dakkel ti gobierno a mangipaay kadagiti eskortda.

Ngem ti saludsod, makatulong kadi ti butos dagiti balud tapno maipangabak ti maysa a politiko?

No kitaentayo iti bilangda, mabalin a bassit laeng ti maitulong ti kadagupan ti butosda. Ti Manila City Jail nga addaan iti kadakkelan a bilang ti balud, addaan laeng iti agarup 4,000 a mabalin a botante. Maysa laeng a porsiento daytoy iti nasurok maya a milion a botante iti siudad. Ngem iti agpang ti nailian a posision, arigna tinukel ti darat laeng ti manamnama a 45,000 a mabalin a botante iti pagbaludan iti nasurok 30 a milion a botante iti intero a pagilian. Nupay kasta, makatulong daytoy no nadekket ti risiris, kas iti kaso ni Senador Juan Miguel Zubiri ken ni Aquilino “Koko”Pimentel II nga agarup 19,000 laeng ti nagbaetanda iti eleksion idi 2007.

BALLIGI TI DEMOKRASIA

Ngem iti biang ni CHR Chairman Leila de Lima, saan laeng a balligi ti eleksion ti makitkitada no mapalubosan a sapasap dagiti balud a kualipikado nga agbutos a mangaramat iti karbengada iti eleksion. Ti napateg, kunana, maipakita ti Filipinas nga agturturay ti Konstitusion ken ti sibubukel a demokrasia ti pagilian. Maiparupatayo iti sabsabali a pagilian a napudnotayo iti ibilbilin ti United Nations Universal Declaration of Human Rights ken International Covenant on Civil and Political Rights mainaig ti panangipaay ti padapada a karbengan dagiti umili.

Dagiti pagilian a Britania, Australia, Canada ken Hong Kong, ti sumagmamano laeng a pagilian nga addaan iti paglintegan a mangipalpalubos kadagiti nakabalud nga agbutos tunggal eleksion. Iti biang ti gobierno ti Britania, ipakpakatda ti maysa a pangngeddeng ti European Court of Human Rights lima a tawenen ti napalabas a mangibagbaga a kaawan iti hustisia ti panangiparit dagiti nakabalud nga agbutos. Kitaentayo laengen ti pagilian ti Iraq. Iti maysa a referendum para iti baro a konstitusion iti pagilian idi 2005, napalubosan pay a nagbutos ni Saddam Hussein.

Ket no bilang ta maipatungpal dagitoy a panggep ti Comelec, awan duadua nga addanton dagiti kandidato iti lokal ken nasional a posision a mapan kadagiti pagbaludan nga agkampania. Pabor la unay daytoy kadagiti balud, kunada man, ta iti daytanto a gundaway maipangngegda met kadagiti opisial ti nakakaasi a kasasaadda kadagiti nakakipkipet a pagbaludan, wenno mayarungaingda ti kinabuntog ti taray ti hustisia kadagiti nakurapay a balud.

Ngem iti biang dagiti politiko, anianto met dagiti ikarkarida? Maipaayan iti wayawaya dagiti lider dagiti balud wenno asino man nga adda koneksionna iti politika? Ditay magawidan ti agduadua ta iti agdama a mapaspasamak, adu ti makaruruar iti pagbaludan gapu iti koneksion iti politika wenno dagiti nababaknang a kaaman.

Ala, urayentayo ngarud ti resulta ti panagadal ti technical working group nga ituytuyang ti Comelec, wenno ti anianto man nga enmienda ti linteg tapno maipaay kadagiti balud ti karbenganda nga agbutos . No maminsan ngamin, uray kasanot' kapintas ti panggep no saan met a nasayaat ti pannakaipakatna, awanto latta ti naimbag a mapasamak iti gimongtayo.

Kabayatanna, adda kadatayo manen nga umili no palubosantayo ti maysa manen a sibabalud a kandidato a mangituray kadatayo iti Senado wenno iti ania man a pagtakeman.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 27, 2009.)

ASINO TI MANOK TI ADMINISTRASION?

ASINO ti agbalin nga standard bearer ti administrasion inton eleksion iti 2010? Dayta ti dakkel a saludsod a kasla maysa a sequel ti napintas a pelikula nga ur-urayen dagiti naayat ti politika.

“Addanton mapilimi kalpasan ti Semana Santa,” impatalged ni Speaker Prospero Nograles, maysa kadagiti dadaulo ti agturturay ita a partido a Lakas-Christian Muslim Democrats (wenno Lakas).

Kasapulan nga iparpartaken ti administrasion ti agkutikuti no dida kayat ti mangan ti tapok inton dumteng ti rapokrapok manen a ranget iti politika. Malaksid nnga insapsapa ti Commission on Elections (Comelec) ti deadline iti panangipila iti kandidatura para iti nasional a posision, awan pay ti nalawag no asino ti ikandidato ti nagkadua a partido ti Lakas ken ti Kampi.

Karkardayo daytoy kadagiti kalabanda a partido, nga uray awan pay met makuna a solido a panagdadanggayda tapno masierto ti pannakadaleb ti administrasion, makuna a kasla maysa a basketball team a napigsa iti lineupna; kayatna a sawen, nasiglat ti asino man a kameng ti team nga ilabanda.

Wen, ta uray no asino kadagitoy, makuna a dekalibre met a kandidato, saan laeng nga iti padas ken gapuananda iti politika, no di pay ket makuna a nalatakda iti masa ken natibong ti naganda kadagiti surbey: da Senador Manny Villar, Mar Roxas, Loren Legarda, Francis Escudero, ken Panfilo Lacson. Ken iramanmo pay dita ni dati a Presidente Erap Estrada a nagkuna a no awan ti agpabus-oy kadagiti kameng ti oposision tapno maymaysa laeng ti agbalin a standard bearerda, kapilitan nga agkandidato manen para iti puesto a naikaikkatanna idi 2001. Bay-am ‘tay pamutbutengda a maparitan kano iti linteg nga agpailayon ti dati a presidente a kas kenkuana, kalpasan a nabalud ken napakawan gapu iti kaso a plunder.

Agpada da Villar iti Nacionalista Party ken Roxas iti Liberal Party a nagkaysa nga idurduron dagiti bukodda a partido, ken agpada dagitoy a napasneken nga aggungunay babaen ti nakasapsapa man a pannakaipabuya dagiti para kampania nga anunsioda iti telebision.

Agsadag met ti ambision da Escudero ken Legarda iti panangyendorso kadakuada ti Nationalist People’s Coalition (NPC) a pagkamenganda. Idinto a kasla mapatpaturedan ita ni Lacson a sarangten ti administrasion iti laksid ti pannakalukat manen ti kaso ti pannakapapatay ni Bubby Dacer nga ipabpabasolda kenkuana. Ken agur-uray met laeng iti bendision ni Erap ni Makati Mayor Jejomar Binay, maysa pay nga adigi ti oposision a nangipalgaken ti nangato nga ambisionna.

Adda pay dagiti grupo iti ruar ti paraangan ti administrasion ken oposision a mangrugrugi metten nga agkutikuti. Maysa ditoy ti Bangon Pilipinas nga idauluan ni Bro. Eddie Villanueva a mangnamnama a mausarna manen ti partido ken relihion a binangonna tapno ulitenna a tun-oyen ti arapaapna nga agbalin a presidente kas iti napasamak idi 2004 a nakailugesanna. Ken adda pay kaipaspasngay ita a koalision a buklen dagiti dadduma a kameng ti civil society. Isu daytoy ti grupo a Kaya Natin! a mangidurduron ita ti kandidatura ni Pampanga Gob. Ed Panlilio.

NI NOLI DE CASTRO NGATA?

Awan ngaruden ti nabatbati a napigsa a manok ti administrasion no di ni Bise Presidente Noli de Castro. Ngem ti rigatna, uray natulnog ni De Castro iti Presidentena, saan met a kameng daytoy iti Lakas wenno Kampi. Malaksid pay a kasla naidennes laeng iti barukong ni De Castro ti barahana, ta no mabalin dina kayat a maun-unaan ti ania man a panggepna.

Kinapudnona, ni De Castro ti kuna ni Press Secretary Cerge Remonde a maysa kadagiti tallo laengen a nagan a pagpilpilian ita ti administrasion nga agbalin a standard bearerda. Ni Defense Secretary Gilbert Teodoro ti maikadua ken saan pay laeng a kayat nga inaganan ni Remonde ti maikatlo. Ngem adu ti agkunkuna a mabalin a ni Villar daytoy wenno maysa kadagiti kameng ti administrasion nga immun-unan a nangiparipirip ti ambisionda, kas ken ni MMDA Chairman Bayani Fernando.

Mabalin kadi nga ibbatan ti administrasion ni De Castro, wenno kabaelanda ngata ti makirinnapok iti ranget no awan ni De Castro iti sidongda? Iti naudi a surbey ti Pulse Asia a rimmuar itay Pebrero, ni De Castro ti nakaala ti kangatuan a puntos, wenno 19%, idinto nga adda laeng ti likudna da Escudero (17%), Erap (16%) ken Villar (15%). Makuna nga adda laeng iti winning circle da Legarda (12%) ken Roxas (8%). Bassit laeng ti naawid a puntos da Lacson, Fernando ken Binay, ken awan pay laeng ti nagan da Teodoro ken ni Panlilio a kadagitoy la nga aldaw a nangibaga iti ambisionda.

Dua laeng ti posibilidadna no bilang ta ibbatan ti administrasion ni De Castro: personal a desisionna iti mangyalikaka iti bagbagina iti makuna a saan a nasin-aw a rekord ti administrasion ket tumaray laeng manen nga independiente, wenno naunaan daytoy a naguyugoy ti oposision wenno dagiti masasao a third force a kumappeng kadakuada.

Mabalin a mabaliwan ngarud ti kumpas, garaw ken turong dagiti amin a partido inton mangikeddengen ni De Castro no ania a partido wenno koalision iti tumarayanna. Kadagiti sitatangken a mangituloy ti panagkandidatoda, rumbeng a saganaan ti makunkuna a winning formula ni De Castro: nalatak ken nadekket iti masa gapu ta nalatak daytoy iti telebision kas dati a brodkaster, nabaknang ken nabileg iti negosio ken politika ti pamilia Lopez (akinkukua iti ABS-CBN a nagpaayan ni De Castro a brodkaster iti napaut a panawen) a manamnama a mangtulong manen kenkuana, ken napintas ti pannakapalpalatak pay ti naganna a kas housing czar ti administrasion.

Ket no bilang ta panawan ni De Castro ti administrasion, ni laeng ngarud Sek. Teodoro ti mabalin nga itag-ay ti administrasion, ta serioso daytoy a sumagpaw met iti ranget para iti kangatuan a puesto ti pagilian. Pinanawanna payen ti NPC a nagrubuatanna a kas politiko (dati a diputado ti Tarlac) ken partido pay daytoy ni dati nga ambassador Danding Cojuangco nga ulitegna. Naubing pay ni Teodoro, nadalus ti naganna, bar topnotcher, nalaing nga agsao ken karismatiko, a mabalin la unay nga ibatogda iti kalidad met ni Escudero ti NPC.

TI GUNDAWAY NI SEK. TEODORO

Ngem mabalin a maarus met laeng ni Teodoro, wenno agtinnag a bise presidente, no anagentayo ti ibagbaga da Remonde ken Presidential Adviser Gabriel Claudio a rumbeng a pilienda a standard bearer ‘tay popular wenno nalatak iti masa, malaksid iti adun a padas ken gapuananna ti politika. Adda latta ngarud posibilidadna a mangaremda iti asino man kadagiti nalatlatak ken ad-adun ti padasna ngem ni Teodoro a kameng ti asino man kadagiti kaaliadoda a partido. Ti nalawag ketdi, bassit ti gundaway ni Fernando a tung-edan ti administrasion ti kayatna nga agbalin nga standard bearer gapu iti nabatad a rason.

Natibong ti nagan da Villar ken Legarda a mabalin a maawid ti Malakanyang iti poderna. Ngem adda bukod ni Villar a diskarte iti politika. Ken mabalin a saan a komportable dagiti kameng ti koalision ti administrasion no maysa laeng a taga-Nacionalista ti itag-ayda. No iti biang ni Legarda, duada laeng ken Escudero a pagpilpilian ita ti NPC. Ngem no bilang ta ni Escudero ti mapili ni Danding, ditoyto laengen nga agkamang ni Legarda iti administrasion wenno sabali a partido a mangampon manen kenkuana tapno maiduron ti bukodna nga ambision.

dagiti agkuna a nabangsiten ti nagan ti administrasion ken mabalin a nadagsento a baklayen ti asino man nga agbalin nga standard bearerda ti mangipalawag iti kontrobersial a rekord ti administrasion kadagiti botante. Pattapattaen ita dagiti agpalpaliiw iti politika a pilien dagiti botante ti asino man a kasungani ti agdama a presidente, wenno ti ababa a pannao, ti kandidato nga aggapu iti sabali a partido ken adda panggepna a mangipaay iti reporma ti gobierno. Awan dumana daytoy iti kaso ni John McCain iti eleksion iti Amerika idi Nobiembre. Ti saan a napintas a rekord ni George W. Bush iti pannakaipataray ti ekonomiada ti nangguyod laeng ken ni McCain ken ti Republican Party tapno iluges ida ti bagito a kalabanna a managan iti Barack Obama.

Ngem uray ania ti sawenda, nabileg ti makinaria ti administrasion no maidilig kadagiti kalabanna. Malaksid iti dakkel a pundo, kaaliadoda ti kaaduanna kadagiti lokal a lider iti intero a pagilian. Maysa pay a dakkel ti bentahe ti administrasion ti kaawan ti panagkaykaysa dagiti adu a personalidad ken partido a mangibagbagi iti oposision. Ken ammo unay ti kampo ni Erap ti pateg ti panagkaykaysada tapno saanen a maulit ti napasamak idi 2004 a nakaabakan ni Fernado Poe Jr. nga standard bearer ti kampo ni Erap, ta gapu iti panagpilit met idi a tumaray ni Senador Lacson, nakissayan ti mabalin koma a butos ni FPJ tapno mangabak.

Kasapulan laeng ngarud ti maysa a Barack Obama tapno maiwalin ti bileg ti makinaria ti administrasion. Ngem asino ti mangibagbagi iti pudno a panagbalbaliw kadagiti agpangpanggep nga agkandidato inton Mayo 2010. Ni Gob. Panlilio? Ni Escudero? Ni Binay? Ti rigatna, kas iti padastayo iti adun nga eleksion ti pagilian, kasapulan latta met ti nabileg a partido (kas iti Democratic Party ni Obama) tapno mangabak dagiti saan a tradisional a politiko. Daytoy ti makita a pagkapuyan ti kandidatura da Panlilio ken Escudero. Agpayso nga adda NPC ni Escudero ngem bassit laeng daytoy no maidilig ti higante a koalision ti administrasion. Kasapulan ngarud ti NPC, ken uray pay ti NP ni Villar ken LP ni Roxas ti makikappeng iti sabali a grupo tapno bumileg ti puersada.

AWAN TI IMPOSIBLE ITI POLITIKA

Ngem kadagiti agpangpanggep a mangpungtilen Iti napaut a panagturay ti partido ti nakatugaw ita iti Malakanyang, napintas a pagadalanda ti pakasaritaan ti pagilian. Ta lima kadagiti eleksion ti kinapresidente manipud nairubuat ti republikatayo ti nakaabakan dagiti partido ti situtugaw nga administrasion: inabak ni Manuel Roxas ni Sergio Osmeña a nangallawat iti kinapresidente kalpasan ti ipupusay ni Manuel L. Quezon. Agpapada a situtugaw wenno reeleksionista da Elpidio Quirino, Carlos P. Garcia, ken Diosdado Macapagal idi atiwen ida da dagiti nakalabanda: da Ramon Magsaysay, Macapagal, ken Ferdinand Marcos, kas iti panagsasaganadda. Kaudian a napasamak ti pannakailuges ni Jose de Venecia, kandidato ti administrasion ni Fidel Ramos, iti ima ti maysa nga artista, ni Erap Estrada.

No ragupem ngarud ti gapuanan dagiti nagballigi a kameng ti oposision, makita a ti kaadda ti nasiken a partido a sumaranget ti administrasion, kinalatak (kas iti kaso da Magsaysay, Marcos ken ni Estrada) ken ti nababa a popularidad ti situtugaw nga administrasion (kas ti kaso ni Quirino ken Macapagal) dagiti napintas a ramen tapno maitag-ay ti standard bearer ti kontra-administrasion.

Ken asino met ti saan a makalipat iti pannakailuges ti tiket ti administrasion iti napalabas nga eleksion ti kinasenador idi 2007. Tallo laeng ti nangabak kadakuada—da Edgardo Angara, Joker Arroyo ken Juan Miguel Zubiri—idinto a nangabak ni Antonio Trillanes, ti lider ti Magdalo nga agdama a sibabalud gapu ti kasona a panagpanggep a mapadisi iti gobierno idi 2003.

Naannad ngarud ita ti panaggaraw ti administrasion. Wenno no aggaraw man ammona a sierto ti badekenna a bato iti napitak a dalan ti politika.

Kas ‘tay kuna ni Sek. Remonde, maysa nga “arte ti imposible” ti politika wenno iti ababa a pannao, mabalin a mapasamak uray dagiti di manamnama a mapasamak.

Wen, ta ti politika iti Filipinas, puro “addition” a kunada, ta napateg ti asino man a makikappeng kadakuada, bay-am man dayta prinsipio ti partido basta ti napateg mangabakda. Ket uray dagiti saan a nalatak, wenno awan ti pangnamnamaan a makapagplastar, adda latta gundawayda a mangabak babaen laeng ti awag iti telepono, wenno tapik iti abaga, ken papetpet a grasia.

(Basaen iti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 20, 2009.)