AM-AMMUENTAYO MAN DAGITI KANDIDATO A PRESIDENTE

NABATI laengen ti walo a kandidato a para presidente ken walo met para iti bise presidente. Inruar ti Commission on Elections (Comelec) idi Disiembre 15 ti listaan dagiti opisial a kandidato kalpasan ti panangarisitda iti certificates of candidacy ti 99 nga aplikante para iti kangatuan a posision iti pagilian ken 20 ti para iti maikadua a puesto.

Nalpasen ti arigna makatawen a panagparparikna, panagpospostura, ken panagsisinnumar dagiti agpangpanggep, serioso man wenno saan, a mangituray kadatayo iti sumaruno nga innem a tawen.

Awanen iti listaan da Senador Francis Chiz Escudero ken Bise Presidente Noli de Castro ta didan a nangidatag kadagiti kandidaturada. Nagpababa laengen iti kina-bise presidente da Senador Mar Roxas ken Loren Legarda, ken MMDA Chairman Bayani Fernando. Idinto a gobernador ti Zambales ti kayat met a sukdalen ni Hermogenes Ebdane, dati a Sektretario ti Public Works and Highways.

Iti panangrugitayo ngarud a mangamiris kadagiti nabati a walo iti listaan, awan met ti makita a pagdudumaan ti platapormada. Padapada met laeng ti ibagbagada, ken nawayada nga agkari iti kaykayatda.

Saan met a napateg ti naggapuan a pamilia, trabaho wenno partido politikal dagitoy a personalidad. Kas iti adun a padastayo iti eleksion, nababa laeng a porsiento dagiti botante ti mangkita iti kababalin ken prinsipio dagiti kandidato wenno iti partidoda iti panagbutosda. Malimitaran laengen ti panagpilida iti ania la ditan a maiduol kadakuada a pagpilian. Ken gapu iti kinalaing dagiti kandidato, wenno dagiti mangiturturong kadakuda, nga agpalabra ken mangilemmeng iti kinapudno, karamanen ditoy ti panagpipinniltakda tapno malilibeg met ti panagkita ti publiko kadagiti karibalda, lalo a mapatpaturay ngarud ti panagkitada kadagiti kandidato a pilienda iti kaaldawan ti eleksion.

Dagitoy man dagiti agtaltalinaed a panagkita ti publiko iti tunggal kandidato. Aggapu daytoy iti kaaduanna a komentario dagiti umili ken sumagmamano nga eksperto iti politika ti pagilian a nailanaden kadagiti diario, wenno mangmangngeg kadagiti patangan.

1. BENIGNO “Noynoy” AQUINO III, Liberal Party

Apay nga Ibutosda?: Manipud idi natay ni dati a Presidente Cory Aquino itay Agosto, nariing kadagiti umili ti naisangsangayan a panangipateg iti demokrasia nga ibagbagian ti inana ken ti martir nga amana a ni Senador Ninoy Aquino Jr. Ni Noynoy ti manamnama a mangituloy iti dayta a segged ti prinsipio dagiti dadakkelna. Nadalus ti naganna iti politika, ta kas iti inana idi 1986, awan ti panangipagarup ni Noynoy nga isu ti maipatudon nga standard bearer ti partido. Kayatna a sawen, awan ti inusarna a sabali a tao, ken ilemlemmengna nga agenda iti panagserbina iti gobierno tapno isagana ti bagbagina. Isu ti nakaala iti kangatuan a puesto iti gradona a 59% iti naudi a surbey ti SWS.

Apay a dida ibutos?: Awan ti maipagpampannakkelna a gapuananna idi adda daytoy iti Kamara iti siam a tawen. No saan laeng a gapu iti naganna, ken ni Kris Aquino a nalatak nga aktres a kabsatna, saan a nangabak daytoy a senador idi 2007. Maysa pay a mangguyod iti naganna ti Hacienda Luisita a kukua ti pamiliana, mangiladladawan pay laeng iti panangipingpinget dagiti marigrigat a mannalon para iti karbenganda a daga a talonenda.

Ti Bisena: Addaan met ti nadalus a nagan iti politika ni Mar Roxas a katiketna. Awan met ti milat iti rekordna iti panagtakemna iti gobierno iti nadumaduma a posision, manipud nag-Sekretario iti Trade and Industry ken iti Finance, nag-diputado ken senador (topnotcher idi 2004). No adda Kris Aquino ni Noynoy, adda met Korina Sanchez ni Roxas, ti asawana a nalatak a brodkaster iti ABS-CBN a mangtulong iti panagkampaniana.

Ti Partidona: Maysa ti Liberal Party kadagiti bumilbileg a partido iti agdama. Adun ti lokal a lider a nagkamang ditoy manipud iti agturturay a partido ti administrasion.

2. MANUEL “Manny” VILLAR, Nacionalista Party

Apay nga Ibutosda?: Kas makita iti adu nga infomercial nga iparparangna iti telebision, mannakitulong daytoy ken nalaka a pakikadduaan. Nalaing a mangilawlawag kadagiti panggepna iti gobierno, kangrunaan ditoy ti panangtamingna dagiti kasapulan dagiti OFW, ken ti panangipangpangrunana iti negosio para iti idudur-as ti ekonomia. Napintas a ramen ti drama ti nangrugianna a narigat a biag iti Tondo agingga a nagbalin a kababaknangan a Filipino, babaen ti panagballigina iti negosio. Ipakpakitana a kabaelanna ti tumakder iti bukbukodna nga awan ti impluwensia ti ania man a grupo.

Apay a dida ibutos?: Agpayso a naggapu iti marigrigat a pamilia, ngem sipapasaw met a mangiparparang iti laingna iti negosio a nakakimaranna iti adu a pirak. Ti agdama a kinabaknanga ti gasgastuenna tapno magun-odna ti kangatuan nga ambisionna. Gapu ngarud iti kuartana, kabaelanna a gatangen ti kinapudno dagiti tattao a mausarna para iti panggepna. Agparparang ngarud a trapo ta uray la asino ditan, aktibista man, anak ti diktador, wenno nangirurumen kenkuana iti napalabas, basta maaramatna, awidenna ditoy iti partidona. Dakkel a pakapilawanna ti pannakiramanna iti kontrobersia iti C5 Extension Road, ta isu ti maitudtudo nga akin-utek ti double allocation para iti maymaysa a proyekto ti gobierno. Gapu iti kadakkelen a nagastosna iti informercial, anianto ngata ti aramidenna tapno mapasublina dagitoy. Kas negosiante, di rumbeng a mangiruar ti kuarta no awan ti maawidna a ganansia.

Ti Bisena: Nadalus met ti nagan ni Loren Legarda ta awan pay met nakairamananna a kaso iti kurapsion ti gobierno. Nalatak a pro-environment, nasirib, napintas, ken popular iti masa, kas makita iti duan a daras a panagbalinna a topnotcher iti eleksion iti Senado. Ngem agpatingga laengen dita ti makuna a nasayaat a maibaga kenkuana. Ibagianna ti kunkunada a “political butterfly,” wenno “balimbing” iti Tagalog. Masukatsukat iti pakikappenganna, uray pay kanenna dagiti saona wenno ibabawina dagiti luana, tapno laeng makapuesto. Maipalagip a maysa idi ni Legarda kadagiti nangiladdet ken ni Erap iti impeachment trial a nangrugian ti pannakakugtarna iti Malakanyang idi 2001. Ngem idi eleksion nasional idi 2004, immakar ni Loren iti sidong ti oposision, kas kameng ti Nationalist People’s Coalition (NPC) ni Danding Cojuangco, ken kas katiket ni Fernando Poe Jr., a gayyem ni Erap. Sakbay a kimmappeng ken ni Villar, maysa ni Legarda kadagiti mayat a maimbestigar ni Villar iti isyu iti C5.

Ti Partidona: Kas ti LP, maysa met ti Nacionalista Party kadagiti bumilbileg a partido iti agdama. Adun ti lokal a lider a nagkamang met ditoy manipud iti agturturay a partido ti administrasion. Uray pay dagiti makakannigid a grupo a kas iti Makabayan, naawidna metten iti partidona.

3. GILBERT “Gibo” TEODORO, Lakas-Kampi-CMD

Apay nga Ibutosda?: Bar topnotcher idi 1985, ken nagadal iti Harvard Law. Adda galadna a nalaing a lider, ken ibagianna dagiti naubing pay a politiko a masirib, saan pay a namilatan iti narugit a politika ken adda ikarkarina a panagbalbaliw. Gapu iti kredensialna, umuna, kas diputado ti Tarlac, ken Sekretario ti National Defense, adda ngarud kredibilidadna a mangiturong iti gobierno iti nasayaat. Iti naudi a surbey, adda ngimmatuan ti gradona, gapu daytoy iti nabagas a panangilawlawagna iti palatapormana, iti laksid dagiti kontrobersia ti agdama nga administrasion a naggapuanna. No agpangato pay ti gradona, ken ti kaadda ti dakkel a makinaria ti administrasiona, adda pangatiwna kadagiti nalatlatak ngem isuna a kabalubalna.

Apay a dida ibutos?: Maysa a dagensenna iti kaaddana iti partido ti situtugaw a Presidente a kaaduanna kadagiti umili iti saanen a mangay-ayat iti daytoy. Ti pangibutosda ken ni Teodoro, kasla ipakpakitana metten a panuynoyanda dagiti naalas nga aramid ti Presidente. Iti naudi a surbey ti Pulse Asia, uppat iti lima a Filipino ti nagkuna a dida ibutos ti asino man a yendorso ti Presidente. Amangan no maipada laeng daytoy ken ni Senador John MacCain iti Estados Unidos a nagbalin a dagensen iti kandidaturana ti kinababa met ti popularidad ni George Bush nga amona.

Ti Bisena: Nalatak nga artista, aktor ken nalaing nga host iti telebision ni Edu Manzano. Ken di met nga awan ti padasna iti gobierno, ta nagbalin daytoy a bise mayor iti Makati City, presidente ti Vice Mayor’s League of the Philippines, ken chairman ti Optical Media Board. Ngem no agbasartayo iti napalabas nga eleksion, saan a garantia iti kinaartista wenno kinalatak ti kandidato iti panangabakna. Makatulong laeng ni Edu a mangparegta ken mangparimat ti tiket ti administrasion.

Ti Partidona: Uray pay agdinamag ti panagakar dagiti dati a taga-Lakas-Kampi-CMD iti LP wenno NP, sitatalinaed a nabileg latta ti nabatbati a bilang dagiti lokal a lider a mangkankanunong iti adminsitrasion. Malaksid pay nga iggemda iti kadakkelan a makinaria iti politika, ken ti napateg a panagkari manen dagiti lider ti Cebu a panangsolido ti sibubukel a probinsia para kenkuana, kas iti inaramidda ken ni GMA idi 2004.

4. JOSEPH “Erap” ESTRADA, Pwersa ng Masang Pilipino –United Oposision

Apay nga Ibutosda?: Nalatak daytoy nga artista ken adun ti padasna a kas lider. Ibagianna ti masa nga agtultuloy a mangid-idolo kenkuana agingga ita. Kadagiti kandidato nga aggapu iti Oposision, ni Erap ti kasayaatan a pangkontra ken ni GMA.

Apay a dida ibutos?: Adu ti rason no apay a di mabalin nga agpresidente manen. Umuna ti legalidad. Iparparit ti Konstitusion ti releeksion dagiti nagbalinen a presidente, ken adda pay met kuestion mainaig iti presidential pardon a naipaay kenkuana no sakup daytoy ti pannakaisubli kenkuana ti karbenganna nga agkandidato manen. Maikadua, ti moralidad. Kasano nga ilawlawagna ti plataporma a panagbalbaliw no iti naminsan a panagtakemna, inabusona ti posisionna babaen ti pannakiramanna iti ilegal a sugal. Nasentensiaan daytoy iti Sandiganbayan iti kaso a plunder. Maysa laeng a panagibales iti politika ti kangrunaan a panggepna nga agsubli iti posision.

Ti Bisena: Napintas ti gapuanan ni Jejomar Binay iti Makati a kas mayor iti napaut a panawen. Nalaka a mayasidegna ti bagbagina iti masa wenno dagiti ordinario nga umili gapu iti langana. Mayannatup laeng daytoy ti kayat ni Erap a tema ti partidona. Ngem iti Makati laeng a nalatak ni Binay, awan ti ania a makaam-ammo kenkuana iti adu a paset ti Mindanao ken Visayas. Awan ngarud ti maitulongna iti agngangabit pay laeng a kandidatura ni Erap.

Ti Partidona: Bassit laeng a partido ti PMP-UNO. Mabilbilang ti lokal a lider, no adda man, a kameng ti partido. Ken uray pay ti PDP-Laban ni Binay, arigna a maysa a partido a naisurat laengen iti papel. Nakapsut ti makinariada no maidilig kadagiti tallo a dadakkel a partido iti agdama.

5. RICHARD "Dick" GORDON, Bagumbayan

Apay nga Ibutosda?: Nasiglat a mayor a kas makita iti inaramidna iti Olongapo, nga agingga kadagitoy sitatalinaed a naprogreso ken world-class nga economic zone. Nalaing nga agsao ken nadalus met ti rekordna, a kas senador ken chairman ti Philippine National Red Cross.

Apay a dida ibutos?: Saan a nalawag no kameng daytoy ti oposision wenno administrasion, a napateg koma a sungbatanna tapno maamuan a dagus dagiti umili no ania ti direksion ti ibagbagana a panagbalbaliw.

Ti Bisena: Kapadana ni Bayani Fernando a dati a nagaget ken epektibo a mayor. Dakkel ti panagprogreso ken pannakadalus ti ladawan ti Marikna idi agtakem daytoy a mayor ti siudad. Idi agbalin a chairman iti MMDA, adu met ti nagapuananna tapno madalusan dagiti kalsada ken karayan kadagiti siudad, ngem rason met daytoy iti pananggura dagiti drayber, agtagtagilako ken iskuater a naapektaran kadagiti programana. Saan met a nalatak daytoy iti adu a paset ti pagilian.

Ti Partidona: Kaipaspasngay laeng a partido ti Bagumbayan, awan ti maikarkarina a makinaria ken lokal a lider tapno makaisayangkat iti napasnek a kampania para iti nasional nga eleksion.

6. EDDIE VILLANUEVA, Bangon Pilipinas

Apay nga Ibutosda?: Ibagianna ti baro a politika nga agsadag iti nadiosan a panagserbi. Kasapulan daytoy a galad tapno sibubukel a mabaliwan ti agdama a narugit a sistema ti politika ti pagilian.

Apay a dida ibutos?: Gapu met laeng iti kababalinna a kas tao ti Dios ti rason tapno liklikan ti tao a mabutosan daytoy. No panagserbi met laeng iti ili ti panggepna, maaramidna met dayta babaen ti panagtultuloyna a mangadal kadagiti kameng ti Jesus Is Lord nga idauluanna. Idi 2004, basbassit ti naalana a butos ngem ti ipaspasawna idi a nasurok a dua a milion a kameng ti JIL.

Ti Bisena: Naabak met iti eleksion idi 2004 ni Perfecto Yasay idi agkandidato daytoy a senador. Kasano a mangabak iti nangatngato a posision nga ad-adayo a nalatlatak ngem isu dagiti makabalubalna? Awan la’t maitulongna tapno manayonan ti butos ni Villanueva.

Ti Partidona: Awan ti nabileg a makinaria ti Bangon Pilipinas. Dagiti laeng kameng ti JIL ti kaaduanna a mapatudonna iti kampania.

7. ANA CONSUELO“Jamby” MADRIGAL, Independiente

Apay nga Ibutosda?: Isu laeng ti babai kadagiti kandidato. Ni Jamby man dayta wenno ni Judy Ann Santos, awan met dakesna no kabaelan daytoy a risuten ti parikut ti pagilian.

Apay a dida ibutos?: Imposible ti kayatna a maaramid: ti agtaray nga awan ti partidona. Inusar ni Chiz Escudero iti utekna idi ibagana nga imposible a mangabak no isu laeng ti agkuti tapno agkampania, kalpasan nga immibbet daytoy iti NPC a mangkanunong koma iti kandidaturana. Ken maysa, ania koma ti ipagpannakkel ni Madrigal nga inaramidna iti innem a tawenna iti Senado, no di laeng ti ay-ayatna a sumakay iti ania la ditan nga isyu a kaaduanna, awan met ti nabagas nga ibagbagana. Ni Jamby ti ibagbagada a babai a bersion ni Eddie Gil.

8. JC DE LOS REYES, Ang Kapatiran

Apay nga Ibutosda?: Baro a rupa ti politika. Nasayaat nga alternatibo ti tradisional a politika.

Apay a dida ibutos?: Awan ti ammotayo kenkuana, no di laeng maysa a konsehal ti Olongapo ken kaanakan ni Gordon a a makalabanna iti puesto.

Ti Bisena: Awan ti makaam-ammo iti bisena ni Dominador Chipeco, no di laeng ti pamiliar nga apeliedona.

Ti Partidona: Rimmaman ti Ang Kapatiran Party iti eleksion iti para senador idi 2007. Ngem kas ninamnama, awan ti nakapuesto kadagiti kandidatona. Awan met ti napasamak tapno makuna nga immadu wenno ad-adda a naglatak ti partido tapno makuna a nakasaganan daytoy para iti dakdakkel nga eleksion.

MABALIN nga adu pay ti mapasamak tapno agbaliw dagitoy a persepsion agingga iti eleksion. Irugrugitayo ngaruden nga adalen a nasayaat ti kalidad dagiti kandidato nga ibutostayo, uray pay dagitoy laengen a nagan ti mabalin a pagpiliantayo. No rinuker ngamin ‘tay mapilitayo, awanen ti sabali a mapabasol no di met laeng datayo nga umili.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, December 28, 2009.)

NE, RIMMEGTA TI LP KEN NP

PAGAM-AMMUAN, maysanto manen kadakuada ti mangsublat iti turay!

No komiks koma, dayta ti kapintasan a pangawis iti interes dagiti agbasbasa tapno surnadanda ti isasanikar manen ti Nacionalista Party (NP) ken Liberal Party (LP), dua a duduogan a partido ti pagilian. Naglaned ngamin ti rimatda iti politika kalpasan ti napaut a tawen a panagsinnublatda a mangiggem iti turay ti pagilian.

No agbataytayo kadagiti surbey, ken ti panagparagapag dagiti agbalinto a kandidato iti eleksion inton umay a tawen, dagitoy a partido ken ti Lakas-Kampi-CMD ti administrasion ti mangbukelto iti agtallo-ti-sulina a risiris. Saan ketdi a ti panangipagarupda nga administrasion kontra iti kampo ni Erap ta awan met ti nalawag a panagkaykaysa dagiti kalaban ni Presidente Arroyo, malaksid pay a saanen a kas ti kalatak ita ni Erap no idilig idi nabutosan a presidente idi 1998.

Agsasaruno dagiti politiko a kimmappengen iti LP, kaudian ditoy ti lokal a partido ni Manila Mayor Lim, dagiti lokal nga opisial iti Cavite nga idauluan ni Gov. Ayong Maliksi, ken sumagmano a kaaliado ti administrasion a kas ken ni Joey Lina. Di met paatiw ti NP ta umaboten iti nasurok 2,000 ti kamengna a lokal nga opisial.

Kaaduanna ngarud ita kadagiti adda iti administrasion ti agpampanunoten no agsukatda manen iti bado. Ngem dua laeng ti mabalin a pagpilianda no kayatda a sierto ti baddekenda: ti LP wenno NP.

Nupay kasta awan ti panagamak ti Lakas-Kampi-CMD iti yaakar dagiti kamengda kadagitoy dua a partido. Ibagbagada ketdi a dagiti laeng di mapagustuan wenno saan a mapili a manokenda kadagiti lokal a posision ti nangpanaw kadakuada, no di man ket sikolohikal laeng a taktika ti ipakpakat ti LP wenno NP tapno ipakitada a maysa kadakuada ti nabileg a partido.

PAGSISINNUBLATANDA LAENG TI TURAY

Maipalagip nga agsisinnublat laeng iti turay ti LP ken NP kadagiti eleksion presidensial manipud 1946 agingga iti 1969 a nangabakan ni Presidente Ferdinand Marcos, maysa a Nacionalista, iti maikadua a termino.

Nabangon ti NP, ti kalakayanen kadagiti agdama a partido politikal iti pagilian, idi Abril 29, 1907, manipud iti grupo dagiti politiko a mangidurduon iti wayawaya ti pagilian manipud kadagiti Amerikano. Indauluan daytoy da Manuel L. Quezon ken Sergio Osmena, a nagsaruno a nagbalin a presidente idi panawen ti Commonwealth. Da Ramon Magsaysay, Carlos P. Garcia ken Marcos dagiti kameng ti NP a nabutosan a presidente.

Nabangon met ti LP idi Nobiembre 24, 1945 babaen ti grupo a simmina manipud iti NP para iti eleksion ti umuna a Republika idi 1946. Indauluan daytoy da Presidente Manuel Roxas a nangabak iti daydi nga eleksion, ken Elpidio Quirino a simmublat kenkuana iti puesto. Malaksid kadagiti dua, ni laengen Diosdado Macapagal ti Liberal a nagbalin a presidente. Ngem dati ketdi a kameng ti LP da Marcos ken Magsaysay sakbay nga immakarda iti NP idi agkandidato dagitoy a presidente.

Manipud idi inyalnag ni Marcos ti Martial Law idi 1972 agingga idi mapatakias daytoy idi Pebrero 1986, naglaned dagiti dua a partido ken ti sibubukel a kararua ti two-party system. Binangon ni Marcos ti Kilusang Bagong Lipunan (KBL), babaen ti kaaduanna a kapartidona iti NP, a kas maymaysa a dominante a partido politikal a maibagay laeng tapno mapatibker ti bilegna a kas diktador. Idinto a nabalud wenno nagpakni iti agsasabali a pagilian dagiti kameng ti LP. Iti ngarud snap election idi 1986, ti laeng KBL ken ti napagkaysa a partido dagiti oposision, wenno UNIDO dagiti nagrinnisiris.

Nagsubli laeng dagiti pudpudno a partido politikal kalpasan ti EDSA revolution. Ngem babaen ti baro a Konstitusion a naratipikaran idi 1987, naigagara ketdi a kimmapsut ti two-party system ta ad-adda a naiduron ti multi-party system wenno ti pannakabukel ti ania la ditan a partido tapno rumaman kadagiti dadakkel nga eleksion. Maysa a solusion daytoy a napanunot dagiti nangpanday ti Konstitusion tapno saanen a maulit ti panagturay ti maymaysa a nabileg a partido a kas iti napasamak idi panawen ni Marcos.

Ngem saan met a maysa kadagitoy a partido, ti NP wenno LP, ti naregta a nagsubli iti politika. Nagturay ketdi ti Laban ng Demokratikong Pilipino (LDP), a nabangon manipud iti Laban Party nga immuna a simmangdo iti KBL iti eleksion idi 1978. Dagiti ngarud kameng ti LDP nga idauluan ni House Speaker Ramon Mitra ti nagbalin idi a dominante a partido ti administrasion ni Cory Aquino.

“RAINBOW COALITION”

Ket nagtultuloy a nalipatanen ti two-party system idi eleksion ti 1992. Maysa a kabangbangon laeng a partido, ti Lakas-National Union Christian Democrats (Lakas-NUCD) ni Fidel Ramos ti nangatiw iti LDP ni Mitra ken lima pay a nakalabanna. Gapu iti kaadu dagiti kandidato, 23% laeng ti naawid a butos ni Ramos, kababaanen iti pakasaritaantayo, tapno agbalin a presidente. Ditoy ngarud a kinasapulan ni Ramos ti kinapateg ti koalision iti Kongreso tapno tumulong iti gobiernona. Binukel ni Speaker Jose de Venecia, kapartido ni Ramos, ti makunkuna nga arkitekto a Rainbow Coalition a nagbalin metten a pagtuladan dagiti simmaruno nga administrasion tapno mapabilegda iti turay.

Awan ngaruden ti naaramidan pay dagiti partido a babassit kas ti NP ken LP no di ti kumappeng met iti koalision no kayatda a sitatakder latta dagiti sakada.

Naputed nga apagapaman ti kinadominante ti Lakas-NUCD idi mangabak a presidente ni Joseph Estrada idi 1998 babaen ti Partido ng Masang Pilipino (PMP) a binangonna. Iti daydi nga eleksion, imbagian ni Alfredo Lim ti LP idinto nga awanen ti nagbalin pay nga standard bearer ti NP, kalpasan iti pannakaabak ni dati a Presidente Salvador “Doy” Laurel iti eleksion idi 1992.

Binagi met ngarud dagiti kaaliado ni Erap a binukel ti koalision a PMP-Laban ng Makabayang Masang Pilipino (LAMMP) tapno maawidna ti kasapulanna a suporta iti Kongreso. Ngem idi napatakias ni Erap babaen ti EDSA Dos, nagsubli ti regta ti Lakas-NUCD. Nagtinnunlong ti puersa da dati a Presidente Fidel Ramos, Speaker de Venecia ken Presidente Arroyo a simmukat ken ni Erap iti turay, tapno kumired ti partido ken tapno mailayon ti agdama a presidente idi 2004.

Ket ita ta nababa unayen ti popularidad ni Arroyo, gapu iti adu nga isyu ti kurapsion, ti di maisarsardeng a sayangguseng iti panagsuitikna idi 2004, ken ti panangpanaw kenkuana da De Venecia ken Ramos, a pinakaro pay ti panagsisinnangdo dagiti partido iti koalisionna, mupukpukawen ti bileg ti administrasion para iti eleksion inton umay a tawen. Saan ngarud a pagduduaanen nga uray kadagitoy a panawen, awan man laeng ti makita a panagbaliw ti nababa a grado ni Defense Secretary Gilbert Teodoro a mapekpekkel nga standard bearer ti administrasion, kadagiti surbey. Pudno la unay a no bumaba ti presidente iti puestona, sumurot met nga agpababa ti bileg ti partidona gapu ta ad-adda laeng a naikapet ti kired ti ania a dominante a partido iti personalidad ti nakatugaw, saan ket a ti prinsipio nga itaktakderan daytoy.

“CORY MAGIC”

Kabayatan ngarud a pagrikrikutan ni Teodoro no kasano a sarapaenna ti panangbatoda ti amona a presidente, awan ngaruden ti makaigawid pay iti in-inut nga ireregta dagiti duogan a partido ti NP ken LP.

Iti biang ti NP, nangrugi a nasirayanda ti lawag idi agkameng ditoy ni Villar idi 2003 babaen ti imbitasion ni Laurel. Nausar ti partido ti kinalatak ni Villar, ta nagbalin met daytoy a bannuar iti EDSA Dos, ken ti panagbalinna a Senate President idi 2006 tapno makaawid ti ad-adu pay a kamengna. Iti eleksion idi 2007, kaduana a nabutosan a senador ni Allan Peter Cayetano.

Iti biang met ti LP, sitatalinaed ti partido da dati a Senate President Jovito Salonga, dati a Senador Wigberto Tanada, ken Senador Manuel “Mar” Roxas II, apoko ti pundador ti partido, a padapada a kameng ti nasiken a nagan ti politika iti pagilian. Iti ikakappeng kadakuada ni dati a Senate President Franklin Drilon idi 2003 ken ti pannakabutos a senador idi 2007 da Noynoy Aquino, Mar Roxas, Francisco Pangilinan ken Rodolfo Biazon, nangrugin a nagsubli ti regta ti partido. Ad-adda ket ngarud a naglatak ti partido kalpasan ti ipupusay ni dati a Presidente Cory Aquino idi Agosto ta nagsubli iti panunot dagiti umili ti kinapateg ti gapuanan da Cory ken dati a Senador Ninoy Aquino Jr., tapno maisubli ti demokrasia ti pagilian. Makatulong ngarud iti dakkel iti kandidatura ni Noynoy, mararaem met a lider ti LP kas iti amana, ti makunkuna a “Cory magic.”

4 A KINAPUDNO ITI POLITIKA TI PAGILIAN

No surotentayo ngarud ti naglasatan ti dua a partido, maanagtayo ti pudpudno a taray ti politika ti Filipinas. Umuna, nakapsut ti pundasion ti sistema ti politika ti pagilian; nalaka laeng ti agsukat iti partido. Agkamang ti adu a politiko kadagiti partido nga iti panagkitada ket sigurado a mangabak, saan ketdi nga iti itaktakderan a prinsipio dagitoy a partido.

Maikadua, pudno la unay ti prinsipio a “politics is addition” wenno pinaaduan iti kameng ti partido wenno koalision kas pudno a ramen ti eleksion. Agririnnaut ngarud dagitoy a partido tapno makaawidda kadagiti baro a kameng. Maatiw dagiti partido a nababa ti popularidadna, wenno awan ti pangabakanna, kunatayo man laengen. Iti agdama, kasla kulibangbang ngarud ti Nationalist People’s Coalition (NPC) a mangbirbirok iti sumepsepanna a nasam-it a diro iti panagpilina iti kumappenganna, kalpasan a panawan ni Senador Chiz Escudero ti partido.

Maikatlo, adda parabur kadagiti aguray ti umisu a panwen ken ti agsagana iti nasayaat, kas ti agpada nga inaramid ti LP ken NP. Kimmadua dagitoy kadagiti koalision ti administrasion, iti panawen ti eleksion ken kalpasanna, nakigayyemda kadagiti sabali a partido. Nagbalin pay a majority floor leader ni Roxas idi agbalin a Senate President ni Villar idi 2006. Ken nagsina laeng ti dalanda idi irugidan a tamingen dagiti bukodda nga ambision iti politika.

Ken maikapat, dakkel ti maitulong ti nalatak a personalidad nga agbalin nga standard bearer ti partido. Gapu met laeng ti karisma ken ti kaadun nga infomercial ni Villar, makuna a nalatak metten daytoy uray kadagiti masa. Nalatak met da Noynoy ken Mar, gapu iti nagan ti pamiliada ken ti koneksionda kadagiti artista ken iti telebision. Kabsat ni Noynoy ni Kris Aquino idinto nga asawa met ni Mar ni Korina Sanchez, maysa a nalatak a brodkaster iti ABS-CBN. Ti naudi a surbey iti SWS a rimmuar idi Oktubre, da Noynoy Aquino (60% ti gradona) ken Manny Villar (37%) ti nakagun-od ti umuna ken maikadua a puesto. Idinto a ni Roxas met ti nakagun-od ti kangatuan a puesto iti surbey a para bise presidente.

PUDPUDNO NGA OPOSISION

Ngem asino ngarud ita ti agbalin a pudpudno nga oposision? Ibagbaga ni Erap a ti partidona ti pudpudno nga oposision. Ngem gapu iti agdama a taray ti politika, saanen a Gloria-kontra-Erap ti tema ti eleksion, ta agpada met a namilatan ti rekordda gapu kadagiti adu a kurapsion iti agsaruno a panagtakemda.

No anianto a partido ti pudpudno a makaipaay iti panagbalbaliw a kasapulan dagiti umili, wenno adayo iti kalidad ti agdama a gobierno, daytanto ti agbalin a pudpudno nga oposision. Napateg ngarud a masaludsod ditoy no ania ti maipaay dagiti partido nga alternatibo a gobierno nga adayo iti klase ti politika nga ipakpakat da Arroyo ken Erap. Dayta koma ti panunoten ti LP ken NP no kayatda met laeng nga agtultuloy iti isasanikarda manen a kas nabileg a partido.

Agingga a di nalawag ti pudpudno a prinsipio dagiti partido, ken no ania ti pagtaktakderan dagitoy kadagiti isyu iti gimong, wenno agingga a napatpateg ti ambision iti politika ngem ti nadalus a panagserbi, awan ti papanan ti panggeptayo a panagbalbaliw iti politika a kasapulantayo para iti naan-anay a panagdur-as ti pagilian.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 23, 2009.)

AGKAKABAGIAN DA NOYNOY KEN MAR?

ITA ta nagdeklaran ni Senador Benigno “Noynoy” Aquino III ti panagkandidatona a presidente inton 2010, mariing manen dagiti sao-sao nga isu latta nga isu ti nagan dagiti politiko a butbutosantayo.

Wenno kaskasdi a bukbukodandan latta ti sumagmamano a pamilia ti turay.

Wen, ta no mangabak ni Noynoy iti eleksion, isunton ti maikadua nga anak ti presidente a simmublat a nagturay iti Malakanyang, kalpasan ken ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo. Nanang ni Noynoy ni dati a Presidente Corazon Aquino, mabigbig a nangisubi iti demokrasia ti pagilian kalpasan ti diktadoria ni Marcos.

Ket no matuloy ni Senador Mar Roxas a katiket ni Noynoy Aquino iti Liberal Party, ken mangabak met daytoy a bise presidente, kapadana met laeng ni Noynoy nga aggapu iti kaamaan ti nagbalin a Presidente ti pagilian. Apong a lakay ni Mar ni Presidente Manuel Roxas.

Ken saan laeng dayta ti pagpadaan da Noynoy ken Mar, ta adda pay koneksionda iti tunggal maysa, no di man agkabagian dagitoy babaen ti panagaassawa dagiti kaamaanda iti immun-una a henerasionda. Wenno karamanda kadagiti adu a kaamaan ti politiko nga agsisinnublat laeng a mangrienda iti turay ti pagilian.

AGKAKABAGIANDA AMIN?

Iti maysa nga artikulo iti internet a napauluan Iti “RP Politics: Family Affair,” maadawtayo daytoy a pagrikusan ti adu a kaamaan manipud ken ni Mar Roxas.

Ni Mar Roxas ket putot ni Gerardo “Gerry” Roxas ken Judy Araneta, manipud iti kaamaan ti nabaknang nga Araneta. Kasinsin ni Judy ni Liza Cacho Araneta nga asawa ni Gob. Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. Nanang ni Bongbong ni dati a First Lady Imelda Marcos. Kasinsin met ni Imelda ni nag-House Speaker Daniel Romualdez nga asawa ni Pacita Gueco a taga-Tarlac. Kasinsin ni Pacita ni Senador Benigno “Ninoy” Aquino nga ama ni Noynoy.

Asawa ni Ninoy ni Cory Cojuangco Aquino a kasinsin ni nag-Ambassador Danding Cojuangco. Maysa a kabsat ni Danding, ni Isabel Cojuangco ti naasawa ni Emilio Aguinaldo Suntay nga apoko ni Presidente Emilio Aguinaldo. Kabsat met ni Don Emilio ni Baldomero Aguinaldo nga apong iti tumeng ni dati a Prime Minister Cesar Virata.

Kakabagian dagiti Virata ti pamilia Acuña a naggapuan ni Rosario Acuña nga asawa ni Gerardo Roxas, ama ni Presidente Manuel Roxas ken apo iti tumeng ni Mar Roxas. Ni Gerardo Roxas ti anak ni Antonio Roxas ken Lucina Arroyo, nga apong met a baket ni Jose Miguel Arroyo, ti asawa ni Gloria Macapagal Arroyo. Agkapidua ngarud da First Gentleman Arroyo ken ni Judy Araneta nga ina ni Mar Roxas.

Adu pay ti nagsasangaan ti pamilia, kas koma ti pannakairaman ni Presidente Erap Estrada wenno ni Fidel Ramos iti naisangsangayan a “family tree.” Manugang ni Erap ni Beaver Lopez nga apoko daydi Don Eugenio “Geny” Lopez, ti pundador ti ABS-CBN ken Meralco. Asawa ni Don Geny ni Chita La’O Lopez nga ikit ni Tommy Manotoc a nagbalin met nga asawa ni Imee Marcos, ti inaunaan nga anak ni Presidente Marcos. Kabsat ni Imee ni Bongbong ken ni Irene Marcos nga asawa ni Greggy Araneta (a kabagian met laeng ti asawa ni Bongbong). Apong a lakay ni Greggy ni Don Gregorio Soriano Araneta. Asawa ni Don Gregorio ni Carmen Roxas Zaragoza a kasinsin ni Presidente Roxas nga apong ni Mar.

No agsublitayo ken Greggy Araneta, ni Presidente Marcos ti ama ni Irene nga asawana. Kapidua met ni Marcos ni Presidente Fidel V. Ramos ta agkasinsin ni Mariano nga ama ni FM, ken ni Angela Valdez nga ina ni Fidel. Idi mabiudo ni Narciso Ramos nga ama ni Fidel, inkasarna ni Alfonsita Lucero a kakabagian dagiti Almendras iti Cebu. Kabsat ni Senador Alejandro Almendras ni Josefino nga asawa ni Rosita Dimataga. Kabsat ni Rosita ni Leonila Dimataga a nagbalin a First Lady ni Presidente Carlos P. Garcia.

Kasta met nga adda koneksion ni Presidente Roxas ken ni Presidente Manuel L. Quezon ta ni Trinidad de Leon nga asawa ni Roxas ket anak ni Senador Ceferino De Leon a kabsat ni Jose De Leon a naikamang iti pamilia Buencamino. Kaanakan ni Doña Narcisa Buencamino ni Felipe Buencamino III a nagbalin nga asawa ni Nini Quezon nga anak ni Presidente Quezon.

Dayta, makitamon ti paset ti maysa a ladawan no kasano nga agsisilpo dagiti kaamaan, a kaaduanna dagiti nabibileg iti politika ken negosio ken uray iti showbiz. Kasla man ngarud nagbassit laeng ti pagiliantayo. Ipakitana pay ditoy a ti panagaassawa dagiti nalatak ken nabibileg a kaamaan ti maysa kadagiti kasamayan a wagas tapno agtultuloy ti pangatengngel dagitoy iti politika iti pagilian.

LEGAL, NGEM MORAL KADI MET?

Kas ‘tay kunadan, ti panangbukbukod dagiti adu a kaamaan iti politika iti pagilian ti maysa a mangirarrarem kadatayo iti nakaro a kinakurapay, wen, ta sumagmamano laeng a paset ti populasion ti pakaipapaayan ti bileg ken pirak ti gobierno. Ken maysa, panangilupitlupit iti pudpudno a kaipapanan ti demokrasia no agpatingga laengen kadagiti nabibileg a kaamaan ti maiduldol kadagiti umili a pagpilian a kandidato.

Ngem segun ken ni Senador Joker Arroyo, awan met dakesna ti kaadda ti dinastia ti politika iti pagilian. Ta uray pay dagiti nabibileg ken demokratiko a pagilian a kas iti Estados Unidos, mapamnpanuynoyan met daytoy. Kas iti kaso da agama a George H. Bush ken George W. Bush a nagbalin a Presidente, wenno ti pamilia Kennedy. Idi nagbalin a presidente ni John F. Kennedy, nadutokan nga attorney-general ni Robert a kabsatna, idinto a senador ni Edward a maysa pay a kabsatna.

Ti laeng ngamin paggidiatantayo iti Estados Unidos wenno kadagiti dadduma pay a pagilian nga iturturayan met dagiti politiko a kaamaan, arigna amin a paset ti Filipinas, kadagiti ili, siudad wennno probinsia, tengngel ti maysa a nabileg a kaamaan, kaaduanna iti nagramuten sipud pay idi punganay ti republikatayo. Adda met dagiti naglaned a dinastia ngem sinukatan met laeng daytoy dagiti baro a kaamaan a mangtengtengngel ita kadagiti adu a lokal a gobiero a kasla ketdin bukoddan a pagarian dagitoy.

Nagbalinen a paset ti kulturatayo ti panagdedekket dagiti amin a kameng ti kaamaan, nangruna ti panangsalaknibda iti iggemda a bileg ti politika, negosio ken ti ipagtangtangsitda a nagan. No ania ti inrugi ti ama, rumbeng nga ituloy ti anak, wenno ti apoko. Wenno no awan ti ama, adda met ti asawa ken dagiti kakabsat daytoy a tumulong.

Ken saan met nga iparit ti linteg iti kastoy a sistema ti politikatayo. Agpayso a nailanad iti Seksion 26, Artikulo 2 iti Konstitusiontayo ti pannakaiparit ti dinastia iti politika, ngem rumbeng a lawlawagan nga umuna ti kaipapanan daytoy babaen ti maysa a linteg.
Ngem kalpasan ti nasurok dua a dekada sipud naipakat ti Konstitusiontayo idi 1987, awan pay met dayta a linteg tapno mangilawlawag no ania ti dakes wenno maiparit a dinastia iti politika. Nupay addan dagiti gakat a naidatag iti Kongreso, awan met nagturturongan pay dagitoy ta dagiti diputado ken senador a rumbeng a mangpanday iti linteg, kaaduanna kadagitoy ti naggapu met iti kaamaan a politiko. Ta no aprobranda ti gakat, kasla pinirmaanda metten ti bukodda nga ipapatay.

DUA A KLASE TI DINASTIA

Adda dua a klase ti dinastia iti pagilian. Ti umuna, isu ti panagsisinnublat dagiti nagannak ken dagiti annakda, wenno uray dagiti nadekket a kakabagianda, iti maymaysa a posision. Daytoy ti kaso dagiti agama a Diosdado Macapagal ken GMA, wenno dagiti agama a Bush. Ti maikadua, isu ti panaggigiddan nga agtakem dagiti kameng ti maymaysa a pamilia, malaksidto pay a pagsisinnublatenda met laeng ti turay, iti nadumaduma a posision iti gobierno. Kas koma no mayor ti ili ti ama, bise-mayor ti asawana, konsehal wenno bokal dagiti anak, Kongresman ti maysa nga uliteg ken kabagianda ti gobernador.

Iti depenision ti maiparit a dinastia kas maibatay iti gakat ni Senador Juan Flavier, isu daytoy ti pannakataginayon ti takem ti gobierno ken ti bileg iti politika dagiti agkakabagian wenno aggapu iti maymaysa a kaamaan. Daytoy ti ibagbaga ti maikadua a situasion ti dinastia a nabatad a panangipakita iti naalas a panagimbubukod iti takem. Kangrunaan a mapaspasamak daytoy iti lokal nga agpang iti politikatayo.

Ngem asino ti politiko a mayat a mangisardeng ti pagbibiaganna ken ti pamiliana? Ibagana ketdi ti kastoy: Dinastiakami ngem nasayaat met ti ar-aramidenmi para kadagiti umili. Wenno: No dakes a dinastia ti kaamaanmi, apay a palpalubosandakami latta dagiti umili nga agturay.
Segun ken ni Noynoy idi mainterbiu daytoy idi adda pay laeng iti Kamara, no agtultuloy man ti maysa a politiko a kaamaan a mangrienda iti turay agingga iti anianto a henerasion, gapu laeng daytoy iti panangipalubos dagiti umili. Ket iti ungto ti dalan, dagiti met laeng umili ti agsagaba no adda pagkibaltangan ti pinilida a mangituray.

Kitaem man laengen idi mapatakias ti diktadoria idi 1986. Sinukatan ni Presidente Cory Aquino dagiti situtugaw idi a lokal a lider, kaaduanna dagiti aggapu kadagiti politiko a kaamaan, babaen dagiti dinutokanna nga OIC. Ngem idi maisayangkat ti sumaruno nga eleksion, dagiti met laeng inikkat ni Cory nga opisial ti imbutos dagiti umili.

Ken uray kunada a narigrigat nga ikonektar ti dinastia iti politika kadagiti nangangato a takem kas iti presidente, bise presidente ken senador, adda latta met dagiti mapalpalubosan iti agdama, kas kadagiti agkakabagian a senador: dagiti agina a Loi ken Jinggoy Estrada (nagsenador ni Erap sakbay a nagbalin a presidente), dagiti agkabsat a senador a Pia ken Alan Cayetano (senador met idi ni Compañero Rene Cayetano nga amada), ken ti agkatugangan a Ramon Revilla Sr ken Robert Jaworksi Jr (agdama a senador ni Bong Revilla nga anak ni Ramon Sr), ken da agkasinsin a John ken Sergio III Osmeña (kas met laeng ni Sergio Jr nga anak ni Presidente Osmeña).

DAGITI ANNAK KEN APPO DAGITI PRESIDENTE
No subliantayo ti kaso ni Ninoy, saanna kayat a sawen a gapu ta anak ti Presidente daytoy, naisuraten ti gasatna a sumukat iti nagannak kenkuana.

Saan met ngamin amin nga anak ken direkta nga apoko ti presidente ket napagasatan a nagbalin met a presidente wenno bise presidente. Naabak ni Sergio Jr., anak ni Presidente Osmeña, idi tumaray daytoy kontra ken ni Marcos idi 1969 (kasta met idi agbise daytoy idi 1961 kontra ken ni Emannuel Pelaez); ken ti apoko ni Presidente Osmeña a ni Lito Osmeña, dati a gobernador ti Cebu, idi tumaray daytoy a presidente idi 1998 (ken uray kas bise presidente idi 1992).

Tallo pay nga annak ti dati a Presidente ti timmaray a bise ngem naabak dagitoy; ni Jose B. Laurel, anak ni Presidente Jose P. Laurel nga inabak ni Diosdado Macapagal idi 1957; ni Gerardo Roxas, anak ni Presidente Roxas nga inabak ni Fernando Lopez idi 1965; ken ni Ramon “Jun” Magsaysay Jr, kakaisuna nga anak a lalaki ni Presidente Magsaysay idi eleksion iti 1992.
Dua laeng nga annak ti presidente ti nagbalin a bise: da Salvador “Doy” Laurel (anak ni Presidente Laurel) idi 1986, ken Gloria Macapagal Arroyo (anak ni Presidente Macapagal) idi 1998. Ngem agsungani ti gasatda idi tumarayda a presidente: naabak ni Laurel idi 1992, idinto a nagbalin a presidente ni Arroyo idi 2001 ken nailayon daytoy idi 2004.

Nalaklaka ketdi a nakastrek iti Senado dagiti annak dagiti Presidente a kas kadagiti sumaganad: Jinggoy Estrada, Sergio Osmeña Jr, Gerardo Roxas, dagiti agkabsat a Salvador ken Sotero Laurel, Jun Magsaysay, Gloria Arroyo ken ni Noynoy Aquino. Nangabak met dagiti appo a kas kadagiti agkasinsin a Sergio III ken John Henry Osmeña, ken ni Mar Roxas.

Ni laeng Bongbong Marcos ti saan a nangabak nga anak ti presidente idi tumaray daytoy a senador idi 1995. Nupay kasta agtultuloy a napigsa ti pamilia Marcos iti Ilocos Norte a naggapuanda. Ken kasta met dagiti dadduma pay a pamilia dagiti nagbalin a presidente. Nupay awan ti nagbalin a senador kadagiti annak ni Presidente Aguinaldo, aktibo met iti lokal nga agpang dagiti appokona. Agdama a Diputado ti Cavite ni Joseph Abaya nga apona iti tumeng. Kasta met a nabileg latta iti lokal a politika iti Cebu dagiti kaamaan ti Osmeña.

Pulos nga awan ti nagbalin nga aktibo iti politika dagiti annak ken appoko da Manuel L. Quezon, Elpidio Quirino, Carlos P. Garcia, ken Fidel Ramos.

ADDA MET LAENG KADATAYO A MANGIPALUBOS

Kas ‘tay kunadan adda met laeng kadatayo, no ipalubostayo ti dinastia ti politika a mangituray kadatayo. Ta dayta ngarud ti pudno a pannakaipataray ti demokrasia, ti karbengan nga agpili ken agpapili, uray asino dita.

No adda manen Aquino, Roxas, Osmena, , Marcos, wenno sabali manen a Macapagal wenno Arroyo a mangituray kadatayo, gapu met iti panangipalubostayo. Ken, wen, awan met dakesna daytoy. Ti panangibutostayo iti maysa a lider, uray ania ti apeliedo daytoy, ket rugi laeng kadagiti addang tapno tamingentayo a nasayaat ti masakbayantayo a kas pagilian, ta dakdekkel ti akem ti mabutosan no ania ti aramidenna kalpasan a makapuesto daytoy.

Ngem dakdakkel ti akemtayo a mangbantay kadagiti nabutosan, ken uray pay kadagiti kaputotanda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 21, 2009.)

MANNY VS. NOYNOY?

UMAS-ASIDEGEN ti maudi nga aldaw a panangawat ti Commission on Elections iti kandidatura dagiti agam-ambision kadagiti nasional a takem iti eleksion inton umay a tawen. Daytoy ti gapuna a madukotan ita dagiti partido political nga agpilpili no asino ti ipatakderda nga standard bearer ti bukodda a partido.

Iti Partido Nacionalista, siguradon a ni Sen. Manuel B. Villar Jr ti ipatakderda a para presidente. Adayon ti pangitartayan ni Villar kadagiti kalabanna no agbataytayo iti naudi a dua a surbey a rimmuar itay napan a bulan. Iti surbey ti Social Weather Station (SWS), nagun-od ni Villar iti kangatuan a puesto (22%). Inatiwna da dati a Presidente Erap Estrada (19%), Senador Francis Escudero (18%), Bise Presidente Noli De Castro (14%) ken Senador Mar Roxas II (10%). Iti surbey ti Pulse Asia, ni met laeng Villar ti nakaala iti kangatuan a puesto. Nakagun-od daytoy iti 25% wenno limmagto iti arigna 10% manipud iti gradona idi Mayo. Inatiwna met laeng dagiti kalabanna: Estrada (19%), De Castro (16%), Escudero (12%) ken Roxas (11%).

No idi damo ket ni De Castro ti tumaytayok ti naganna, ken maysa kadagiti pagbutbutngan dagiti kabalubalna iti politika, sabalin ti yar-arasaas ti angin. Naregregen ti Bise Presidente iti maikatlo wenno maikapat a puesto gapu iti panagbaimbainna a mangibaga no ania a partido ti tumarayanna ta independiente ngamin daytoy.

NALATAK ITI TELEBISION

Ni ngarud Villar ti makunkuna a “man to beat” kadagitoy a panawen. Dakkel la ketdi iti naitulong ti agsasaruno a pannakaiparang dagiti komersialna iti telebision. Malaksid pay a saan a maka-Administrasion ken dina met kagarit dagiti pudpudno nga Oposisionista a kas iti kampo ni Erap. Nakatulong ti panangidadaulona iti Partido Nacionalista nga agsolsolo wenno saan a sikakapet a kameng iti ania man a koalision.

Sumegsegunda ni Erap iti surbey. Ngem uray dina ibaga, pagrikutanna ti di pay laeng a nalawag a sungbat no palubosan ti Konstitusion ti panagkandidatona manen (agingga a di maidanon ti isyu iti Korte Suprema), ken maysa, saanen a kas idi 1998 ti kinalatakna kalpasan ti pannakaibalud ken pannakapakawanna iti kaso a plunder. Ken ti rigatna pay, gapu iti kaadun dagiti kameng ti Oposision nga agambision met a kas kenkuana, dakkel la ketdi a makibingay iti butosna ti asino man a makigidda iti kandidaturana.

Mabalin met a di pagparikutan ni Villar ni Escudero ta dakdakkel ti posibilidadna nga agtaray a bise-presidente daytoy. Malaksid a naubing pay iti edadna a 40 inton kaaldawan ti eleksion, dakdakkel ti gundawayna a mangabak a bise presidente, no agbataytayo iti surbey. Ngem naadaw ti surbey sakbay iti kaudian a panagbaliw ti taray ti politika kalpasan ti panagpabus-oy ni Senador Mar Roxas para ken ni Senador Benigno “Noynoy” Aquino III nga standard bearer ti Partido Liberal. Wen ta no matuloy a kasta, addan dakkel a pagrubuatan ni Roxas. Ken gapu iti panagpababana iti puesto a tumarayanna, pagpampanunotan la ketdi a dakkel dagiti agambision met nga agbise presidente.

Mabalin a patas laeng met ti atar da Villar ken De Castro no kinalatak iti masa ti mapagpapatangan. Ngem dakkel la ketdi a mangpadagsen iti kandidatura ni De Castro ti panagtuloy daytoy nga agkandidato iti sidong ti administrasion. Ta malaksid a nababa ti popularidad ti pagpapaayanna a Presidente, dakkel a pakabasolanna ti panagtalinaedna a nadekket iti Malakanyang iti laksid ti adu nga anomalia a nakairamanan ti agdama a liderato. Amangan no aramaten dagiti umili daytoy nga isyu ti tapno makabalesda met iti admnistrasion. Awanto la ketdi ti duma daytoy iti nagbanagan ni John McCain iti eleksion iti Estados Unidos itay napan a tawen, nga agingga iti kaaldawan ti eleksion, kakaasi a mangsarsarapa iti panangpalapal dagiti umili iti administrasion ni George W. Bush a kapartidona, wenno iti panangilislisina ti bagina iti pannakapabpabasol ti administrasion ni Bush iti panagsuek ti ekonomia ti America.

MANNY VS NOYNOY?

Awan met pagbutngan ni Villar ken ni Sen. Loren Legada ta malaksid nga adda laeng daytoy iti nababa a puesto iti surbey, saan a napasnek ti partidona a Nationalist People’s Coalition (NPC) a mangibando iti kandidaturana.

Kasta met a di rumbeng a pakarikutan ni Villar dagiti taga-simbaan nga agam-ambision met iti kangatuan a puesto, kas koma ken ni Bro. Eddie Villanueva, lider ti sekta a Jesus Is Lord, nga iti eleksion idi 2004, nakagund-od laeng daytoy iti nakurang a dua a milion a butos iti laksid iti panangipampannakkelna iti kaadu dagiti kameng ti grupona.

Wen, kas iti adun a naangay nga eleksion ti pagilian, awan ti solido a butos manipud kadagiti relihioso a grupo. No agkaykaysa man ti panagbutos dagiti kameng ti Iglesia ni Cristo, makatulong laeng ti bilangda iti butos ti suportaranda a kandidato, saan ketdi a tapno masierto ti panangabak daytoy. Pagsayaatanna, ta kasla imbabawi metten ni Mike Velarde ti El Shaddai iti immuna deklarasionna nga agkandidato a presidente kalpasan ti panangkontra kenkuana dagiti dadduma nga Obispo. Imbabawi metten ni Pampanga Gob. Ed Panlilio ti nangato nga ambisionna iti politika; ketdi, suportaranna kano laengen ti kandidatura ni Noynoy Aquino.

Adu pay met nga innapuy ti kasapulan pay a kanen da MMDA Chairman Bayani Fernando, Senador Richard J. Gordon ken Defense Secretary Gilbert Teodoro, agpapada a mangnamnama a manoken ti administrasion, tapno aglatakda met iti masa. Bay-antantayon ni Senador Jamby Madrigal, maysa kadagiti naudi a nangipeksa ti ambisionda nga agbalin a presidente, ta aramatenna laeng ti iseserrekna iti dangadang, kas iti ugalina a mangaramat iti amin nga isyu ken oportunidad tapno aglatak.

No adda man ngarud napigsa a makalaban ni Villar, isu daytoy ni Noynoy. Nakasakay ita ni Noynoy iti kasla aluyo ti kadakkelna a panagraem dagiti iti inana, ni dati a Presidente Corazon Aquino. Idi tabon ni Cory itay napan a bulan, nakitatayo no kasano a nariing manen dagiti umili iti nabayag a pannakailibayda tapno salaknibanda ti demokrasiatayo ken tapno masukatan dagiti managdakdakes iti turay. Ditoy a nangrugi ti panangidir-ida iti nagan ni Noynoy a kas sumaruno a presidente. Daytoy a naisabsabali a napasamak ti rason no apay a nagpabus-oyen ni Roxas para ken ni Noynoy.

Ken no adda man pay mabalin a pakaatiwan ni Villar, isu daytoy ti isyu iti kurapsion. Uray kunada nga awan pay ti adu a padas ni Noynoy iti politika, di pay met a namilatan ti naganna iti ania nga anomalia iti gobierno uray idi adda pay laeng daytoy iti Kamara. Adayo unay ken ni Villar a mangsangsango ita iti isyu iti doble nga alokasion para iti pannakayatiddog ti maysa a kalsada. Daytoy ngarud ti rumbeng a kabuteng ni Villar malaksid kadagiti napigsa a kalabanna iti politika.

DAKKEL A SALUDSOD

Nangrugi ti isyu idi ibulgar ni Sen. Panfilo Lacson ti kuestionable nga alokasion iti pannakayatiddog ti kalsada a managan iti C5. Daytoy a proyekto ti mangsilpo iti South Luzon Expressway iti Sucat ken Coastal Road nga agturong iti Cavite. Idi damo, addan nailatang a dakkel pundo tapno mabayadan dagiti sanikua wenno dagdaga a maapektaran iti proyekto

Ngem iti naudi nga alokasion iti badyet ti gobierno, adda naduktalan dagiti senador a sabali manen a pundo a nailatang para iti isu met laeng a proyekto, babaen ti sabali a nagan ti kalsada. Ken imbes nga agdiretso ti kalsada a sumalpot iti Coastal Road, nanglikaw ketdi daytoy tapno lasatenna dagiti dagdaga a kaaduanna ket sakup ti subdibision a kukua ti kompania ni Villar. Ket naduktalanda a mismo a ti senador ti nangiselsel iti daytoy a baro nga alokasion.

Naduktalan pay pay dagiti senador, bayat ti panagdengdengngeg ti Senado iti isyu, a nakaawat ti kompania ni Villar iti umabot iti P137 a milion a kas bayad ti lima kadisso a dagana a naapektaran iti pannakabaliw ti rota ti kalsada. Ket ti dakesna pay ditoy, awanen ti napnapanan ti immuna a proyekto idinto a nausaren ti dakkel a pundo ti gobierno para iti daytoy. Ita, ibagbaga dagiti opisial iti Department of Public Works and Highway (DPWH) a dua nga agpang ti proyekto, saan ket a maymaysa, ngarud rumbeng laeng kano a dua met a paset ti alokasion dagitoy. Ngem no nagpanunotda koma a nasayaat—dayta , a, no pudno met laeng a dua nga agsabali a proyekto dagitoy—nga adda met immuna a plano a nalinlinteg ken nalaklaka nga adayo ngem iti maikadua a plano, nga isu koma ti impamaysada. Ken maysa, apay a mangiruarda manen iti sabali a pundo ti gobierno para iti sabali a proyekto no maymaysa met laeng ti pakaipaayanna?
Saan a kayat ni Villar ti agparang iti komite ti Senado a mangim-imbestigar iti kasona. Iti panagriknana “guilty” wenno nakabasolen daytoy iti imatang dagiti kalabanna a senador. Imbes ngarud nga agtungpal iti pagayatan dagiti kakaduana iti Senado nga agparang iti senate hearing, dagiti ketdi kameng ti media ti umas-asitganna. Us-usarenna manen ti kinasiglatna iti PR wenno ti panangyas-asidegna lattan iti bagina iti media, tapno masalaknibanna ti bagina iti kunkunana a panangperperdi laeng kenkuana dagiti padana nga adda ambisionna nga agbalin a presidente.

Di met makuna nga addan basol ni Villar mainaig iti kaso, ta madama pay laeng ti panangtamtaming ti Senado iti daytoy a banag. Ngem no kitaentayo ti kaso ni Villar, nangrugi laeng daytoy iti pannakalipatna iti balikas a “delikadesa.” Awan koma ti dakesna nga adda naiselsel wenno nainayon nga alokasion no dagiti daga a dinalapus ti nasabalian ti rotana a proyekto ti kalsada ket saanna a kukua. No sabali a senador ti nangisayangkat iti pannakailatang ti pundo, mabalin nga awan ti dakesna, no pudno la ketdi a legal ti proseso.

DELIKADESA

Sangkadagullit ni Villar a politika laeng ti gapuna no apay a napalalo iti panangirarraremda kenkuana iti isyu maipanggep ti C5. Ngem iti daytoy a panagrasrasonna, awan man dumana ken ni Erap nga agingga kadagitoy, patienna nga iti ania man a nasaparanna iti panagturayna, politika ti rason. A kasla man ipapaanagda kadatayo nga iti ania man nga aramiden dagiti politiko, no adda pakapilawanda, ad-adda a pabasolenda ti politika ngem ti salaknibanda ti bagbagida babaen ti panangiruarda iti kinapudno iti legal a dangadang. Kaaduanna man a kadagiti politiko nga agtatakaw, wenno mangkarkaras iti pundo ti gobierno, a no maduktalan ti aramidda, nakaal-alistoda a mangyikkis: “Politika ti gapu ti amin!” Kasaruno daytoy ti panagkamangda kadagiti umili tapno agpalawagda, ipakitada a nakakaasida, ket dagiti tattao a mangipatpatungpal iti hustisia ti agbalinen a kontrabida.

Ngem saan kadi a politika met laeng ti rason no apay nga adda iti puesto dagiti agtuturay ita, ken no apay nga agam-ambisionda pay iti nangatngato a posision?

Gapu met laeng iti politika no apay nga adda dagiti lider dagiti ahensia ti gobierno a mangar-aramat iti kuarta iti gobierno tapno maiparang laeng iti nagan ken rupada iti telebision, iti kasta addan pangrugianda nga aglatak. Politika met ti mangidurduron dagiti lider dagiti sekta a mangaramat ti pammati dagiti idadauluanda tapno magun-od dagiti bukodda nga ambision iti politika. Ken gapu met ti politika no apay a kasla kawwes a naglaka a sukatan ti partido dagiti politiko. Kunada a saan a narugit ti politika no di ket dagiti laeng politiko ti narugit babaen dagiti aramidda. Awan met dakesna ti politika, ti laeng politika nga awan ti prinsipio a pagsadaganna ti dakes ken narugit.

Ngem anian gapu ta arigna awanen ti delicadeza ti kaaduanna a politiko ita, saanen a daytoy ti kangrunaan a pagibasaran dagiti umili tapno agbutos. Daytoy ngarud ti rason no apay nga inton eleksion, dagiti met laeng politiko nga awanan iti delicadeza ti agbalin met laeng a bida.

Adda pay nakurang tallo a bulan tapno agbaliw dagiti panunot dagitoy a politiko no ituloyda a pagaayaman ti demokrasiatayo ken sangapulo a bulan kadatayo nga umili tapno mangeddeng a nasayaat.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 14, 2009.)