AY, PINAGBALINDAN A NEGOSIO TI TEKKA!

TEK-KAAA! Tek-kaaa!

Manipud iti balay, naallingagko iti dayta a malem ti nabanarbar nga uni ti tekka iti di unay adayo a kakaykaywan iti pagnanaedanmi a subdibision iti Marilao, Bulacan.

Ne, adda pay la gayam nabatbati a tekka, nakunak. Nagdinamag ngamin ti panagadu dagiti agtiliw iti tekka gapu ta kasla balitok kano ti kanginana no gatangen daytoy dagiti dayo nga Tsino wenno Koreano.

Kas kuna dagiti report, nabileg kano a pangagas iti AIDS ken adu pay a sakit, manipud iti angkit agingga iti panagkapuy ti kabaelan ti maysa a lalaki iti kama. No kanser ti pakaagasanna, nasamay no nadaing ken nadekdek ti tekka, maipuligad ti katay wenno apro, wenno maanger ti bagina sakbay a sidaen.

Napadalanak met ti ibagbagada a kinabileg ti tekka nga agas iti panawen nga agsuksukisokak iti Internet mainaig kadagiti alternatibo nga agas a para koma daydi asawak nga adda kanserna iti suso. Nabasak ditoy ti maysa nga artikulo ti maipapan iti maysa a grupo dagiti sientista iti Henan University iti Tsina a nakapaneknek iti kinasamay ti panagtomar iti “agas” manipud iti tekka a pangpabileg iti bagi kontra iti ania a sakit ken mangbangen iti ania man a panagtubo ti tumor a mabalin nga agtinnag a kanser.

Segun pay kadagiti report, nabayag kanon a maar-aramat nga agas ti tekka nangruna iti Tsina (ti pagilian a pagtataudan ti adu a klase ti tradisional a panagagas). Ngem no apay a kellaat a dimmakkel ti panagkasapulan daytoy dagiti mangngagas iti tradisional a wagas, mabalin a nakirangen ti matiliwda a tekka iti Tsina, ken sumagmamano a paset ti Southeast Asia. Ket gapu ta agbayad dagitoy a mangngagas iti dakkel kadagiti Filipino a makaipaay kadakuada iti tekka tapno agtultuloy nga adda pagtaudanda iti agas, sumrek ngarud iti saritaan ti nakaro a panagkasapulan dagiti adu a kailiantayo iti kuarta. No napartak ngamin ti maysa a banag a panguartaan, dimo pagduduaanen nga aglulumba dagitoy a makiraman met iti daytoy.

No tekka laeng ngamin ti birokem, nalaka met laeng ketdi ta nawaras daytoy a makita iti arigna amin a lugar iti pagilian. Segun kadagiti eksperto, adda 37 a klase (“species”) ti tekka (gecko) nga agnanaed iti pagilian, ken kaaduanna nga iti laeng Filipinas ti pakasarakan kadagitoy.

Idi ubbingak, pakasursuronak dagiti tekka, aglalo no sumrekda kadagiti suli iti balaymi. Makaesturbo la unay no agallangngogan iti balay ti “Tekkaaa! Tekkaaa!” nga unida, nga iranada pay met ngarud iti rabii. Sumagmamano metten ti tekka nga inngarietko a tinudok iti asador kadagiti taleb wenno adigi iti balaymi. No umuliak met iti kayo, pakakigkigtotak la unay ti makasalaw kadagitoy nga adda iti sanga a mangmalmulagat kaniak. Kunada a no kumpet ti tekka iti bagi ti maysa a tao (diak pay met ketdi napadasan), narigat nga ikkaten daytoy babaen ti ima laeng, malaksid no maidarang daytoy iti apuy wenno maiwa iti kutsilio a sikakapet iti bagim.

Ita ngarud, ti tekka a pakasursuronak idi ubbingak pay, pagay-ayat met gayamen iti dadduma, gapu ngarud ta kunada a nabileg daytoy nga agas iti nakaro a sakit. No mayad-adu ti matukmaan a tekka, depende no kasano ti kadagsenna, ket mailako iti nangina, mabalinen nga agmilionario ti maysa a tao. Agingga kano ngamin iti P100,000 ti presio ti maysa a tekka nga agdagsen iti manipud 300 a gramo.

Idi damo, diak mamati dagitoy kunkunada a dakkel a panguartaan ti tekka. Ngem idi direkta nga asitgannak iti maysa a gayyem dagiti nakaikamangak iti Malate nga agbirok iti tekka tapno gatangenna agingga iti P15,000, ammok a nasaknapen ti aramid wenno negosio mainaig iti kagurgurak idi a nabiag.

Nalagipko dagiti tekka kadagiti duduogan a kayo iti asideg iti lugarmi iti Marilao. Saan laeng met ngata maymaysa ti maalak no umayonak iti kayat ti nakapatangko, ket no ipapatik ti mapan agsapul iti sabali a lugar, adda met ngata maganabko. No pudno ngarud a mailakok dagitoy iti dakkel a gatad, mabalinen a gastuen para ti kasapulan nga agas wenno operasion daydi baket. No kasapulan nga agkakuartaak iti dakkel, apay ketdin a saan.

Nupay kasta, pagduduaak ti kinabileg ti ibagbagada nga agas manipud iti tekka. Ta kunada met nga awan dumana daytoy ‘tay alutiit a pangbugaw iti sakit nga angkit (asthma) no itunom daytoy a sidaem, ngem kuna met dagiti ekpserto a saan a pudno daytoy.

No ania man ti ibagbagada a bileg ti tekka nga agas iti adu a sakit, kinontra a dagus daytoy ti Department of Health. Iti biang ti gobierno, palso wenno tsismis laeng dagitoy a report. Ta awan pay kano ti naisayangkat a sipupudno a panagadal ti siensa ken medisina a mangipaneknek a makaagas ti tekka iti AIDS, angkit ken dadduma pay a sakit a pakairamananen iti kanser.

Binallaagan pay ti DOH dagiti umili a mamati kadagitoy a report. Kuna dagiti opisial nga ad-adda laeng kano a maisagmak dagiti pasiente kadagiti nadakamat a sakit no agtalekda iti palso a bileg medikal dagiti tekka, imbes nga agpadoktorda ken mairesetaanda iti umisu nga agas.

Kas pagarigan ti angkit, adda metten madadaan a nalaka ken nabileg nga agas para iti daytoy. Kasta met nga iti AIDS, adda metten antiviral drug tapno mapengdan ti panagkaro ti HIV (human immunodeficiency virus). Kasta met nga uray awan ti masinunuo nga agas iti kanser, nasaysayaat no aglasat dagiti pasiente iti panagadal dagiti eksperto iti medisina tapno mataming ti kasasaad ti pasiente.

Malaksid pay a delikado daytoy iti salun-at, adda labsingen a linteg dagiti agtiliw ken agilako wenno agangkat kadagiti tekka iti pagilian. Maibatay iti Akta Republika Blg. 9147 (wenno Wildlife Act of the Philippines), maikulong agingga iti uppat a tawen ken mamulta iti agingga iti P300,000 ti asino man a matiliwan nga agkolekta, agtaraken ken agilako kadagiti tekka nga awan ti pammalubos ti gobierno, partikular ti Protected Areas and Wildlife Bureau of Department of Environment and Natural Resources (PAWB-DENR).

Iti agdama saan pay a mairaman kadagiti “endangered species” dagiti tekka, ngem gapu iti kaadun dagiti madaddadael a pagtaenganda iti nadumaduma a paset ti paglian, mabalin a rumasay metten ti bilangda, nangruna no saan a matengngel daytoy nga aramid. Segun iti DENR, makaapekto la ketdi iti garaw ti nakaparsuaan no mapukaw dagiti tekka, kas koma iti panagadu iti lamok ken dadduma pay nga agdawel nga insekto, ta dagitoy ngamin ti kangrunaan a sidaenda.

Ti ngarud pannakapukaw ti adu a bilang dagiti tekka ti maysa a babalawen ni Senador Manny Villar iti panagadu iti kaso ti dengue iti pagilian iti umuna nga innem a bulan iti daytoy a tawen. Nangidatagen daytoy ti maysa a resolusion iti senado tapno mapalutpot ti panagilako dagiti tekka kadagiti ganggannaet.

Pagsayaatanna ngarud met ta manipud itay Setiembre wenno kalpasan a nagkuti ti gobierno tapno mapengdan ti ilegal a panagtiliw ken panagilako kadagiti tekka, awanen ti damagtayo kadagiti kunkunada nga aggatgatang. Adu ketdi dagiti report a naallilawda iti damag a dakkel a pangurataan ti tekka. Adda dagiti nangiruar iti dakkel a gatad tapno adda pagpuonanda nga agtiliw ken aggatang kadagiti tekka tapno ilakoda met laeng kadagiti ganggannaet nga aggatang iti nanginngina a presio. Ngem awan met ti nakailako kadakuada iti adu, no di ket kaaduanna iti awan met pangilakuanda.

Idi mangrugin nga igeten ti gobierno tapno maisardengen ti ilegal nga aramid, saanen a nagpakita dagiti namnamaenda nga aggatang. Ken maysa, no adda man pangisukonanda, ibagada a babassit kano met dagiti natiliwda a klase ti tekka. Ti kayat kano dagiti Tsino ket agdagsen kano ti maysa iti 300 a gramo, ngem awan met makitada a kasta ti kadagsenna a tekka (kuna dagiti eksperto nga agingga laeng iti 200 a gramo ti normal a dagsen ti tekka a maala iti pagilian).

Nasuerte pay laeng ngarud dagiti tekka iti lugarmi ta di nasalaw dagitoy dagiti agambision met a bumaknang, wenno dagiti mananggundaway a negosiante. Aglang-ay latta dagiti tekka iti Marilao iti natural a pagtaenganda. Ket no pudno man a makaagas dagitoy, rumbeng a dagiti eksperto ti mangibaga iti dayta, ket kasapulan met a ti gobierno met laeng ti mangidaulo iti pannakataraken wenno pannakasaluad ti bilangda tapno iti kasta agtalinaed latta ti balanse a nakaparsuaan.

Ita, no mangngegko dagiti tekka iti asideg ti lugarmi, saanen nga uni daytoy a pakasuronak. Maysa ketdi daytoy nga uni a panangipadlaw iti kaaddada latta iti aglawlawtayo—nga agsida kadagiti makadangran iti salun-at nga insekto.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 26, 2011.)

WEN, NAPANAK MET NAKIPILA ITI PCSO

WEN, iti naminsan ken damo unay a napasamak iti paset ti biagko, immararawak iti tulong ti Philippine Charity Sweepstakes Office (PCSO), ahensia ti gobierno a mangibunbunong iti tulong pinansial kadagiti marigrigat. Ta kas met iti kaaduanna a Filipino ti estado ti pamiliak, saankami a nabaknang uray adda regular a trabahok.
Pudno nga adda met naganabko iti PCSO. Ngem napatpateg ti nagbalin a padasko, ken dagiti naduktalak a rumbeng met a maibinglayko.

Maipalagip nga itay laeng Hulio, nabara dagiti isyu maipanggpe kadagiti dadakkel nga anomalia iti PCSO. Umuna ditoy ti mainaig iti sumagmamano nga obispo a nakaawat iti donasion nga SUV nga agdagup iti P6.94 milion manipud iti nasao nga ahensia. Tinagialas dagiti krititko ti pannakaited ti tulong kadagiti tao ti Simbaan ta umuna unay, iparparit ti Konstitusion ti panangipaay ti gobierno iti tulong pinansial iti maymaysa laeng a relihion; ken maikadua, nabatad ketdi a pasuksok, saan ket a donasion ti napasamak ta imparabur ti dati a Presidente dagitoy a lugan iti kasta, maawidna latta iti suportada iti administrasionna iti panangsarangetna iti agsasaruno idi a kasona nga impeachment.

PAGGATASANDA LAENG TI PCSO

Kasaruno koma ti nadakamat a topiko iti panangsuratko mainaig iti maikalima a kaso a plunder a naidatag kontra ken ni Gloria Macapagal Arroyo (agdama a diputato ti Pampanga) ta agbatay daytoy ti anomalia iti pannakaaramat iti P325 milion nga intelligence fund iti PCSO met laeng. Naduktalan ngamin a kadakkelan a bingay ditoy iti naaramat iti panawen iti eleksion idi 2010.

Malaksid pay iti daytoy, nabara ti isyu iti panaggastos ti ahensia iti P7.3 bilion para laeng iti anunsio ken promosion dagiti programada iti tawen 2007 agingga 2010. Agasem no mano koma nga ambulansia, wenno marigrigat a pasiente ti natulongan iti dayta a gatad. Sa apay koma a kasapulanda pay ti agpaanunsio, nangruna iti kastat’ kadakkelna a pundo?

Pudno laeng ngarud ti obserbasion ni Senador Francis Escudero nga agparparang laeng a paggatasan, a kas pork barrel, ti napalabas nga administrasion ti PCSO para kadagiti addang daytoy iti politika. Kas naduktalan ngamin ti senador, dagiti laeng politiko a nadekket iti Malakanyang iti nakaawid kadagiti dadakkel a pabor manipud iti ahensia, idinto nga adda dagiti probinsia a di pay nakaawat uray siping manipud iti ahensia. Kayatna a sawen, no dimo kadua ti situtugaw a presidente, lipatem pay laeng a makaawat iti ambulansia dagiti masakupam nga ili. Adda man report a nakaawaat iti 20 nga ambulansia ti maysa a probinsia iti uneg laeng iti dua a tawen gapu ta kadekket ni GMA ti situtugaw a gobernador daytoy wenno kingpin ti probinsia.

Ngem diak nairugi dayta a salaysay a panggepko koma a suraten. Ta iti nasao met laeng a maudi a lawas ti Hulio, intarayko ni baketko iti Philippine General Hospital (PGH) gapu iti impagarupmi idi damo nga adda sakit daytoy iti bato wenno iti appendix ngem gayam komplikasionen daytoy iti kanserna iti suso a napaut met nga inlimedna kadagiti gagayyem ken pamiliana.

Iti sumarko, agpaut ti panagtalinaedmi iti hospital, ket dakkel la ketdi ti magastosmi ta inserreko iti pay ward ti asawak tapno ad-adda a mataming dagiti doktor ti kasasaadna. Malaksid pay a nasumarko metten iti kadakkelto iti magastosko iti chemotherapy nupay agingga iti maudi a gundawayna iti hospital, di kayat ni baket nga aglasat iti daytoy.

Idi adda nangisingasing nga umasidegkami iti PCSO, adda bassit panagpamayanko. Amangan, kunak, no naestrikto itan ti ahensia, gapu kadagiti isyu iti anomalia. Malaksid iti dayta, salsaludsodek iti bagik no adda pay nabatbati a pundo daytoy para iti charity ta kasla kinarasan metten dagiti rinuker nga opisial ti sarusar daytoy.

SABALI NO ADDA AM-AMMOM?
Nabasak iti maysa nga artikulo iti Internet mainaig iti rigat dagiti tattao a pumila ken aguray a maawagan iti batangda para iti kasapulanda a tulong. No dadduma, adda dagiti fixer a bayadanda tapno “agandar” dagiti aplikasionda. Ken no mataming met ti aplikasionda, saan met a kas karina a maipaay ti kidkiddawenda a gatad. Kas iti maysa a baket a makasapul iti P80,00 para iti operasionna iti colon cancer, ngem 8,000 laeng ti naaprobaran a gatad para kenkuana. Idinto nga agdinamag a nagdadakkel ti maipapaay kadagiti pasiente nga agpatulong kadagiti diputado wenno asino ditan a lokal a politiko. Kayatna a sawen, uray dagiti nagbabaknang, makaawidda iti agingga iti P1 milion a tulong idinto a dagiti marigrigat nga awan ti maasitganda, aganusda no ania ti maipaay kadakuada.

Ngem iti biangko nga agkasapulan tapno masalbarko ti biag ti asawak, inggasanggasatko ti umasideg met iti ahensia. Naammuak nga adda kaarruba ti dati a bossko iti trabaho a nangato ti saadna iti PCSO. Tinawag a dagus ti bossko. Iti dayta met laeng nga aldaw a tinawagak, intedna kaniak ti nagan ti tao a mabalin nga asitgak iti opisina ti PCSO iti Quezon City, iti sikigan iti City Hall a sumango iti Kalayaan Avenue. Insaganak met dagiti kasapulan a papeles wenno dokumento.

Ti Individual Medical Assistance Program (IMAP) a programa ti ahensia ti inaplayak. Maipaay ditoy ti medical assistance kadagiti indibidual a pasiente a makagun-od iti guarantee letter para kadagiti ospital a pakaag-agasan wenno nakaagasanda. Babaen ti guarantee letter, ikarkari ti PCSO nga isun ti mangsungbat ti obligasion ti pasiente iti ospital, agraman dagiti agas, surgical wenno blood supply, ken diagnostic procedures. Adda tallo a kategoria dagiti nakapila ditoy, maysa ti para iti gastos iti ospital, maysa ti panagbayad kadagiti agas para iti kidney transplant, ken maysa para iti chemotherapy ken hemodialysis.

Iti rigatna idi agdamagak no pangsarakak ti tao a pagpatulongak, adda dagiti adda iti opisina a dida ammo ti nasao a nagan, wenno adda makaammo ngem itudodak iti di met pudno a lokasion. Agingga nga idi masuron ngatan ti maysa nga agbambantay iti pila (idinto a siak koma met ti masuron ta awan ti ammok iti proseso), imbilinna ti panagurayko iti pila. Ngem ania ti urayek? No anianto nga oras? Idinto nga agsasaruno ti sumrek ken umuneg iti maysa nga opisina?

Idi pimmanaw ti lalaki (nga agbambantay iti pila) iti puestona, pinartakakon iti simrek iti opisina, simmelselak kadagiti adda iti uneg, agingga a natuntonak ti tao a rumbeng a kapatangko mainaig iti parikutko. Imbagak ti rantak,. Kinitana dagiti balonko a dokumento ngem naduktalanna nga agkurang ti pirma ti doktor ti balonko a hospital bill. Inikannak iti baro a porma ken listaan dagiti rumbeng a balonek pay.

Rimmuarak iti PCSO compound a limmag-an ti riknak. Biernes dayta nga aldaw, Agosto 5, pangngaldawen, ngem imbes nga agdiretsoak iti ospital tapno bantayak ni baket, inkanayonko iti napan iti opisina iti pagob-braak iti Quezon City. Inkeddengko ti agobertaim isu pay, kunak, a pangalaan iti gastuen ti mainayon iti sueldok.
Ngem iti karabiyanna, bayat iti panag-obertaimko iti opisina, iti diak pulos ninamnama a mapasamak, nagpakadan ni baket. Alas nuebe idi iti dayta rabii, awanak iti sibayna.

DIAK IMPAGARUP A KASTA
Ngem nagsubliak latta iti PCSO ket binaliwak ti aplikasionko tapno mapan laengen a kas panagkiddaw iti hospitalization. Ngem sakbay dayta, di kayat ti PGH nga ipabaklay amin iti PCSO dagiti bayadak iti ospital. Iti kadagupan dagiti bayadak iti dua a lawa a pannakayospital ni baketko, binilindak a bayadak ti agingga iti agtinnag laengen a P20,000 ti mabalinko a yaplay iti PCSO. Nangaramidak pay iti promissory note para iti daytoy a rason—a kayatna a sawen, nasken a bayadak pay ti udik a P20,000.

Naaprobaran ti aplikasionko iti PCSO para iti hospitalization ngem P15,000 laeng ti naaprobaran. Adda pay ngarud balansek a lima a ribu iti PGH.

Pudno ‘tay kunada a no di mo kasapulan ti maysa a banag, bay-am lattan. Aglalo iti biangtayo a napalalo unay nga adu ti pakarikrikutanna, maipakat la unay ti “first things first” (unaem ‘tay rumbeng nga umuna) a prinsipio. Diak inkaskaso no ania dagiti klase a tulong ti ipapaay ti PCSO para iti charity, ket diak ipagarup nga agbalinak met a benipisario iti daytoy. Dayta ket ngarud, diak unay ammo ti inaramidko, ket naladaw ngaruden ti amin.

Sapay koma ta dagiti pamilia nga aglasat met iti napadasak, nagasgasatda ngem siak a makadawat iti saranay. Agpayso a dakkel a banag no adda pundo ti ahensia para iti charity, ket nasayaat la unay no pudno nga agpaay dagitoy kadagiti agkasapulan, a saan ket a no asino la ditan a politiko.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 5, 2011.)

KET TI PUDPUDNO A NANGABAK…!

ADDA ‘tay pammaliiw nga iti tunggal eleksion ditoy Filipinas, awan ti maabak a kandidato, no di ket nasuitik laeng daytoy. Kaaduanna met ngamin kadagiti kandidato ti dida maawat a naarusda iti butos ket babalawenda lattan dagiti kabalubalda a patienda a nangsaur kadakuada.

Ngem iti biang ni Aquilino “Koko” Pimentel III, ti kaiprokproklama a senador ken anak ti kanagnaganna a dati met laeng a senador, agpayso laeng unay ti nasao pammaliiw. Immuna ngamin a nakedngan daytoy a naabak (maika-13) iti eleksion iti kinasenador idi 2007. Ngem impaganetgetna, babaen iti indatagna nga election protest iti Comelec agingga a nakadanon iti Senate Electoral Tribunal (SET), a nasaur daytoy iti eleksion a nangpabor la unay iti kabalubalna iti maika-12 a puesto. Uppat a tawen nga inurayna a mapaneknekanna dayta iti publiko.

No agbataytayo ngarud iti pangngeddeng ti SET a nangpabor iti indatag ni Pimentel a protesta, biktima daytoy iti nasaknap a panagsuitik iti eleksion. Isu ngarud ti pudpudno a nangabak a maika-12 a senador idi 2007, saan ket a ni Juan Miguel Zubiri a kandidato iti Team Unity ti napalabas nga administrasion.

Segun ken ni Irene Guevarra, sekretario ti SET, dagiti palso ken mapagduduaan la unay a balota ken certificates of canvass (COC) ti katitibkeran nga ebidensia wenno pammaneknek ni Pimentel a nasaknap iti panagsuitik iti midterm election idi 2007.

Ngem sakbay ti proklamasion ni Pimentel, naglusulos ni Zubiri iti puestona gapu iti kunana a panangital-ona iti dayaw ngem iti ania pay a banag iti laksid iti ipabpabasolda kenkuana ken dagiti kapartidona iti Team Unity a nakaganar iti panagsuitik iti eleksion. Panawanna kano ti Senado a sitatakneng ti naganna ta patienna nga awan ti pasetna iti isyu.

PEKE DAGITI BALOTA

Mapagduduaan ti panawen ti panaglusulos ni Zubiri ta inaramidna daytoy kalpasan a bimmara manen ti isyu iti nasaknap a panagsuitik iti eleksion iti 2004 ken 2007. Napasgedan daytoy kalpasan nga inako ni Zaldy Ampatuan, ti sibabalud a dati a gobernador iti Autonomous Region in Muslim Mindanao (ARMM), a ni mismo a Presidente Gloira Macapagal Arroyo, babaen ti panangiturong ti asawana, ti nangibilin iti pannakamanipular dagiti resulta iti eleksion saan laeng iti midterm election idi 2007 no di pay iti immun-una a eleksion presidensial idi 2004.

Kalpasan la unay iti panagkutak ni Ampatuan, timpuar met ni Lintang Bedol, dati nga Election Supervisor iti Maguindanao, manipud iti uppat a tawen a panaglemmengna iti autoridad. Pinasingkedanna ti pammabasol ni Ampatuan, a kaaduanna a napasamak ti manipulasion iti resulta ti eleksion iti sakupna iti Maguindanao ken kabangibangna a probinsia. Maipalagip nga aggapu kadagitoy a lugar ti ibagbaga ni Pimentel a nakakaskasdaaw a nakaarusanna, wenno dakkel ti nangitarayan ni Zubiri kenkuana.

Iti protesta ni Pimentel nga indatagna idi Hulio 2007, agdagup iti 2,658 a presinto manipud iti 44 nga ili a naiwaras kadagiti probinsia iti Maguindanao, Lanao del Norte, Shariff Kabunsuan, Basilan, Sultan Kudarat, Lanao del Sur, ken Sulu ti pagtaudan dagiti palso a resulta ti eleksion.

Maibatay iti Comelec tally idi Hulio 14, 2007, nakagun-od ni Zubiri iti 11,004,099 a butos idinto a 10,984,807 met ken ni Pimentel, wenno mano laeng a19,292 ti nagbaetanda. Ngem iti inruar a resulta ti SET, agdagupen iti 258,266 a butos ti pudno ketdi a nangitarayan ni Pimentel (pinal a resulta: 10,898,786 butos) ken ni Zubiri (10,640,620), kalpasan a naibasura ti 254,222 a balota gapu ta naduktalanda a peke wenno “spurious” dagitoy. Kaaduanna kadagiti balota ti insurat laeng kano ti maymaysa laeng a tao, awanan iti security mark dagiti dadduma a balota, adda pay dagiti naimakinilia a resulta kadagiti municipal certificates of canvass (MCOC) a mangipakita a nadoktor dagitoy iti nalimed a lugar.

DINA KAYAT TI MAKUGTARAN

Segun kadagiti agpalpaliiw iti politika, immibbet ni Zubiri iti puestona sakbay a ti mismo SET ti mangkugtar kenkuana, ket dayta ti kayatna a sawen ti kinadayaw wenno kinataknang nga ibagbagana. Ta no pudno nga awan ti pakababalawanna, apay a dina irupir ti karbenganna idinto a nakurang laengen a dua a tawen iti nabatbati pay iti innem a tawen a terminona? Mabalin a sakbay a naglusulos daytoy, binagbagaanen daytoy dagiti kameng ti SET, ken dagiti padana a senador.

Ngem uray adda pammaneknek nga adda nasaknap a panagsuitik, di met kayat ti SET ti mangitudo no asino iti akin-utek iti daytoy nga aramid. Nupay nalaka a nalukaisan ti rupa dagiti nangisayangkat iti operasion kas kada Bedol ken dati a Comelec Commissioner Virgilio Garcilliano, awan met ti maipakitada a kongkreto nga ebidensia tapno maitudoda ti mismo nga akin-utek. Dakkel ketdi ngarud a pagpampanunotan ita a saan laeng a ni Zubiri (wenno ni GMA idi 2004) ti nakaganar iti dakkel iti nasao a panagsuitik iti eleksion, ta mabalin nga adu pay met a lokal nga opisial iti nagpapas kadagiti kakastoy nga operasion.

Segun kadagiti agpalpaliiw iti politka, idi pay laeng dekada 40 ken 50 a maisaysayangkat ti “dagdag-bawas”, ti nasaknap a panaggatang iti butos, iti panangbutbuteng kadagiti botante (kas iti impakat dagiti Ampatuan iti sakupda), panagaramat iti flying voter, ken panangdoktor kadagiti COC—amin dagitoy babaen iti panangipalubos dagiti rinuker nga opisial iti Comelec.

Saan laeng ngarud met a ni Pimentel iti immuna a senador a naiproklama babaen ti pangngeddeng ti SET. Maibatay iti rekord ti Senado ken Comelec, addan dua nga election protest iti SET a nagballigi iti pakasaritaantayo. Immuna idi Disiembre 1949 a nakaiproklamaan ni Eulogio “Amang” Rodriguez Sr. ti Nacionalista Party idinto a maika-10 laeng daytoy iti puestona (8 laeng idi iti rumbeng a maiproklama), ken nakakugtaran ni Carlos Tan ti Liberal Party. Ket idi Abril 1953, naiproklama met ni Claro M. Recto ti Nacionalista Party, ibagbagada ita a maysa kadagiti kaunaan a biktima iti “dagdag-bawas”, a nagkuna a nangbak iti eleksion kadagiti senador idi 1949, saan ket a ni Teodoro de Vera ti Liberal Party a sinukatanna.

EPEKTO ITI POLITIKA

Ti laeng pakaigidiatanda dagitoy iti agdama a kaso, naglusulos ni Zubiri sakbay a makugtaran daytoy. Ken pagsayaatanna, gapu ta saan ngarud a makuna a nangabak iti eleksion idi 2007, mabalin nga agkandidato manen ni Zubiri iti eleksion inton 2013 ken mabalin nga agpailayon iti eleksion iti 2019 nga awan iti labsingenna iti pagalagadan iti dua nga agsaruno a termino (two consecutive terms), segun ken ni Comelec Chairman Sixto Brillantes Jr.

Kayatna ngarud met a sawen a no agkandidato manen ni Pimentel inton 2013 ket mangabak, maparitan daytoy nga agpailayon inton 2019 a sumaruno a senatorial election.

Iti biang ti Senado, nanayonan ti suporta ni Presidente Noynoy Aquino III, ta kaaliado ti agdama nga administrasion ti PDP-Laban a pagkamengan ni Pimentel ken ti situtugaw a ni Senador Sergio R. Osmeña III. Saan met nga awan ti kasapulan a padas ken sirib ti baro a senador ta maysa daytoy nga abogado (topnotcher iti Bar idi 1990), maysa a propesor ken aktibo iti civil society. Segun ken ni Pimentel, ti reporma ti eleksion ti kangrunaan ita a tamingenna, ta daytoy met ti maysa a programa ti agdama nga administrasion.

Sapay ngarud koma ta ipaypaysona nga aramiden daytoy. Ta no saan, maulit-ulitto laeng ti parikut iti nasaknap a panagsuitik, saan laeng nga iti Mindanao no di pay ket iti sabali pay a lugar iti pagilian. No di agkuti a nasayaat ti bagito a senador, amangan no addanto manen tumpuar a Zubiri, ket saan a kas karina nga addanto met maysa a Pimentel nga agballigi iti kamaudiananna.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 29, 2011.)

ANIA’T MAADALTAYO ITI GINGGINED ITI HAITI?

GAPU iti ginggined (7.2 magnitude iti Richter Scale) iti Haiti idi Enero 12 a kimmeltay Iti agarup 150,000 a biag, karamanen ti 4 a Filipino a kameng ti United Nations peacekeeping force, sumken manen iti panunottayo ti posibilidad ti kasta ti kadakkelna a didigra iti pagiliantayo.
Segun ketdi iti Philippine Institute of Volcanology and Seismology (Phivolcs), dina kayat a sawen a no agginggined iti napigsa iti sabali a pagilian, sumaruno metten ti Filipinas a maginggined. Naiwaras dagiti faultline (dagiti kakasla rengngat iti uneg ti daga) iti nadumaduma a paset ti lubong, ket iti ania man a tawen, aggaraw ti maysa a fault nga awan ti pakaibiangan ti sabali a fault. Agtaud ketdi iti bukod a sakup ti pagilian ti ania a ginggined a marikna iti dayta a pagilian.
Awan ngarud ti rason tapno agaligagawtayo wenno butbutengtayo manen ti bagbagitayo.
Maysa a paset ti Enriquillo-Plantain Garden Fault a nagsadagan ti isla ti Hispaniola a nakairamanan ti Haiti ti pagtataudan dagiti napipigsa a ginggined iti Central America iti uneg ti adun a siglo. Napasamak ti kaudian a ginggined 13 a kilometro manipud iti rabaw ti daga. Nangibulos daytoy iti 32 a megaton nga enerhia a maipada ti kapigsana iti panagbettak ti bomba atomika iti Nagasaki, Japan idi World War II.

Ti dakkel ti bilang dagiti biktima ken ti gatad dagiti nadadael a sanikua ti mangiramanen ti ginggined iti Haiti iti listaan dagiti nakaam-ames a didigra ti nakaparsuan iti pakasaritaan ti lubong. Makaduana iti listaan ti narungsot a bagyo iti Bangladesh idi 1970 a nakatayan ti 300,000 a katao, ti ginggined iti amianan-a-laud a paset ti Tsina idi 1974 a nakatayan ti 242,000 ken ti aluyo iti Indian Ocean idi 2004 a nakalmesan iti 226,000 nga umili iti Indonesia, Thailand ken dadduma pay a pagilian.

Masarakan ti epicenter ti ginggined ti Haiti 16 a kilometro laeng manipud iti siudad ti Port-au-Prince a kabesera ti pagilian. Umabot ti 3 a milion a residente ti apektado, wenno napukawan iti kakabagian ken sanikua. Gapu ta adu dagiti opisial ti gobierno ken polis a natay iti ginggined, arigna awanen ti pulso ti gobiernoda tapno aggaraw a nasayaat a mangalaw pay dagiti nakalasat iti ginggined.

Agingga kadagitoy, dagiti laeng pannakabagi dagiti nadumaduma a pagilian a nagboluntario a tumulong iti Haiti ti nangnangruna a mangtamtaming iti kasapulan dagiti umili. Kaaduanna met ti nangipaay iti tulong a puersa tapno mapagkalma ti rikna dagiti nadidigra ta kaaduanna dagiti nakalasat ti masuron unayen iti kaginad ti idadateng ti tulong ken iti kinakirang ti taraon.

TI PHILIPPINE FAULT

Saan a mayadayo ti kasasaad ti faultline ti Filipinas kadagiti faultline a nangsarut met iti Haiti. Karaman met ti Philippine Fault iti sakuptayo kadagiti katiddogan ken mapagbutbutngan a faultline iti lubong kas iti San Andreas Fault iti California, Denali Fault iti Alaska ken ti North Antolian Fault iti Turkey.

Masarakan ti pagiliantayo iti makunkuna a “Pacific Ring of Fire,” wenno ti kasla naipalikmut nga uged kadagiti taaw ken kontinente a masansan a pakapaspasamakan ti panagtitinnim-og dagiti “continental plates” a mangpagpagaraw iti rabaw ti daga ken pakaigapgapuan ti panagbettak dagiti bulkan. Makuna ngarud a narasi unay ti crust wenno ti rabaw ti daga a nakayaplagan dagiti rinibu nga isla ti pagilian.

Segun iti Phivolcs, ti agtultuloy a panagga raw dagiti continental plates ti makaigapu ti panagsasanga dagiti faultline iti pagilian a pagtataudan ita iti umabot iti 7,000 a ginggined iti makatawen, ken mapan a 200 kadagitoy ti mariknatayo iti rabaw ti daga.

Ti Marikina Fault Line (wenno Valley Point System) ti kaasitgan iti Metro Manila a sentro ti pagilian. Mangrugi daytoy iti Sierra Madre iti asideg ti Bulacan a bumallasiw iti Kamanilaan agingga iti kabambantayan ti Tagaytay iti Cavite.

Ket gapu ta narisgo met ti nagsaadan ti sentro ti pagiliantayo, adu ti agamak a mabalin a mapasamak met ti kas iti didigra a nasaparan ti Haiti. Kinapudnona, napigpigsa ti 7.8 magnitude a ginggined a napasamak iti Luzon idi Hulio 16, 1990 ngem iti ginggined iti Haiti, ngem umabot laeng iti 1,200 a katao ti napatli kadagiti apektado a probinsia a kas iti Nueva Ecija ken iti Siudad ti Baguio.

Segun iti panagadal ti Southeast Asia Association of Seismology and Earthquake Engineering idi 1985, innem pay laeng a daras a nakapadas ti Manila iti dadakkel a ginggined manipud 1589 agnigga iti 1864. Ngem iti kaudian a panagadal, wenno agingga iti tawen 2000, addan 23 a ginggined iti Metro Manila ken kabangibangna a probinsia, 13 kadagitoy ti nangipaay ti nakaro a didigra.

TRAHEDIA ITI RUBY TOWER

Ngem ti kaudian a ginggined a nangdidigra iti Manila iti kaudian a panawen ti pakasaritaantayo ti napasamak idi 1968. Immabot daytoy iti 7.3 magnitude iti Richter scale iti epicenter daytoy iti Casiguran, Aurora. Ti pannakarpuog ti Ruby Tower, maysa nga apartment iti Binondo, Manila a nakatayan ti 342 iti 600 nga agindeg ditoy ti nakallalagip nga epekto dayta a ginggined.

Kalpasan ti trahedia iti Ruby Tower, nagbalinen a naiget ti pagalagadan iti pannakabangon dagiti pasdek iti siudad ken kabangibangna a lugar. Napateg a kabaelan dagitoy a mabangon a pasdek nga ibturan uray ti kapipigsaan a ginggined. Iti napasamak a ginggined idi 1990, intensity 7 ti narikna ti Manila, ngem pagsayaatanna ta awanen ti ania a nadadael a pasdek.

Ngem segun ken ni Phivolcs director Renato Solidum Jr., mabalin nga awanen ti mapasamak a dakkel a ginggined iti nasao a Marikina Fault Line, ta uray makuna nga aktibo ti faultline, kasla nagsinnangolen ti panagtutuon dagiti “plates” ti daga isu a saanen a makapaggaraw daytoy a kas iti dati.

Nupay kasta, isagsaganaan latta ti Phivolcs ti 7.2 magnitude a ginggined nga agtaud iti Marikina Faultline a kas “worst case scenario” wenno kadaksan a mabalin a mapasamak iti Metro Manila. Wenno mabalin pay a senario ti panaggaraw ti fault a mabatogan ti Manila Bay a nagtaudan ti 6.5 magnitude a ginggined idi 1968 wenno ti ginggined nga umabot iti 7.9 magnitude iti Manila Trench a nayuged iti South China Sea iti sikigan ti Luzon.

Kas maibatay iti resulta ti Metro Manila Earthquake Impact Reduction Study a naipablaak idi 2004, mapan a 53,500 ti agbalin a biktima ken 175 a pasdek ti matulid no bilang ta mapasamak ti kasta ti kapigsana a ginggined iti sentro ti pagilian. Ken gapu ta ti Metro Manila ti sentro ti gobierno ken komersio ti pagilian, maparalisa ngarud ti taray ti gobierno ken ekonomia ti pagilian, a kas iti mapaspasamak ita iti Haiti.

Kaaduanna dagiti ginggined a pakatkatayan ti adu ti maigapu iti nakapuy nga estruktura dagiti pasdek a kas iti napasamak iti Haiti. Ti kaadu dagiti biktima kadagiti napipigsa a ginggined a kas it napasamak iti Turkey (7.4 magnitude) idi 1999 a nakatayan ti 14,000 a katao ken iti Pakstan (7.6) idi 2005 a nakatayan ti 79,000 ti maigapu met laeng iti estruktura dagiti pasdek a kaaduanna ti nagusar laeng iti napagtutuon a bato wenno adobe.

KULTURA TI PANAGSAKBAY KEN PANAGANNAD

Segun ken ni Ma. Mylene Villegas, Chief Science Research Specialist ti Phivolcs, dakkel ti posibilidadna a masalbar ti pagilian iti nakaro nga epekto ti napigsa a ginggined no la ketdi masurot a nasayaat ti National Building Code iti pannakabangon kadagiti pasdek. Napartak a nangipatalged ti Department of Public Works and Highways a kabaelan nga ibturan ti uray agingga iti intensity 8 a ginggined dagiti agdama a flyover ken rangtay iti Metro Manila.

Napateg ngarud ti panangipasnek ti gobiernotayo nga aggaraw tapno masalakniban dagiti umili iti panawen ti didigra. No ti napasamak a rescue operation idi nagsaruno a simmangbay iti Luzon da bagyo Ondoy ken Pepeng ti pagibasaran, adu pay ti rumbeng nga aramiden dagiti agtuturay tapno makapudnoda kadagiti akemda.

Ken gapu iti pisikal a kasasaad ti pagilian, napateg ngarud a parnuayen ken taginayonentayo ti kultura ti panagsakbay ken panagannad.

Segun ken ni Alfredo Mahar Lagmay ti National Institute of Geological Sciences iti Unibersidad ti Filipinas, maiparangarang ti kunana a “culture of safety” no makiraman dagiti amin a sektor ti gimong kadagiti programa ti gobierno a mangantisipar iti pannakapalag-an ti kasasaadtayo iti panawen ti didigra. Ipangpangruna koma dagiti umili ti mangammo met kadagiti pagrebbenganda sakbay, iti katengngaan ken kalpasan ti didigra. Napateg a mapanunot ti asino man a ti didigra a kas iti ginggined ket saan laeng a kas karkarna a pasamak no di ket maysa a parikut a rumbeng a risuten iti ania man a panagplano para ti panagdur-as ken pannakasaluad ti karadkad ti komunidad.

MAKABANGON KADI PAY TI HAITI?

Dakkel ita a parikutda iti Haiti no kasano a malipatanda ti trahedia. Ngem awan ti papanan ti maysa a nadidigra a tao no di ti bumangon manen ken urnosenna ti biagna.

Mabalin a gapu iti ginggined, agbaliwen ti panagbiag dagiti agindeg iti Haiti no di man nasaysayaaten daytoy ngem sakbay ti didigra. Maipalagip a sakbay ti ginggined, narikut ti kasasaad ti politika ken natamnay ti ekonomia ti Haiti. Adda agtultuloy a rebelion iti adu a paset ti pagilian, rason no apay a nabukel ti United Nations Stabilization Mission (a pakaibilangan ti puersa manipud iti Filipinas). Gapu iti ginggined, manamnama a tulongan ti pagilianda babaen ti panagkaykaysada, wenno mabalin a maipadada iti Aceh iti Indonesia a nadidigra iti dakkel nga aluyo idi 2004. Gapu iti didigra, nawaswas metten ti riribuk a parnuayen dagiti rebelde a separatista iti rehion, ken sipud idin nagtultuloyen ti panagtitinnulong dagiti adu a sektor tapno maibangonda a nasayaat ti lugarda.

Kalpasan ti dakkel a ginggined iti Kyoto, Japan idi 1995, napabaro ti pagilianda dagiti instrumento tapno maadal a nasayaat ti ginggined ken maisaganaan daytoy a nasayaat. Maysa ditoy ti naimbentoda a Shaking Table, wenno earthquake simulator device a mangtulad kadagiti nadumaduma a kapigsa ti panagkuti ti daga.

Dakkel met a nagadalan ti pagilian iti napasamak iti Ruby Tower idi 1968 tapno ipasnekda ti pannakapatibker amin a pasdek a mabangon iti pagilian.

Agpayso a nakem amin ti nakaparsuaan dagiti ginggined. Ken awan ngarud gawaytayo a manglapped kadagitoy. Tti napateg, napasnektayo nga agsagana para ti pannakasalaknib ti bukodtayo a bagi ken dagiti padatayo nga umili.

Kasapulan la unay ti siglattayo nga agbiag ken agibtur iti baet dagiti agtultuloy a karit ti nakaparsuaan. Wen, ta ti tao ti rumbeng a makibagay iti aglawlawna, saan ket a ti nakaparsuaan ti makibagay iti tao.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 25, 2010.)

KAANONTO A MAWARA DAGITI PRIVATE ARMY?

GOONS. Sakasaka idi panawen a kapigsa ti tabako iti Ilokos idi dekada 70, ken Barracuda ken Ilaga iti Mindanao. Paramilitary. Agduduma iti awagda iti sadino a lugar ken ania man a panawen. Ngem maymaysa ti kayatna a sawen. Buklen dagitoy dagiti mapagbutbutngan a private army, wenno grupo dagiti naarmasan a tattao wenno badigard dagititi politiko a kangrunaan a maar-aramat iti tunggal eleksion.

Kaaduanna kadagitoy ti mabaybayadan tapno mangkibur iti eleksion, mangirugi iti panagbutbuteng iti lugar tapno saan a masagid dagiti amoda. No maminsan, militar wenno polis dagitoy. Wenno saan, kameng ti NPA wenno dadduma pay a rebelde a grupo a mangkankanunong kadagiti politiko.

Gapu kadagitoy a private army, adun a biag a napatli. Nakapuesto dagiti nabileg nga opisial ti turay a kaaduanna ti awan ti karbenganda iti iggemda a posision. Pagyamananda laeng ti tartaraknenda a parivate army, ti nakapet a naganda iti politika, ken dagiti amoda iti ngato, no di man nakapuesto iti Malakanyang. Maibaddek laeng ti demokrasia ken wayawaya dagiti umili nga agpili iti liderda, ta saanen a ti timek dagiti umili ti mapaturay no di ket ti kanalbuong dagiti armas dagitoy a private army.

No sobraantayo ti agsao, dagitoy a politiko ken dagiti bukodda a private army ti rason no apay a marigrigat latta ti kasasaad ti pagilian, nangruna kadagiti probinsia nga agraraira dagiti armado. Wen, ta saan laeng a bileg ti politika ti kayat dagiti warlord no di pay ket ti bileg ti ekonomia babaen ti panangtengngelda kadagiti dadakkel a negosio kadagiti probinsiada iti bukodda a pagimbagan. Legal man wenno illegal dagitoy a negosio kas iti smuggling, operasion ti hueteng ken illegal logging.

Silulukat daytoy a kinapudno iti gimongtayo. Ken kas pagaammotayo, adda kabaelan ti Armed Forces of the Philippines (AFP) a mangparmek kadagitoy, ngem no apay ketdi a sitatalinaed latta a nabileg dagiti private army iti panaglabas dagiti tawen, nangruna iti panawen ti eleksion. Ket no napudno ti military iti pagrebbenganda, ipakatda koma a sipupudno ti ibagbaga ti lintegtayo.

Kas maibatay iti Seksion 24, Artikulo XVII ti Konstitusion, kasapulan a mawaswas amin a naarmasan a grupo a saan a bigbigen ti autoridad, ken amin a paramilitary a mangsalungasing iti ibagbaga ti paglintegan a rumbeng a mangbukel ti armada iti pagilian.

Ken ammo ti asino man a nagturay iti Malakanyang ti kaadda dagitoy a private army. Ken no apay a sitatalinaed daytoy a parikut iti gimongtayo. Uray adda dagiti naglaneden a private army, tumpuar latta dagiti baro nga armada dagiti politico. No maminsan, di madlaw ti kaadda dagitoy a private army ta kaaduanna a kamengda dagiti lokal a polisia, wenno dagiti paramilitary a kas iti Civilian Volunteers Organizations (CVO) ken Special Civilian Armed Forces Geographical Unit.

Segun ken ni Defense Secretary Norberto Gonzales, mapan a 132 dagiti armado a grupo a pagkamengan ti kadagupan a 10,000 a katao, nga adda pakainaiganna kadagiti politiko a naiwaras iti adu a paset ti pagilian. Ngem awan ketdi ti umisi a bilang dagiti private army iti listaan ti Philippine National Police (PNP).

Iti kaudian a report ti PNP agraraira latta ti private army kangrunaanna iti Maguindanao Basilan, Sulu, Lanao del Norte, Lanao del Sur, Samar, Masbate, Nueva Ecija ken Abra. Patien pay ti PNP nga umabot iti 800,000 dagiti iggem dagitoy nga armas nga awanan iti lisensia.

Naungkat manen ti parikut kadagiti private army gapu iti umasidegen nga eleksion. Ken nangruna a nangkidag ti rikna ti gimongtayo gapu iti pannakamasaker ti 57 a katao iti Maguindanao idi Nobiembre 23. Daytoy ti makunkuna ita a kadakkelanen ti bilang ti napapatay gapu iti susik ti politika ken kadangkokan a gapuanan iti ania man a private army iti pakasaritaantayo. Ni Mayor Andal Ampatuan Jr. ti Datu Unsay, Maguindanao ti maitudtudo a kangrunaan nga utek ti masaker nga insayangkat dagiti mapapati a private army a buklen dagiti badigard ken kameng ti CVO ti probinsia.

Kaaduanna dagiti biktima ti masaker dagito kameng ti media, ti asawa, kabsat, ken dadduma pay a kakabagian ni Bise Mayor ismael Mangudadatu iti Buluan, Maguindanao, a manamnama a mangsango ken ni Ampatuan iti kina-gobernador iti probinsia inton Mayo, 2010.

Masasao a dakkel ti naitulong ti pamilia Ampatuan, amana ti agdama a gobernador ti probinsia ken kabsatna ti gobernador ti ARMM, iti balligi ti politika ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo, partikular iti eleksion idi 2004 a pangibagbagaanda a nakapasamakan ti panagsuitik ti adu a paset ti Mindanao. Dakkel ngarud ti pakababalawan ti Malakanyang gapu iti panagimbubulsek daytoy kadagiti aramid ti pamilia Ampatuan, kas koma iti pannakapaadda latta ti bukodda a private army ken ti panangurnongda kadagiti ngangato ti kalibrena nga armas.

Dakkel met ngarud ti akem ti gobierno no apay a napasamak ti masaker iti Maguindanao gapu iti kinakapuy daytoy a mangrienda iti garaw dagiti Ampatuan ken dadduma pay a warlord a mangkankanunong iti administrasionna. Mapagduduaan pay ti kinapudno ti Presidente a mangrisut iti parikut dagiti warlord a kas kadagiti Ampatuan ta napateg ti akem dagitoy tunggal eleksion.

Segun ken ni Julkipli Wadi, propesor ti Islamic studies iti Unibersidad ti Filipinas, dakkel ti gundaway dagiti nabibileg a pamilia a manggamulo iti politika kadagiti sumagmamano a lugar gapu iti kaawan ti nabileg nga institusion iti politika ti pagilian. Panagkakadua ti napateg a ramen ti politika. No nabileg ti kaduam, nasaysayaat. Daytoy ti rason no apay a palubosan latta ti gobierno ti panagturay dagitoy a warlord, nangruna iti panawen ti eleksion ta dakkel ti maitulongda iti panangabak dagiti agtuturay.

Maipalagip nga indeklara ti Presidente ti Martial Law iti Maguindanao iti uneg ti walo nga aldaw a mabalin a saan met a kasapulan gapu ta immun-unan nga indeklarana ti State of Emergency iti probinsia, ken nangibaon metten ti sangabatalion a soldado. Ken uray pay awan ti Martial Law, naduktalanda latta met ti umabot iti 800 nga armas ken rinibu a bala dagiti kameng ti private army dagiti Ampatuan. Nagulimek metten dagiti supporter ken pasurotda, no di man nakemmegen dagitoy tapno sanguenda ti kaso mainaig iti masaker.

Binilin pay ti Presidente dagiti polis ken militar nga ipamaysada ti pannakawaswas dagiti private army sakbay ti eleksion, saan laeng iti Maguindanao no di pay iti amin a paset ti pagilian. Binilin pay daytoy ti Department of Justice tapno ipamaysada met ti panangkasoda dagiti karaman iti masaker.

Sakbay ngarud a nagserra ti kallabes a tawen, binukel ni Presidente Arroyo babaen ti Administrative Order 275 ti maysa a komision tapno mangirugi iti pannakawaswas dagiti private army iti uneg ti uppat a bulan, wenno sakbay ti eleksion inton Mayo. Panggep daytoy nga isardengen iti terorismo, kinadangkok, riribuk ken panagsuitik iti eleksion nga isaysayangkat dagitoy a private army.

Nadutokan a kameng ti komision da Butuan Bishop Juan de Dios Pueblos, Mahmod Mala Adilao iti Bishops-Ulama Conference, retirado a Heneral Jaime Echeverria, retirado a polis Virtus Gil, Brodkaster Herman Basbano ken dadaulo ti gunglo kontra iti krimen a ni Dante Jimenez.

Naipaayan ti komision iti nalawa a bileg, kangrunaanna ditoy ti karbenganda a mangbilin iti PNP, AFP, DOJ, ken dadduma pay a maseknan nga ahensia tapno tumulong a mangrisut iti parikut kadagiti private army. Adda pay karbengan daytoy nga agpalutpot kadagiti maseknan a lugar wenno imbestigaren dagiti opisial ken dadduma pay nga agsaksi mainaig iti kaso, agurnong kadagiti ebidensia ken testimonia, ken mangipamuspusan iti pannakapaadda dagiti dokumento a kasapulan.

Panggep pay ti komision nga adalen ti posible a pannakawaswas ti Executive Order 546, wenno ti linteg a mangibilbilin ti pannakaarmas ti sumagmamano a sibilian a grupo a kas iti CVO ken Special Civilian Armed Forces Geographical Unit tapno tumulong iti parikut iti insurhensia ken kriminalidad kadagiti probinsia. Dagiti ngamin CVO ti agparparang a private army ti kaaduanna a lokal nga opisial kas kadagiti Ampatuan iti Maguindanao.

Iti panagpalutpot ti Senado, naduktalanda a dagiti laeng barangay tanod koma ti maaramasan, no kasapulan, tapno adda tumulong iti pannakapatalinaed ti kappia kadagiti barangay, saan ketdi nga iti asino la ditan a kayatda nga armasan tapno umadu ti bilangda. Ket apaman a naarmasan dagitoy, isudan ti nagbalin a paspasurot ti amoda a politiko.

Ti ngarud saludsod ditoy: Kasano a mawaswas ti komision dagiti private army a no manon a dekada nga agturturay iti uneg laeng ti uppat a bulan?

Awan la’t panamati ni dati a Comelec Chairman Christian Monsod iti naipaay a bileg ti komision. Maysa laeng kano ngamin daytoy a recommendatory body, wenno nabuangay laeng tapno agadal kadagiti mabalin nga aramiden dagiti agtuturay tapno marisut ti parikut. Nalawag ngarud a pammarang wenno panagpasikat laeng ti Presidente daytoy tapo maipakitana nga impangagna ti kiddaw ti adu a sektor nga agkuti tapno mapukawen dagitoy a private army.

Kasta met ti kapanunotan ni Bukidnon Rep. Teofisto Guingona III a nagkuna nga uliten laeng ti komision ti kangrunaan nga akem ti PNP ken AFP a mangusar iti naikawwes a bilegda tapno maisardeng ti ania man nga ilegal nga aramid iti gimongtayo.

Wen met nga agpayso, ania koma ti adalenda ken irekomendada no nakalawlawag a panaglabsing iti linteg ti ar-aramiden dagiti politiko a mangtaraken iti bukodda a private army?

Rumbeng laeng nga ipatungpal ti gobierno ti linteg. Naaramidda dayta iti Maguindanao kalpasan ti masaker, apay ketdin a saan kadagiti ammoda a private army iti dadduma a lugar?

Ala, saantayo a nakuneng unay tapno ibagatayo a di ammo ti Malakanyang ti kaadda dagiti adu a private army dagiti politico iti pagilian. Saantayo met nga ignorante unay tapno ditay’ ibaga nga ammo dagiti kameng ti Kamara ken Senado ti kaadda dagitoy a private army. Nga ammo dagiti appo a gobernador ken mayor ti kaadda dagitoy a grupo.

Ket no kaanonto a mapukaw a mamimpinsan dagitoy, di ammo. Datayo a gagangay nga umili ti mabati latta ngarud nga agdandanag iti possible a pannakapasamakto manen ti masaker a kas iti napagteng iti Maguindanao.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 18, 2010.)