KASANO A MAPASARDENG TI PANAGLAGTOLAGTO DAGITI POLITIKO?

KUMARKARANTINGEN dagiti partido politikal a mangbukel kadagiti tiketda para kadagiti nasional ken lokal a posision. Iti daytoy a kasapana, nakadidillaw metten ti panaglagtolagto dagiti politiko manipud iti maysa a partido a mapan iti sabali.

Saanen a napateg kadagiti partido ti pagtaktakderanda a prinsipio wenno plataporma ta maipangpangruna la ngarud ti bukod nga ambision dagiti indibidual a kandidato. No “sure-win” dagiti rinekrut wenno kumappeng kadakuada a politiko, nasaysayaat la unay para iti tiketda.

Paseten ti politikatayo ti kaadda dagiti balimbing, wenno dagiti kasla agsukat laeng iti bado ti panangbaliwda kadagiti partidoda. Aw-awaganda iti “political butterfly” dagiti karaman iti nakaro a kaso ti panagbalimbing. Kayarigan ngamin dagitoy dagiti kulibangbang nga agakar-akar kadagiti sabsabong. No sadino ti ayan ti masipsipda a nektar, ditoy ti pagdissuanda. Inton maalada ti kayatda, umakarda manen iti sabali a pangsusuponda iti grasia.

Ammo dagiti politiko a saan nga umanay ti panangilatlatakda iti bagbagida, kas koma iti panangiwarasda iti nagan ken rupada kadagiti tarpaulin a mangibambando kadagiti nagapuanan wenno programa ti ahensia a pakaikappenganda. Kasapulan met ti pannakikappengda kadagiti nabibileg a partido wenno koalision. No makitada a saanen a makatulong ti agdama a partidoda iti ambisionda iti politika, ditoyen a tumayabda iti sabali a partido a patienda a mangipaay iti bukodda a pagimbagan.

Baro a Partido ni Pacquiao

Maysa man ni Saranggani Rep. Manny Pacquiao iti kaudian no di man naidumduma ken kalatakan unay iti listaan dagiti political butterfly. Agasem met ta mapan a lima a partido ti immal-allatiwanna iti uneg laeng iti lima a tawen, iti laksid ti kinaagdadamona pay laeng iti politika.

Itay nabiit, nagsapata daytoy a kameng ti PDP-Laban nga idauluan da Bise Presidente Jejomar Binay ken Senador Koko Pimentel III. Ni Pacquiao ti mapispisel ti partido a kandidato a para gobernador ti Saranggani.

Kameng ti Nacionalista Party ni Pacquiao idi eleksion ti 2010. Sinuportaranna ni Manny Villar a standard bearer ti partido. Ngem apaman a naideklara ni Benigno “Noynoy” Aquino ti Liberal Party a nangabak iti eleksion, kimmappeng a dagus ni Pacquaio iti partido ti baro nga administrasion. Kinapudnona, dati a kameng ti Liberal ni Pacquiao ngem idi immibbet ditoy ni dati a Manila Mayor Lito Atienza, ti immuna nga amona iti politika, tapno buklenna ti sabali a paksion ti Liberal, napasurotna ni Pacquiao. Ngem idi 2007, kimmappeng ni Pacquiao iti Lakas-CMD idi agkandidato daytoy a diputado ti South Cotabato ngem inabak daytoy ni Darlene Custodio ti Nationalist People’s Coalition (NPC). Kalpasan iti makatawen, timmipon ni Pacquiao iti Kabalikat ng Malayang Pilipino (Kampi) a partido ni dati a Presidente Gloria Macapagal-Arroyo. Nangbukel pay ni Pacquiao iti bukodna a partido, ti People’s Champ Movement nga inaramatna iti panagtarayna a diputado ti Saranggani sakbay a kimmappeng iti Nacionalista ni Villar.

Makuna a normal wenno kasla naisurat laeng iti teksbuk ti kaso ni Pacquiao. Ditay met mababalaw dagiti politiko a kas kenkuana ta dayta ti maysa a naalas nga epekto ti mutli-party system ti pagilian. Kayatna a sawen, uray asino ditan a grupo ken uray iti saanen a nalawag a panggep, mabalinen ti mangbukel iti partido politikal basta adda la ketdi iggemda a puonan (kinabaknang ken agdama a bileg iti turay).

Siwawayawaya dagiti politiko nga agaramid iti kaykayatda, tapno laeng mangabakda ngem maisakripisio met ti prinsipio ti indibidual a politiko wenno ti partido. Agraraira dagiti political butterfly aglalo iti lokal nga agpang. Agiinnuna dagiti lokal a lider nga umakar iti partido ti baro nga administrasion para iti isasanikar latta iti karerada iti politika.

Asino ti Madi iti Political Butterfly?

Kitaenyo laengen ti napasamak iti Lakas-CMD-Kampi a koalision ti partido ni GMA ken dagiti nadekket a kaaliadona iti Lakas. Kalpasan laeng nga immulog iti puestona ni GMA, adun ti pimmanaw, ket kasla ngarud nakakaasin ti bilangda a nabatbati iti dati a nabileg a partido.  

Ngem dakes kadi ti agbalin a political butterfly? Mabalin a ditay maibaga a kasta, ta masansan a mangab-abak met dagitoy a klase ti politiko a saan a napudno kadagiti partidoda. Maawat ida dagiti umili a nangibutos kadakuada ta ti kandidato ti ad-adda a makita ti kaaduanna kadakuada, saan ketdi a ti partido daytoy.

Nakas-ang a panunoten nga agserserbi laengen a behikulo dagiti partido tapno agballigi ti kandidatura ti maysa a politiko. Apaman a mangabak daytoy, iwalinnan ti plataporma wenno ideolohia ti partidona a napalalo ti panangibambandona idi panawen ti eleksion. Nalaka laeng met nga aramidenna dayta ta, malaksid kadagiti letra iti nagan dagiti partido, awan met ti nalawag a pagdudumaan dagiti partido no maipapan kadagiti plataporma wenno prinsipioda iti panagturay. Ammotayo pay kadi no ania ti paggidiatan ti Nacionalista ken Liberal, wenno ti PDP-Laban, NPC ken Lakas-CMD?

Mabilbilang laeng ngarud dagiti politiko nga agtalinaed kadagiti partidoda uray pay nagsukaten ti administrasion. Adda met dagiti ibagbagada nga awananda iti partido wenno independiente laeng dagitoy. Ngem ti pudno, ibagbagada laeng a kasta ti estadoda kalpasan a naganarda ti makinaria ti dati a partidoda, wenno natulongan ida dagiti koalision a nangkanunong kadakuada.

Awan met dakesna ti multi-party system, ta paset daytoy ti nasanikar a demokrasia. Nairanta a daytoy ti sistema ti pagilian tapno saanen a maulit ti napasamak idi panawen ni Presidente Ferdinand Marcos. Apaman ngamin a nailuges ni FM ti kalabanna a partido, tinallikudanna pay ti dati a partidona ket nangbukel iti bukodna a partido, ti Kilusang Bagong Lipunan, tapno mapabileg ti panangtengngelna iti makinaria ti gobierno.

Reporma iti Sistema ti Politika

Ngem ti rigatna, no kasta nga adu ti partido, umad-aduda met nga agiinnagaw iti limitado laeng a puesto. Ket gapu ta nakipet laengen ti gundawayda a mangabak, aramidenna amin a pamuspusan tapno laeng makaplastarda. Iwalinda dayta a prinsipio ken ideolohia ti partido tapno laeng maital-o ti kandidatura dagiti pangnamnamaanda a pangabakanda, kas koma dagiti addaan iti karisma ken naisangsangayan a personalidad a kandidato, wenno aggapu iti kaamaan ti nalatak a pamilia dagiti politiko.  

No awan pangnamnamaantayo nga agbalin a napudno dagiti kandidato kadagiti bukodda a partido, kasano ngarud a talkentayo met dagitoy nga agbalin met a napudnoda kadagiti umili nga iturayanda?

Adda ngarud met dagiti agkidkiddaw iti reporma ti politika. Maysa nga ibagbagada ti panangsangal dagiti agturay iti baro ken naregregta a sistema ti politika ti pagilian babaen ti pannakapabileg ti pundasion dagiti partido politikal. Ipangpangrunada iti pannakataming dagiti isyu ti pagilian wenno ti pagimbagan ti sapasap, saan laeng a ti bukodda nga interes. Aggarawda laeng koma iti mayannatup iti bukodda a prinsipio, ken mangipakatda iti wagas wenno sistema iti panangdisiplinada kadagiti kamengda tapno agtalinaed latta dagitoy a napudno kadagiti partidoda.

Iti daytoy ngarud a kapanunotan a nabukel ti Senate Bill (SB) 3214, wenno ti Political Party Development Act, nga indatag ni Senador Edgardo Angara. Itay napan a bulan, mapanen a 17 a senador ti nangyendorso iti daytoy para iti pannakatamingna iti plenario kadagiti maseknan a komite iti Senado.

Panggep ti gakat a pagbalinen nga inkapilitan ti panangipakat iti disiplina ken panangital-o iti kinapudno dagiti politiko kadagiti partidoda ken iti sursurotenda a plataporma ken prinsipio iti panagturay. Maiparitto ngaruden dagiti makunkuna a political butterfly, wenno dagiti agsukat a dagus iti partido kalpasan a mabutosan ken pakapagrugida kadagiti terminoda.

No mapaneknekan a nagsukat iti partido ti nabutosan a politiko iti uneg ti panagtakemna, maikkat daytoy iti puestona. Maparitan pay daytoy nga agkandidato manen iti sumaruno nga eleksion, wenno saanen a mapalubosan a sumrek iti gobierno iti ania man a posision.

Kriminal ti Agsukat iti Partido?

Kinapudnona, addan kapadana a gakat nga indatag ni Rep. Wigberto Tañada iti Kamara idi 1998, ngem saan a pulos naka-first base ta adu ti nangkontra iti daytoy gapu ta salungasingenna kano ti ipekpeksa ti Konstitusion a karbengan ti tunggal maysa ti agpili iti organisasion a pakikappenganna.

Lehitimo nga organisasion dagiti partido politikal a maaramat ti asino man tapno makaalada iti gundaway a mangiggem met iti turay, iti kasta, saan laeng nga agtalinaed dayta a turay iti maymaysa a tao wenno partido. Awan ngarud dakesna no umakar ti maysa a politiko iti partido a patienna a makatulong kenkuana a makaiggem iti bileg wenno turay. Wenno pumanaw daytoy no dinan katunosan dagiti kapartidona. Saan met a pakababalawan ti maysa a politiko no surotenna ti praktikal a dalan.

Segun ngarud ken ni Senador Serge Osmeña a nangkontra a dagus ti gakat ni Angara, awan ti karbengan ti Senado a mangipataw iti pannusa iti maysa nga aramid a saan met a krimen. Ken maysa, agpapada laeng kano met dagitoy a partido. Ania koma ti pakadaksan ti maysa a politiko no manipud iti maysa a partido ket umakar daytoy iti sabali? Awan met kano ngamin ti pagigidiatan dagiti partido, no di laeng dagiti klase ti politiko a mangbukel kadagitoy.

Panggep pay ti SB 3214 nga ipaayan ti subsidy fund dagiti partido politikal a bigbigen laeng ti estado. Ngem kinontra a dagus daytoy ni Senador Francis Escudero ta awan ti makitana a nasiken a rason tapno mangiruar iti pundo ti gobierno tapno laeng adda gastuen dagiti partido iti tunggal eleksion. Ken naalas a kitaen a dagiti pay umili, babaen dagiti imbayadda a buis, ti mangited iti pundo a pagkampania dagiti politiko.

Nasaysayaat ngarud koma no aramidenda laeng a simple ti gakat. Ipaay koma laeng daytoy ti pannakaiparit ti asino man a politiko nga umakar iti sabali a partido sakbay a mapasamak iti maysa nga eleksion. Saan pay a mapalubosan daytoy nga agkandidato iti eleksion kalpasan la unay ti yaakarna. Kayatna a sawen, aginana pay wenno palabsenna pay laeng ti maysa nga eleksion sakbay a makapagkandidato manen iti ania man a posision. Malaksid a mapengdan ti panagadu dagiti political butterfly, mabalin a mapabileg pay ti multi-party system ti pagilian.

Ni Koko ken ni Loren

Maysa man a pagadalan ti inaramid ni Koko Pimentel III a saan a kimmappeng iti tiket ti United Nationalist Alliance (UNA), ti binukel a koalision ti PDP-Laban a pagkamenganna ken ti Pwersa ng Masang Pilipino (PMP) a partido ni Erap Estrada. Gapu daytoy iti pagtaktakderanna a prinsipio ken ti pannakirangetna kontra iti panagsuitik.

Maipalagip a biktima ni Pimentel iti panagsuitik iti eleksion idi 2007, daytoy ti rason no apay nga idi laeng napan a tawen a nakapagtugaw wenno dua a tawen kalpasan a maileppas ti innem koma a tawen a terminona. Ni Juan Miguel Zubiri ti Lakas-CMD ti nagganar iti dayta a panagsuitik ngem naglusulos daytoy apaman a rimmuaren dagiti nabibileg nga ebidensia iti panagsuitik iti eleksion apaman a bimmaba ti puestona ni GMA a mapapati nga akinutek ti panagsuitik iti panagbutos iti Maguindanao ken dadduma pay a paset ti Mindanao.

Segun ken ni Pimentel, dina mairusok a makaduana iti tiket ti tao a nangagaw kenkuana iti puesto. Ta kasano koma a yadalna ti kinadakes ti panagsuitik no ti maysa a tao, wenno kakaduana iti partido ket karaman iti napalabas nga administrasion a babbalawenda iti panagsuitik iti eleksion? Uray pay kayatna a sawen daytoy nga ibbatanna ti nabileg a koalision nga idauluan dagiti makunkuna a higante iti politika iti agdama a da Binay, Estrada, ken Senate President Juan Ponce Enrile. Dakdakkel ngarud koma ti tsansa ni Koko a mangabak no agtalinaed ditoy.  

Ni Senador Loren Legarda ti NPC ti simmublat ti Numero Uno a puesto ni Koko iti tiket ti UNA. Saan a kameng ti koalision ti NPC ni Legarda, ngem saanen a napateg dayta no kasapulan met ni Legarda ti endorso ti koalision tapno mangabak manen iti eleksion. Kas ken ni Pacquio ken dadduma pay a politiko, makunkuna met a political butterfly ni Legarda gapu iti panagsukatsukat ti partidona ken koalision a nagkamenganna iti napalpalabas.

Ngem iti agdama a sistema ti eleksion, mapanunot kadi pay dayta dagiti botante tapno ibutosda wenno saan ni Pimentel wenno ni Legarda?

Kagiddan ngarud koma ti reporma iti partido politikal ti panangipaay ti gobierno iti naan-anay nga edukasion wenno panangadal latta kadagiti botante iti karbenganda nga agbutos. Ta no masirib dagiti agbutos, kayatna a sawen nga ammoda ti klase dagiti kandidato nga ibutbutosda a saanda nga agsadag laeng iti nalatak a nagan dagitoy, wenno ammoda dagiti isyu a kayatda a mataming, awan ti makagteng iti Senado, Kamara, ken kadagiti lokal a konseho a naata wenno nakusel pay ti kalidadna, no di man ket rinuker metten dagitoy.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 16, 2012.)

SOLO PARENT, ANIA DAYTA?

ITAY nabiit, maysa a diak am-ammo a baket iti nagsaludsod no ayanna ti ina dagiti tallo nga anakko. Nakitana ngamin a kakibinko dagiti annakko a simrek iti LRT; bitbitmi dagiti nadadagsen a bagahe a naggapu iti Malate nga agturong iti Monumento a pangalasanmi iti lugan nga agawid iti Bulacan a pagnaedanmi. Inisemak laeng ti baket.

Ngem idi saludsodenna no adda iti abrod ti inada, imbagak laeng nga awanen ti asawak. Ket di pay napnek, no napanan ni baket, no sadino nga abrod, wenno pinanawannakamin, insungbatko a maysaakon a “solo parent.”

Napatingig pay ti baket a nangmatmat iti pakabuklak ket kasla man di mamati iti kaadda iti sanguananna ti maysa a lalaki a solo parent. Wenno apay a saan a “single parent” ti imbagak a kas masansan a maar-aramat a termino iti kas kaniak nga awanen ti asawana. Tapno saanen a makapagsaludsod pay, imbagak kenkuana a maysaakon a balo.

Inusarko laeng ti kaipapanan ti solo parent a kas ibagbaga ti linteg, ti Akta Republika (RA) Blg. 8972 (wenno ti Solo Parents' Welfare Act of 2000), a nangibinsabinsa iti kategoria dagiti makunkuna a solo parent wenno maysa a nagannak a kakaisuna a mangisaksakad iti pamiliana, a kas skdagiti sumaganad: dagiti pinanawan dagiti assawada gapu iti ipapatay (a kas iti kasok), pannakaibalud, panagmauyong, panangpanaw, ken panagsina a legal, kas iti annulment ken separation in fact. Karaman pay ditoy dagiti naanakan gapu iti panangrames, dagiti saan nga imbanag dagiti nobioda, dagiti naanakan a kabit, ken dagiti nagdisnudo a mangisakad iti pamiliada uray awan ti asawa wenno kapartnerda iti biag.

Mayannatup ngarud ti awag a solo parent, ta saan laeng met dagiti awanan pay laeng iti asawa, wenno single, ti sakupen ti linteg. Ngem saan a kas kadagiti senior citizen, awan pay ti maipaay nga ID a pakaam-ammuan koma dagiti solo parent a kas kaniak, nupay adda met dagiti benepisio nga ipapaay ti linteg kadagitoy.

Kas iti baket, adu man kadatayo ti awan ti ania nga ammona iti kaipapanan ken karbengan dagiti solo parent iti agdama a gimongtayo.

Kinapudnona, ad-adu nga amang ti bilang dagiti solo parent iti pagilian ngem ti bilang dagiti senior citizen. Maibatay iti datos ti Department of Health, mapan a 14 agingga iti 15 a porsiento ti sibubukel a populasion ti pagilian; wenno mapan a 13.9 milion ti bilang dagiti solo parent iti agdama. Idinto a 7 milion laeng dagiti senior citizen, wenno katukad iti 6.9 a porsiento iti populasiontayo, segun iti National Statistical Coordination Board.

Gapu ngarud iti napartak a panaglupos ti panawen ken ti kabuyogna a panagbaliw ti kultura (kas ti panaglukay ti pagalagadan iti moralidad) gapu iti globalisasion, umad-adun ti agbalin a single parent kadagiti kakabagian ken gagayyemtayo. Kas pangbigbig metten iti kaaddada iti gimongtayo, nainayon ngarud a paset ti estado sibil ti maysa a tao ti solo (wenno single) parent, widow (wenno widower), ken separated (nakisina). Saanen a kas idi a nagudua laeng daytoy iti single (awan asawana) ken married (adda asawana).

Ngem saan a kas dagiti agassawa wenno sangaparis a nagannak, narigat ti sasaaden ti maysa a solo parent. Doble a dagus ti akemna iti pamilia, a kas ama ken ina, ken isu laeng ti kakaisuna a mangged para iti pamilia. No awan ti tulong dagiti kakabagian, kas kadagiti naubing pay a solo parent, narigaten a maisakad ti maysa a solo parent ti pamiliana. Nangruna ita a rumigrigaten ti panagbiag gapu iti kinakirang iti trabaho a sumrekan, ingingina dagiti magatgatang ken dadduma pay a parikut gapu iti kinakurapay.

Makuna ngarud a “disadvantaged” wenno maipapaigid a sektor ti pakaibilangan dagiti solo parent. Kasapulan ngarud ti naan-anay a linteg a mangipaay kadakuada iti saranay ken proteksion manipud iti gobierno. Ditoy ngarud a nabukel ti Solo Parents’ Welfare Act tapno maipaayan iti naan-anay a pammigbig ken tulong kadagiti solo parent.

Pinirmaan ni Presidente Joseph Estrada ti linteg idi 2000. Babaen ti linteg, maipapaayen ita ti pito nga aldaw a parental leave (bakasion nga adda bayadna) iti kada tawen kadagiti solo parent nga empleado, malaksid pay iti agdama a maaw-awatda a regular a vacation/sick leave iti trabaho. Mabilin pay dagiti employer nga ipaayan iti flexible wenno nawaywaya bassit nga oras iti panagtrabaho dagiti solo parent.

Ibilbilin pay ti linteg ti pannakapaay iti tulong medikal kadagiti solo parent babaen ti naikalawlawa a health care program ti gobierno para kadakuada ken dagiti ubbingda, scholarship kadagiti kualipikado nga agbasa babaen ti panagapilikarda iti maseknan a programa, ken karbengan a maipaayan iti benepisio iti mabangon a balay babaen ti alokasion ti low-cost housing a proyekto ti gobierno.

Ngem adda rikrikut no maminsan wenno naginad ti pannakaproseso kadagiti aplikasion para kadagitoy a benepisio iti mismo nga opisina ti DSWD wenno kadagiti lokal a gobierno, malaksid pay nga awan ti naan-anay a pundo ken kasapulan nga information campaign para kadagitoy. Rason ngarud ti kasla malasado a pannakaipakat ti linteg iti laksid ti kaaddan daytoy iti nasurok a 11 a tawen.

Adda ngarud dagiti sektor a mangisingsingasing iti pannakaipaay metten iti Solo Parents ID a kas met laeng iti maipapaay kadagiti senior citizen nga addan kasurotna a benepisio, nga awanen ti adu unay a rekititos iti aplikasion.

Pagsayaatanna, nakita met laeng ti Kongreso ti pagkurangan ti nasao a linteg. Adda ngarud dagiti gakat a naidatagen iti Kamara ken Senado para iti enmienda ti RA 8972, ket ti mismo a DSWD ti mangidurduron iti pannakaipasa a dagus iti ania man kadagitoy a gakat. Nangidatagen iti Kongreso ni DSWD Secretary Corazon Soliman ti position paper daytoy a naglon kadagiti rekomendasion ti ahensia.

Nakalusoten itay umuna a lawas ti Hunio ti maikatlo wenno maudi a pannakaibasa iti Kamara ti House Bill 6184 (wenno Solo Parent’s Welfare Act). Segun ken ni Rep. Carol Jane Lopez ti Yacap (You Against Corruption and Poverty) Party-list, mainayon a benepisio kadagiti solo parent dagiti sumaganad: 15% a diskuento kadagiti magatang a gatas, makan, ken food supplement, ken 10% a diskuento kadgiti aruaten dagiti solo parent iti uneg ti dua a tawen manipud pannakaipasngay dagiti annakda; ken 15% a diskuento kadagiti agas a gatangen dagiti solo parent iti uneg ti lima a tawen manipud pannakaipasngay dagiti annakda.

Mamulta met iti manipud P10,000 agingga iti P50,000 wenno pannakabalud iti saan a nabbaba ngem iti innem a tawen dagiti mapaneknekan a mangaramid iti linoloko nga aramid tapno makaala iti diskuento.

Kapareho met laeng daytoy iti immun-una a gakat nga indatag ni Senador Loren Legarda idi 2010, ti Senate Bill No. 1439 (wenno Solo Parents’ Welfare Act), ken karaman pay a benepisio ditoy ti basic personal exemption dagiti bayadan a buis (individual income) dagiti solo parent.

Sapay ngarud koma, a kas iti kiddaw ni Lopez, ta ipangpangruna ni Presidente Benigno “Noynoy” S. Aquino III ti pannakaanamong ti gakat tapno agbalin daytoy a linteg.

Bassit man nga addang dagitoy, ngem makuna met nga agturong iti umisu a direksion. Ta awan met ti kapapatgan a panggep ti linteg ken ti ania man nga enmienda daytoy no di ti mangipaay iti naan-anay a saranay kadagiti ubbing, nangnangruna no maymaysa laengen ti nagannakna a mangisakad iti panagbiagna.

Iti kaadda dagitoy a linteg, ken iti napasnek a panangipakat daytoy ti gobiernotayo, uray kaskasano marikna dagiti awanen iti kataktakunaynayda iti biag a narimat latta ti masakbayanda. Nangnangruna a kasapulan dagiti ubbing dagitoy a benepisio para iti masakbayanda babaen ti tulong ti pamiliada, awanan man daytoy iti ina wenno ama.

Ket iti biangko, uray ania ti rigatko a makitada a mangisaksakad kadagiti ubbingko, kas koma iti mangbagkat laeng kadagiti bagaheda iti LRT a sisiak, diak marikna a nakakaasi ti biagko. Ket di rumbeng nga ipalawagko pay dayta iti baket iti LRT a nakadlaw kadakami nga agaama iti dayta nga aldaw.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 2, 2012.)

PRESIDENTE JEJOMAR BINAY?

IMPEKSAN ni Bise Presidente Jejomar Binay ti ambisionna a sumaruno a Presidente ti pagilian.

Asino met ti saan nga agambision iti kasta? kunana. Ditay’ mababalaw daytoy, ta addan iti wangawangan ti am-abisionanna a takem. Nangato ti gradona kadagiti surbey; atiwenna pay grado ni Presidente Benigno S. Aquino III.

Masipsiputan ngarud aminen a garawna a kas paset dagiti addangna a mangtun-oy iti arapaapna. Ngem asino met kadagiti sitatakem a politiko ti saan a kastoy ti ar-aramidenna? Kaaduana man nga apaman a makapuestoda, panunotendan a dagus dagiti sumaruno nga addangda tapno mabutosan manen dagitoy wenno dagiti kameng ti pamiliada iti sumaruno ng eleksion.

Makita laeng ngarud unay ti pudpudno a panggep ni Binay iti panagsagsaganana iti umadanin a midterm election. Nangrugin daytoy a mangikapkappeng ti partidona a Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan (PDP-Laban) kadagiti dadduma pay a dadakkel a partido para iti eleksion. Inawaganna ti koalisionna iti United Nationalist Alliance (UNA), a buklen pay laeng ita ti PDP-Laban ken ti Puwersa ng Masang Pilipino (PMP) a partido ni dati a Presidente Joseph Estrada. Ngem partikular a target ti koalision ti mangbukel iti maysa a nabileg a lineup dagiti kandidato a senador.  

Segun kadagiti political analysts, napateg ti eleksion iti 2013 para iti asino man nga agambision nga agkandidato a Presidente inton 2016. Ta sakbay a dumteng dayta, rumbeng a maipuestona amin a kaaliadona a pangnamnamaanna a tumulongto kenkuana iti dayta nga eleksion.

Iti ngarud kaso ni Binay, pinilina dagiti ammona a “sure-win” wenno dakkel ti panangabakda. Kangrunaan ngarud nga inramanna iti listaanna dagiti agpailayon a senador Loren Legarda ken Francis “Chiz” Escudero, dua a nangato a kanayon ti gradoda kadagiti surbey. Sigurado kano met a mairaman dagiti sumaganad: da Senador Aquilino “Koko” Pimentel III ken Gregorio Honasan, dati a senador Ernesto Maceda, Joey de Venecia, Dip. Joseph Victor “JV” Ejercito ti San Juan, Dip. Juan “Jack” Ponce Enrile Jr. ti Cagayan, Dip. Mitos Magsaysay ti Zambales, ken naglusolos a senador Juan Miguel Zubiri. Ken no matuloy ti pannakikappeng ti Nationalista Party kadakuada, mabalin a mairaman da Senador Peter Alan Cayetano ken Dip. Cynthia Villar ti Las Piñas.

Madlawtayto a kaaduana dagiti nairaman dagiti agpailayon a senador, dati a senador ken anak wenno kabagian dagiti senador. Saan ngarud a naaluadan a kunaen ti maysa nga editorial iti diario nga isu met laeng nga isu iti ibutbutostayon; awan man laeng ti sabali a rupa wenno nagan. Makita la unay ditoy a personalidad a saanen nga isyu wenno pagtaktakderan a prinsipio ti napateg kadagiti kandidato ita.

Agsasabali met ti reaksion nga aggapu iti Malacañang. Adda dita ti ibagbagada a saan nga apektado ditoy ni PNoy ta nasapa pay tapno pagpapatangan iti politika. Agtultuloy latta kano met ti panagsinninged ti dua a kangatuan nga opisial iti pagilian iti pangtrabahoda iti gobierno.

Ngem no saan nga apektado, apay a mangrugi metten ti panangkuestion dagiti kaaliado ti Presidente iti kayat a paruaren ni Binay kadagiti addangna? Adda dita ti panangpilitda nga iplastarna iti lamisaan ti pudpudno a pangipaayan iti kinapudnona. Gapu ta kameng daytoy ti gabinete, rumbeng nga agannad kadagiti sawenna kontra iti administrasion. Ket no bilang ta kayatnan ti agbalin a kameng ti oposision, kas makita kadagiti inkappengna iti binukelna a senatorial lineup a kritiko iti administrasion, rumbeng nga ibagana a kasta.

Nakuestionna pay ti panangalana iti lineup kada Zubiri ken Magsaysay a nadekket a kaaliado ni dati a Presidente Gloria Macapagal Arroyo. Mangipakita kano a kimmapponen daytoy ken ni GMA, ngarud rumbeng nga ibbatannan ti puestona iti administrasion. Dakkel ti epekto ti panagkaykaysa ti gobierno ti panangkontra kano ti maysa a kemeng ti gabinete iti addang ti Presidente, partikular iti panangidarum ti Malacañang iti dati a presidente iti kaso a korupsion ken panagsuitik iti eleksion, ken ti matamtaming ita nga impeachment kontra ken ni Chief Justice Renato Corona. Saan ngamin a pabor ni Binay iti panangikkatda iti Chief Justice ta amangan kano no maapektaran daytoy iti election protest kontra kenkuana nga indatag ni Mar Roxas a nakabalubalna iti kina-Bise Presidente. Ti Chief Justice ngamin ti mangidadaulo iti Presidential Electoral Tribunal a mangngeddengto iti kaso, ket no maisukat ditoy iti patien ni Binay a kadekket ti administrasion, maabak la ketdi kano iti kasona.

Di met nagustuan ni Koko Pimentel iti panangiraman ni Binay iti lineup ni Zubiri. Paspasagidan ni Pimentel dagiti kaaliado ni GMA a naalian iti adu a kaso ti korupsion ket di rumbeng a mairaman iti lineup no kayat met laeng ti koalision ti mangidatag iti nadalus a programa iti gobierno.

Nakabakasion ni Zubiri iti Lakas-Kampi-CMD a partido ni GMA. Ngem iti agdama, awan ti panagkuti ti partido a naminsan nagpallayog ti bilegna idi adda ti puesto ni GMA. Ta malaksid nga adun ti immakar a kapartidoda iti LP, kaudian ditoy dagiti agama nga Hermogenes (gobernador ti Zambales) ken Omar Ebdane (diputado iti maika-2 a distrito ti probinsia) a bimmallasiw iti administration party itay nabiit, dakkel a pakadagsenan ti Lakas ti pannakaikapet latta ti nagan ti saanen a popular a presidente. Saan ngarud a pagsiddaawanen no apay a kumappeng da Zubiri ken ti kapartidona iti Lakas a ni Magsaysay iti koalision ni Binay tapno makapagkandidatoda met a senador.

Iti agdama, awan pay ti nabukel a senatorial lineup ti Liberal Party a mangibagi ti administrasion ta agingga kano pay laeng iti Hunio wenno Hulio nga ipasnekda nga aramiden daytoy. Ngem segun kadagiti report, addan dagiti mapekpekkel a manoken ti LP. Kaaduanna kadagitoy ti timmaray a senador idi 2010 ngem naabak dagitoy, a kas kada Customs Commissioner Ruffy Biazon, dati a Heneral Danny Lim, presidential adviser Neric Acosta, ken dati a Dip. Risa Hontiveros ti Akbayan partylist. Karaman pay ti posible a lineup da Dip. Juan Edgardo Angara Jr. ti Aurora, Dip. Lorenzo Tañada III ti Quezon, TESDA director general Joel Villanueva ken dati a Gob. Grace Padaca ti Isabela.

Ngem no ni Trillanes ti masurot, kayatna nga iti nasapa pay mangbukel metten ti administrasion iti lineupna a buklen dagiti pudpudno nga adda panangabakna. Ta no saan, kunana, awiden ti oposision ti mayoria iti Senado inton 2013. No agbasartayo ngamin iti kaudian a surbey ti Pulse Asia maipapan iti eleksion iti senado, adda laeng iti ruar iti Magic 12 dagiti adda iti listaan ti administrasion, malaksid ken ni Trillanes nga adda iti maika-5 agingga iti maika-10 a puesto.

Adda ngarud dagiti nagangaw nga amangan no “noynoying” manen ti ipakpakat ti Presidente ket dina mapakpakadaan, mapukawton ti pagnamnam-ayanna ita a mayoria iti Senado, wenno uray pay iti Kamara.

Nasapa pay ngarud nga ibaga no agpayso a “sure-win” ti lineup ni Binay, ta manipud ita nga aldaw agingga iti Mayo 2013, adunto pay ti agbibinnallasiw iti sabali nga alad tapno mailugarda dagiti bagbagida. Maibulosto metten ti makatawen a panagpipinnerdi dagiti personalidad, agingga a magaburan manen iti pudpudno nga isyu ti pagilian. Ta dayta ngarud ti taray ti politika, saan?

Bileg ti politika, saan ket a dagiti parikut ti pagilian ti napateg nga isyu, ken kangrunaanna iti daytoy nga eleksion, maipalek laeng iti ania man nga addang dagiti politiko iti panagsaganada iti presidential election inton 2016.

Ket gapu ta dayta ti taray ti politika sipud pay idi, ammo ni Binay iti ar-aramidenna.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 23, 2012.)

PAKAISAGMAKAN MET TI FACEBOOK, AYA?

GAPU laeng iti maysa a ladawan nga impostena iti Facebook, maysa a 16-anios nga agad-adal iti sekundaria iti Cebu ti naparitan a makipagmartsa kadagiti kaklasena iti panagturposna koma itay napan a bulan.

Gapu met itoy, indarum dagiti nagannak ti balasitangi ti pagadalan gapu iti kunada a nadagsen unay a pannusa a naipataw iti anakda. Ta anian a nagsaem para iti maysa a nagannak (wenno uray iti mismo nga ubbing) a dina makita nga umuli iti entablado ti anakna nga umawat iti diploma. Ngem indepensa ti pagadalan, a kas maysa a Catholic school a mangitantandudo iti pannakaisuro ti moralidad ken kinadalus iti galad ti maysa a Katoliko, rumbeng laeng nga ipatawda ti kapkapnekanda a pannusa ti asino man nga aglabsing iti pagannurotanda nga idi pay, ammo metten ti nasao nga estudiante a medusa no aramidenna ti kasta. Maysa pay, apay met a dida dusaen ti ubing, kunada, no patienda a pakadadaelan ti ladawan ti pagadalan ken panaglabsing iti isursuroda ti panangiposte ti balasitang ti ladawanna a nakabikini.

Ngem kuna met ti abogado ti pamilia ti balasitang nga awan ti pakibiangan ti pagadalan iti naiposte a ladawan ta saanna met kano a Facebook friend wenno paset ti listaan dagiti gagayyemna ti nasao a pagadalan, ket di rumbeng nga aramatenda daytoy a kas rason tapno dusaenda ti estudiante. Kuna pay ti pamilia a karbengan ti maysa a tao nga ipeksa ti riknana iti kastoy a social networking site, ngem naisangrat laeng dagitoy kadagiti gagayyemna wenno patienna a talkenna. Maysa pay, naala ti ladawan iti pasken (maysa a birthday party ti kameng ti pamilia) a saanen a sakup ti pagadalan.

Nakaala ti temporary restraining order (TRO) ti pamilia manipud iti maysa a korte iti Cebu. Nabilin ti pagadalan a palubosanna ti ubing nga agmartsa ngem saanen nga impangag daytoy ti pagadalan. Ita ket ngarud, dagiti kriminalen a kaso, grave oral defamation ken child abuse, ti indatag ti pamilia kontra iti pagadalan.

No ar-arigen, agpada nga adda karbengan dagiti agsumbangir a partido, ti karbengan ti eskuela (aglalo no pribado daytoy ken sektarian) a mangaramid iti bukodna a pagalagadan a maipasurot iti doktrinada, ken ti karbengan met ti ubing nga agipeksa iti riknana iti maysa a lugar a saanen a sakup ti pagadalan. 

Makitatayo ngarud ita a kadagiti kastoy nga isyu, makuna a pakaisagmakan met ti panagaramat iti Facebook; kas koma iti pannalabsing iti pribado a privacy (pribado a kinatao), pakadadaelan ti pamilia, ken uray pay pakaikkatan iti trabaho. Sabali pay ti agraraira a krimen nga agtaud wenno aglasat iti Facebook. Gapu laeng daytoy kadagiti balikas, komentario, ladawan, wenno website a mai-link iti bukod a Facebook page ti maseknan a tao

Idinto ngarud a kaaduanna ti mangibilbilang iti Facebook a kas nabileg a wagas a pagkikinnomustaan, wenno panagpapagayam dagiti damona pay laeng ti agam-ammo, adu met ti napalalo la unay ti panangipasnekda a mangaramat iti daytoy a kasla paset metten ti inaldaw a panagbiagda. Nagbalinen daytoy a kas photo albumda, bukodda a diary, ken katukad ti panagtitinnawag koma ti telepono wenno personal a panangbisita ti maysa a gayyem ken kabagian (ta maipamuspusanen daytoy babaen ti PM wenno private message). Dadaelen ngarud daytoy ti pudno a kaipapanan ti maysa a relasion. Wen met, narabaw laeng ti ania man a relasion a marugian wenno maipakat iti Facebook, ta awanan daytoy iti pisikal ken emosional a ramenna a kas kadawyan ti maysa a pudpudno a relasion.

Adda ngamin dagiti saanen a mapnek no awanen ti Facebook iti biagda. Ti panagaramatda iti Facebook, saan laeng a sumrek iti naingayyeman a lubong ti panggepda. Aramatenda metten ti Facebook a mangammo no ania ti nabara nga isyu (wenno tsismis ngata), ladawan, bideo, angaw, wenno ania man nga artikulo ditan a mabalin a mabasada. Ken ti rigatna pay, nagbalinen daytoy a lugar a pangipeksaan iti makadadael a rikna, wenno balikas, nga awanen ti panangpanunotda ti pagrebbenganda a kas agar-aramat iti maysa a social networking site. Adu latta met ti agab-abuso iti karbenganda nga agipeksa ti riknada a siwawayawaya

No maysaka ngarud kadagitoy a klase dagiti agar-aramat iti Facebook, rumbeng nga ammuem dagiti karbengam ken karbengan dagiti padam a tao (agar-aramat iti Facebook wenno saan).

Ania ngarud dagiti rumbeng a maammuam a linteg sakbay nga agiposteka iti ania man a banag iti Facebook tapno maliklikam ti aglabsing kadagitoy? Adu ti mabalin a mailista ditoy, kas maibatay iti maysa ng artikulo a sinurat ni Jonathan Bailey iti maysa a website, ngem mabalin a dagitoy ti kangrunaan.

“Right to Privacy”

Daytoy ti maysa a nabileg nga argumento ti balasitang a taga-Cebu. Adda karbengan daytoy a mangipeksa iti riknana kadagiti gagayyemna, wenno ammona a talkenna. Adda met karbenganna nga agpili dagiti iramanna a kas “friend”, ken kangrunaanna ti agpili iti kayatna nga aruaten, uray pay iti ania man nga okasion, a kas koma iti birthday party a nakaalaan iti ladawanna a nakabikini.

Ngem rumbeng nga ammuentayo met a saan unay a nabileg ti Facebook a mangipatalged iti kinasagrado dagitoy nga impormasion a maiposte iti pribado nga account. Adda ngamin wagas a maiwaras daytoy uray awan ti pammalubos ti naggapuan ti impormasion wenno ladawan kas iti panangi-tag ken panangi-share daytoy iti sabali a Facebook page.

Iti ababa a pannao, saan amin a friend nga inramanmo iti bukodmo a Facebook ket pudpudno a maysa a gayyem. Daytoy ti naadal ni Argee Guevarra, maysa nga abogado, Iti maysa ngamin nga imposte daytoy, adda nangibaga a makapasakit kano unay daytoy iti rikna ken dayaw ni Dr. Vicki Belo, naglatak gapu iti plastic surgery. Saanna a gayyem ni Belo iti Facebook, ngem naidanon ti impostena babaen ti maysa a friend ni Guevarra, a nadekket gayam a gayyem ni Belo. Dayta ket ngarud, indarum ni Belo ni Guevara iti kaso a libelo.

Libelo

Ti isyu pay ngarud iti libelo ti masansan a pakaisagsagmakan dagiti agar-aramat iti Facebook. Aglalo la unay daytoy kadagiti pagay-ayatda wenno dida matengngel ti riknada nga agipeksa iti kaykayatda. Libelo kunada kadagiti ania man a sinurat a pakadadaelan ti dayaw ti maysa a tao, nangruna no saan a pudno dagitoy wenno pammadakes laeng. Nupay nalaka a sawen a ti ania man a maiposte iti Facebook ket pribado laeng a komunikasion iti nagbaetan ti nagiposte ken dagiti gagayyemna, narigat met nga ibaga lattan a kasta, ta no adda sabali a tao a nakabasa iti makapasakit iti rikna a poste (wenno ladawan) ket inwarasna met agingga a mabasa met ti tao a maseknan, possible met a masaktan dayta a tao.

Ngem subliantayo iti kaso ni Guevarra. Winaswas daytoy ti korte ta saan kano ngamin a sakupen daytoy iti jurisdiction ti korte a kas nadakamat iti Artikulo 355 ti Kodigo Penal. Segun iti maysa nga abogado ni Guevarra, awan pay laeng ti makunkuna nga Internet libel iti paglintegantayo.

Ngem saan nga umanamong ditoy ni Jose Jesus Disini, propesor iti abogasia iti Unibersidad ti Filipinas ken eksperto iti cyber law. Apaman a nangiposteka iti Facebook para iti gagayyemmo, mabalinen kano daytoy a pagtaudan iti libelo no makadadael daytoy iti sabali a tao, uray iti ruar ti listaan dagiti gagayyemmo. Ta iti agdama a paglintegantayo, uray dua wenno tallo laeng a tao a nangibagaam ti makapadakes a balikas, mabalinen a kaso daytoy iti libelo.

Inyarigna daytoy iti maysa a kaso idi 1958. Ditoy, ibagbaga ti Korte nga uray iti maysa di narikpan a sobre a naglaon iti makapadakes a surat, agbalinen a pagibasaran iti kaso a libelo ta posible a mabasa daytoy dagiti sabsabali a tattao. Kasta met ngarud ti Facebook, adda met potensial daytoy a mabasa ti sabali no di man ad-adu pay a tao, ngarud mabalinen daytoy a pagibasaran iti libelo.

 “Harassment

Harassment, kunatayo iti ania man nga aramid ti maysa a tao a mangkibkibur iti natalinaay a biag ti sabali a tao, babaen ti pammutbuteng wenno panangriribuk iti daytoy. Ket awan ngaruden ita ti kasamayan a panangipakat iti harassment no di iti babaen ti Facebook (wenno dadduma pay a social networking site) gapu ta adun ti agus-usar iti daytoy (mapan a 25 milion iti Filipinas pay laeng). Ti harassment ti kadawyan a klase ti cyber bullying.

Kas iti libelo, adu metten a kaso ti harassment ti nakadanonen iti korte, ken adda metten sumagmamano a naileppas a kaso, wenno nadusa metten dagiti nagipakat iti daytoy. Maysa ditoy ti kaso ti 24-anios a lalaki a taga-Cebu a nang-blackmail iti maysa a 16-anios a Filipino-Japanese babaen ti panangibagana nga iruarna iti ladawan daytoy a dandani nakalabus (semi-nude) no saan nga agbayad daytoy iti P15,000 wenno makipagseks kenkuana. Nakasuan ti lalaki iti kaso a child abuse.

Makuna pay a kaso ti harassment ti panangpilit ti maysa a pagadalan iti maysa nga adalanda nga ited kadakuada ti password ti Facebook account-na tapno mabianganda ti ania man nga ipostena ditoy iti masakbayan. No ngamin di agtulnog ti ubing, mabalin a makugtaran daytoy iti eskuela.

Panaglabsing iti Copyright   

Ti panagaramat iti ania man a ladawan ken artikulo a partuat ti sabali a tao nga awan iti pammalubos kadakuada wenno daydiay panangipostem iti daytoy nga awan ti panangdakamatmo iti pudpudno nga akimpartuat, wenno imbagam ken impaawatmo ketdi a sika ti akimpartuat kadagitoy, mabalin a maidarumka iti copyright infringement (dayta no surotentayo iti argumento ni Disini nga iti ania man a naiposte iti Facebook, makuna met a naipablaaken daytoy). Nupay awan ti ammotayo a kaso a nagdarum babaen ti maysa a naiposte iti Facebook, saan met a dayta ti rason tapno ibagatayo nga awan ti maidarum gapu iti naiposte iti Facebook. Ket itoy a banag, mabalin nga agannadtayo met iti ania nga ipostetayo.

KAS itay kunadan, ti ania man a dakes wenno saan a nasayaat a banag nga ipostem iti Facebook, mabalin nga agballatek kenka. Ket saan laeng a relasion ti madadael, wenno trabaho ti pakaikkatam, no di ket mabalin pay a pakaidarumam.

Ibilangtayo ti Facebook a kas ordinario nga ummong a pagtutungtongan, ket namnamaentayo ngarud nga adda latta dumngeg kadatayo, ken mabalin a masairtayo ti riknada. Isu awan kasayaatan nga aramidentayo no di ti panagannadtayo. Ket no saan a kasapulan ti kaaddam iti ummong, apay ketdin a dika agpakada?

Iti ababa a pannao, mabalin pay met nga ikayam ti Facebook sagpaminsan wenno rikpamon a mamimpinsan no kasapulan. Ngem no dimo kabaelan a panawan ti Facebook, ta mabalin a mailalaanka kadagiti panawam a gagayyemmo, wenno dagiti naipostem ditoyen a ladawan ken adu pay nga impormasion, ti napateg, panunotem nga umuna a nasayaat sakbay nga ipostem iti maysa a banag. “Think before you link,” kas kuna ti maysa nga anunsio iti telebision.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 16, 2012.)

MISSILE TI NORTH KOREA, DUMANON AGINGGA ITI FILIPINAS?

SUMAGMAMANO nga aldaw manipud ita, wenno iti katengngaan daytoy a bulan, mangipatayab ti North Korea iti maysa a rocket tapno idanon iti law-ang ti maysa a satellite. Kuna ti gobiernoda a nainkappiaan ti panggepda, ta inrantada daytoy a kas paset ti selebrasion iti maika-100 nga anibersario ti pannakayanak ti pundador ti pagilian a ni Kim Il-Sung.

Ngem patien ti South Korea nga aramaten laeng ti kasingin ken kaarrubana a pagilian ti pannakaipatangatang ti nasao a rocket a pangpadasan iti kapasidad daytoy a mangaramat iti nuclear missile. Kangrunaan kano a panggep ti North Korea ti mangidanon iti missile iti puseg ti teritorio dagiti kangrunaan a kalabanda a kas iti Estados Unidos. Ikarkarit laeng ngarud manen ti akin-amianan a pagilian ti kaadda ti nabaknangen a teknolohiana iti panagaramat iti nuklear nga armas.

Rumbeng laeng nga agamak ti South Korea ta idi laeng 2010, binomba ti North Korea ti maysa nga isla iti South Korea a nakatayan iti uppat a residente, ken sinaruno pay iti panangpalned ti North Korea iti maysa a warship ti South a nakatayan ti 46 a tripulante. Ket itoy naudi ngarud a panggep ti North Korea, sisasaganan ti South Korea a pabettaken ti ania man a rocket a lumasat iti sakupda. Kasta met ti kayat nga aramiden ti Japan nga adda iti deppaarna a laud: pasabtanda ti ania man a rocket a bumallasiw iti teritorioda.

Narigat ngarud a patien a nainkappian ti panggep dagiti taga-North Korea ta ania koma ti kayatda a paruaren iti agtultuloy a panangpadasda iti kapasidadda nga agaramat iti missile? No matuloy ti ibagbagada a panangipatayabda iti rocket iti laksid ti panangballaag kadakuada ti adu a pagilian, daytonton ti maikapat nga inaramidda manipud rugianda ti mangipatayab iti rocket idi 1998.

Nagbalinen nga ugali ti North Korea ti mangisayangkat iti nuclear test kalpasan a masampolanna met ti kapasidad dagiti ipatayabda a missile. Idi Oktubre 2006, insayangkat daytoy ti nuclear test kalpasan a nagballigi a nangipatangatang iti maysa a rocket. Ken idi 2009, a nangipatayab manen daytoy iti maysa a long-range rocket a bimmallasiw pay iti teritorio ti Japan, a sinaruno met laeng iti maysa a nuclear test. Iti dayta a nuclear test, mapan a 10 agingga iti 20 a kiloton ti puersa ti pinabettakda a bomba a nuclear a maidilig iti 13 agingga iti 18 a kiloton a pigsa ti bomba a nuclear nga intinnag ti America idiay Hiroshima idi Agosto 6, 1945 a nangigibus iti Maikadua a Gubat.

Salungasingen laeng ngarud panggep ita ti North Korea a mangipatangatang manen iti maysa a missile ti maysa a naiget a bilin ti United Nations (UN) nga isardengen dagiti pagilian iti panagaramatda iti missiles kadagiti pagilian, ket karaman ditoy kadagiti naballaagan ti North Korea a mapapati nga agikut iti nuklear nga armas.

Maipalagip nga idi Pebrero 29 itoy a tawen, nagkari ti gobierno ti North Korea nga isardengnan ti mangisayangkat iti ania man a nuclear test, ken nagkari pay a palubosanna dagiti pannakabagi ti UN a manginspeksion kadagiti planta a nuklear iti sakupda. Katukad daytoy ti panagkari met ti Estados Unidos ken kaaliadona a panangipanda iti North Korea ti agdagup iti 240,000 tonelada a nadumaduma ti klasena a taraon a pangsupusop ti pagkurkurangan pagilian a taraon.

Gapu iti panagsukir manen ti marigrigat ken mangipapaigid-ti-bagina a pagilian, madadael man ngaruden ti katulagan a sinerrekda a manamnama a mangiyasideg koma iti bagbagina kadagiti pagilian a mabalin a tumulong kenkuana a mangilung-aw iti ekonomiana.

Patien ni Presidente Barack Obama ti Estados Unidos nga aramaten laeng ti North Korea ti bilegna a nuklear tapno mangawid iti dakdakkel a pabor, ngem iti agdama nga aw-awatenna manipud kadagiti babaknang a pagilian iti Lumaud. Awan dumana man ‘tay ubing a mangpalsiit ‘tay nangted la ngaruden ti kanenna tapno makaala pay ti ad-adu a makan.

Nupay kasta, adda dagiti saan a mamati a kabaelan ti North Korea nga agaramid kadagiti adu a nuclear missile iti laksid ti napalalo ti panangitangtangsit daytoy ti kaadda iti dakkel a suplay ti plutonium ken ti madadaanen nga armas a nuklear iti ikutda. Segun ken ni Siegfried Hecker ti Stanford University, nupay kabaelan ti North Korea nga agaramid iti bomba a nuklear, di pay met kabaelan ti gobiernoda ti mangbukel iti maysa nga arsenal wenno bodega dagiti armas, bala ken bomba a nuklear a mangpangabak kadakuada iti ania man a gubat.

No adda man pagamkan ti UN, isu daytoy ti report a mabalin nga iwaras ti North Korea dagitoy nga armas ken bomba a nuklear babaen ti panangilakona kadagiti pagilian a makasapul kadagitoy, kas koma iti Iran ken Pakistan.

Daytoy a situasion iti North Korea ti di maliklikan a linaon dagiti patangan iti napasamak a nuclear security summit iti South Korea itay napan a lawas. Inatendaran daytoy dagiti lider wenno pannakabagi ti 53 a pagilian. Pangsurnad daytoy a patangan iti immuna a summit nga inlungalong ti gobierno ni Obama a naangay iti Washington (Estados Unidos) idi 2010. Panggep ti taripnong ti mangbalabala kadagiti addang tapno mapaksiat ti ania man a panagam-amaktayo amangan no usaren ketdi dagiti terorista dagiti nuklear a bomba. Pakaseknanda pay ti mabalin a panangusar dagiti pagilian iti bileg ti bomba a nuklear tapno agbalinda a super power.

Nupay saan ngarud a paset ti agenda ti situasion iti North Korea, napilitan dagiti timmabuno a lider a tamingen iti daytoy ta patienda a dakkel ti epekto iti rehion no dida mapungtil ti sara ti North Korea agingga iti nasapa pay. Aglalo ta patienda a naubing pay, agresibo ken di pay met nasubok ti inalat ni Kim Jong-Un, anak ti pimmusay a liderda a ni Kim Jong-il, a nangsublat iti rienda ti turay.

Dakkel la ketdi pakaseknan met ti pagiliantayo iti nasao nga isyu. Kangrunaan ditoy ti karadkad iti 50,000 a Filipino nga agindegen wenno agtrabtrabaho iti South Korea iti agdama. Segun ken ni Bise Presidente Jejomar Binay a nangibagi ti pagiliantayo iti summit, sisasagana metten ti embahadatayo iti Seoul no bilang ta agtinnag a giera iti agkaarruba a pagilian ti agdama a tension iti peninsula.

Pakadanagan pay met ti ibagbaga ti gobierno ti Japan a no bilang ta matuloy ti panangipatayab ti North Korea kadagiti long-range rocket, mabalin nga umabot pay daytoy agingga iti akindaya a sikigan ti Filipinas, wenno mabalin nga iti mismo dagatayo no adda pagkibaltanganna ti sumarda. Saanen a kasapulan pay nga ilawlawag ti dakes nga epekto ti bumtak a bomba a nuklear iti maysa a disso ken ti kontaminasion kadagiti lugar iti asideg daytoy.

Kadua ti Estados Unidos ti Japan a napasnek a  mangyad-adal iti dakes nga epekto ti bileg a nuklear, saan laeng a kas armas ti militaria no di pay kas pagtaudan ti enerhia. Napadasanen dagiti Hapon ti kadaksan nga epekto ti kontaminasion ti radiation manipud kadagiti planta a nuklear iti Fukushima, kalpasan a nagalingasaw daytoy gapu iti napigsa a ginggened iti pagilian itay napan a tawen. Ita, napalalo ti panagannaden ti pagilian a mangusar iti nuklear.

Naiget ngarud ita ti panagkiddaw met ti gobierno ti Filipinas nga isardengen ti North Korea ti panggepna. Ipalpalagip daytoy dagiti resolusion iti UN Security Council a mangkidkiddaw iti panangtallikuden ti nasao a pagilian iti ania man a programana mainaig iti panagaramid iti ballistic missile.

Agkidkiddaw pay ti Department of Foreign Affairs iti tulong kadagiti nabibileg a pagilian nga agaramid kadagiti addang, a no mabalin nainkappiaan laeng, tapno malapdan ti panggep ti papaanawa a pagilian. Ken tapno ad-adda a makapagsagana ti gobiernotayo, kiniddaw daytoy ti tulong ti puersa ti Estados Unidos tapno adalenna ti posible a paglasatan ti rocket. Awan ngamin ti naan-anay a kapasidad ti Department of National Defense iti daytoy nga agpang.

Ngem kinontra a dagus daytoy ni Senador Miriam Defensor Santiago. Saan kano a kasapulan ti tulong ti America, uray pay no mangipaay laeng iti teknolohia a mangtunton ti posible a lasatan ti rocket. Madanagan ti senador iti kaadda ti puersa dagiti Amerikano iti pagilian iti kanito a bumtaken ti tension iti peninsula ti Korea. Sierto la ketdi kano nga agpaay a kasla magneto ti pagilian a pakaiturongan ditoy dagiti nuclear missile manipud iti North Korea.

Ngem segun kadagiti agpalpaliiw iti politika ti pagilian, kasapulan a kumpet wenno makikadua latta ti Filipinas kadagiti nabayagen a gayyemna a kas iti Estados Unidos ken iti South Korea a naminsan metten a tinulongan dagiti soldado a Filipino iti maysa a gubat idi dekada 50. No di mapatibker ti panagkayyamet ti puersa ti Estados Unidos ken ti Filipinas, amangan no matuloyen ti panagari iti rehiontayo ditoy Asia ti puersa ti higante a pagilian ti Tsina.

Maatap a kakaisuna ti Tsina kadagiti nabileg a pagilian a pagpatpatulongan ita ti North Korea kadagiti kasapulanna.

Saan ngarud a naaluadan ni Obama a palagipan ti Tsina iti akemna a mangbantay kadagiti kaarubana. Tumulong ngarud koma met daytoy a makipatang iti North Korea tapno agteppel daytoy iti aramidenna; iti kasta, saan a madadael ti ania man nga addang ti Estados Unidos ken uray ti UN tapno matengngel ti ania man nga aramid nga adda pakainaiganna iti panagaramat iti nuklear a bileg, nangruna ti maysa a pagilian nga awanen ti mapanunotna nga aramiden no di ti agaramid iti agkakangina a nabibileg nga armas idinto a napalalon iti panagsagsagaba iti rigat dagiti umilina.

Ti terorismo a parnuayen dagiti bomba a nuklear ti kangrunaan ita a kabusor ti seguridad ti lubong iti agdama, segun ken ni Obama. Ta no saan kano a mapengdan daytoy, nakarkaro pay ngem iti trahedia iti 9-11 idiay New York ti epektona.

Dayta laeng balikas a terorismo, nakaam-amaken. anianto la ketdin no pasurotan daytoy iti bomba a nuclear!

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 9, 2012.)