KUANKUANSIT DAGITI PARTY-LIST?

TUNGGAL eleksion, di maliklikan a pagtaudan latta iti adu a kontrobersia dagiti party-list.

Kas iti daytoy a tawen, di napakpakadaan ti nabara a komprontasion ti dua a partido nga agpada a makakanigid. Dinarup ti sumagmamano a kameng ti Anakbayan ti maysa a press conference ti Akbayan tapno ipeksada ti nakaro a panangkontrada iti pannakiraman pay laeng ti Akbayan iti party-list election idinto a kaaduanna kadagiti kamengda ti nakatugawen iti nadumaduma a posision iti administrasion ni Presidente Benigno S. Aquino III. Saanen kano nga “underrepresented” ti Akbayan no di ket nagbalinen daytoy nga “overrepresented.”

Ket malaksid iti di mapagtutunosan a kaipapanan ti termino a “marginalized” wenno maipapaigid a sektor ken no asino ti rumbeng a mangibagi kadakuada iti Kongreso, adda dita ti adu pay nga aramid dagiti adu a party-list a mangballikong ti pudpudno a kaipapanan ti sistema. No ania la ditan a panangmanipularda kadagiti naganda tapno makaunada laeng iti listaan iti balota.

Ngem awanen ti kaalasan pay ditoy no di iti kasla panagbalin laengen ti sistema ti party-list a pagpapallotan iti tradisional a politika dagiti nababaknang ken nabibileg imbes koma a dagiti party-list ti mangidalan iti pudpudno a representasion dagiti umili a gumawgawawa iti kasapulanda a timek iti Kongreso.

Naisangrat ti party-list system nga instrumento a mangital-o iti hustisia para iti sapasap (social justice), saan laeng a tapno maparaburan iti linteg dagiti marigrigat wenno awanan gaway nga umili no di ket tapno maipaayanda iti bileg a rumaman a direkta iti panagaramid kadagiti linteg a mangiranud kadakuada.

Maysa ngarud kadagiti pagalagadan ti Akta Republika (RA) 7941, ti linteg iti party-list, ti panangkiddaw kadagiti partido wenno gunglo nga agbalin koma a pudpudno a “marginalized” ken “underrepresented” a sektor iti gimong.

12 Laeng Dagiti Nadakamat ti Linteg a Sektor

Dinakamat ti linteg ti 12 a paggapuan dagiti kualipikado a sektor a kas dagiti sumaganad: mangmangged, mannalon, mangngalap, marigrigat iti siudad, indigenous cultural communities, nataengan, dagiti addaan iti pisikal a depekto, babbai, agtutubo, beterano, dagiti mangmangged iti sabali a pagilian, ken dagiti propesional. Iti maysa  a pangngeddeng ti Korte Suprema idi 2010, mairaman metten a marginalized dagiti “alanganin,” babaen ti pannakaipalubos ti Ang Ladlad LGBT Party a paibutos a kas party-list iti napalabas a nasional ken lokal nga eleksion.

Nupay kasta, saan met linawlawagan ti RA 7941 no ania ti sakupen pay dagiti marginalized ken underrepresented a sektor, ken no rumbeng nga agtaud dagiti mangibagi kadagitoy a party-list kadagiti nadakamaten a sektor. Rason ngarud daytoy ti nawaya latta pananginominar dagiti party-list kadagiti personalidad a kayatda, uray saan nga aggapu dagitoy kadagitoy a sektor a mangibagi kadakuada.

Idi 2010, pinalubosan ti Comelec ni Mikey Arroyo nga agtakem iti Kongreso a kas pannakabagi ti Ang Galing Pinoy (AGP), maysa a party-list a nabukel tapno mangibagi kadagiti security guards ken tricycle drivers, idinto a nakalawlawag a saan a kameng kadagitoy a sektor ti anak ti dati a Presidente.  

Ken malaksid iti AGP, adu pay dagiti party-list a malaksid a pagduduaan dagitoy no aggapu met laeng kadagiti maipapaigid a sektor, awanen ti nalawag a “kualipikasion” dagiti nominado no di ti kaadda ti suporta ni dati a Presidente Gloria Macapagal Arroyo kadakuada. Maipalagip nga iti napalabas nga administrasion, kinasapulan unay ni GMA ti tulong ti mayoria ti Kamara tapno makeltay ti ania man a panangpadasda a ma-impeach daytoy. Isu a no mabalin, kayatna a punnuen ti Kamara kadagiti mannakigayyem a kamengna, nangnangruna kadagiti party-list a kaaliadona.

Kas sagudayen ti Konstitution, rumbeng a 20 a porsiento kadagiti kameng ti Kamara ti aggapu kadagiti  marginalized a sektor. Ken kas kameng ditoy, maipaayan met iti ania man a benepisio, bileg ken prebilihio, karamanen ti P70 milion a pork barrel, dagiti pannakabagi dagiti party-list a kas met laeng kadagiti regular a kameng a nabutosan iti kada distrito. Iti agdama, 58 kadagiti 287 a diputado ti aggapu iti 44 a party-list.

Madildillaw la unay pay ti kaadda dagiti nominado a milionario, dagiti dati nga opisial ti gobierno ken dagiti aggapu met laeng iti kaamaan dagiti tradisional a pulitiko.

Ang-angaw Laeng ti Sistema?

Saan ngarud a naaluadan ni Comelec Chairman Sixto Brillantes Jr. ti bagina a nangibaga a kasla ang-angaw laeng ti sistema ti party-list kadagiti napalabas nga eleksion. Daytoy ti rason no apay a napasnek ti agdama a liderato ti komision a dalusan iti umay nga eleksion kadagiti bogus a party-list, wenno dagiti saan a makaragpat ti pagalagadan nga ibagbaga iti linteg. No mabalin, kunana, kagudua laeng kadagiti 115 a party-list a nangipeksa ti interesda a makiraman iti eleksion ti palubosanda a pabutosan inton umay a tawen.

Agingga ngarud iti agtapos ti Oktubre, addan 35 a party-list ti diniskualipika ti Comelec. Karamanen ditoy ti sumagmamano a grupo a nangabak iti napalabas nga eleksion, wenno addaan kadagiti situtugaw a kamengda iti Kamara, kas koma ti Ako Bicol, a nakagun-od iti kangatuan a butos kadagiti party-list idi 2010 ken addaan iti tallo a situtugaw a kamengda iti Kongreso, ti 1-Care (1st Consumer Alliance for Rural Energy) ken ti Apec (Association of Philippine Electric Cooperatives). Agpada nga ibagian ti 1-Care ken Apec dagiti kameng ti kooperatiba dagiti agus-usar iti kuriente.

Dinillaw ni Senador Koko Pimentel, chairman ti Senate committee on electoral reforms and suffrage, ti pannakadiskualipika dagiti party-list nga awan ti nalawag a pagibasaran iti linteg. Partikular a dina nagustuan ti pannakadiskualipika ti Ako Bikol ken dadduma pay a napalubosan a kas lehitimo a party-list ken nangabak iti napalabas nga eleksion.

Ngem segun ken ni Brilliantes, di rumbeng nga ibagian ti Ako Bicol dagiti Bicolano, wenno ania man a pakaseknanda, ta adda met bukod a diputado a nabutosan a mangibagi kadagiti nadumaduma a distrito iti rehion. Agdoble laeng ngarud no kua ti kaadda ti pannakabagida iti Kongreso babaen ti nasao a party-list.

Adda Pagalagadan a Rumbeng a Masurot

Ken uray napalubosan dagitoy a party-list iti napalabas nga eleksion, rumbeng nga agtultuloy ti panangsurotda iti pagalagadan ti linteg. Segun ken ni Brillantes, saan nga awan ti pagibasaranda ta malaksid iti RA 7941, adda metten pagalagadan nga inlatag ti Korte Suprema babaen ti kaso nga Ang Bagong Bayani v. Comelec a kinednganda idi 2003.

Malaksid iti kaadda dagiti kameng ti maysa a party-list a nadutokan iti nadumaduma a nangangato a posision iti gobierno, maysa pay a rason ti pannakakiddaw iti diskualipikasion dagiti party-list a Bayan Muna, Gabriela, Kabataan, ken Anakpawis ken dadduma pay a grupo a nadekket a koneksionda kadagiti Komunista, wenno ti mapapati a panangpunpundoda kano kadagiti aramid dagiti New People’s Army (NPA).

Ngem segun met kadagitoy a grupo, kaykayatda nga iladawan ti grupoda a progresibo wenno alternatibo a grupo, a lehitimo metten paset ti gimongtayo. Adda met kano dagiti party-list a nabangon saan a tapno mangibagi iti maysa a sektor no di ket tapno mangsaranget laeng iti maysa a sektor, a kas koma iti BANTAY a mangbagi iti counterinsurgency program ti gobierno. Saan kano met a marginalized sector kano daytoy, wenno ti kagarit met laeng daytoy nga Alliance for Nationalism and Democracy (ANAD). Iti agdama, awan pay ti aksion ti Comelec kadagitoy agsabali a petision dagiti nadakamat a party-list.

Ti rumbeng koma ngamin, maaramat laeng ti sistema a party-list a mangipaay iti gundaway kadagiti awanan iti dakkel a pundo wenno bileg iti gobierno nga ibagi ti sektorda iti Kongreso.

Dakkel ngarud a pakababalawan dagiti dadduma a party-list ti kaadda dagiti milionario nga opisialda a mangibagi kadakuada iti Kongreso. Kas koma iti kaso idi ni Mikey Arroyo nga anak ti Presidente ken dati pay a diputado.

Karaman pay dagiti nababaknang a kameng ti party-list da Teodorico Haresco (Ang Kasangga) ken Catalina Bagasina ti (Association of Laborers and Employees).

Ibagian ni Haresco dagiti “small- and medium-scale entrepreneurs” ngem maysa met gayam daytoy a nabaknang a negosiante. Maika-30 daytoy kadagiti kababaknangan a kameng ti Kamara itay napan a tawen. Idinto a ni Bagasina, a mangibagi kadagiti mangmangged, isu gayam ti akinkukua iti maysa a nabaknang a cargo forwarding company. Addaan ni Bagasin iti net worth a P133.9 million, wenno nabakbaknang pay ngem da Arroyo ken Haresco.

Ken no saan a milionario dagiti makastrek iti Kamara babaen ti sistema ti party-list, dagiti pay met trapo (tradisional a politiko) a mismo wenno dagiti annak ken kakabagianda. Nagbalin ngaruden a kasilpo daytoy iti dinastia iti politika a paturturayenda.

Nominado nga Agama, Agkabsat, Aguliteg, Kdp.

Iti agdama a Kongreso, malaksid ken Mikey Arroyo ti AGP a kabsat ni Dato Arroyo (Maikadua a Distrito ti Camarines Sur), adda pay dagiti party-list representative a kabsat met laeng dagiti situtugaw a diputado: da Sharon Garin ti AAMBIS OWA a kabsat ni Jannette Garin (Umuna a Distritro ti Iloilo), Maximo Rodriguez Jr ti Abante Mindanao a kabsat ni Rufus Rodriguez (Maikadua a Distrito ti Cagayan de Oro City), ken ni Wesley Gatchalian ti Alay Buhay a kaiprokproklamar laeng itay nabiit, a kabsat ni Rex Gatchalian (Valenzuela City).

Kabsat met ni Robert Raymund Estrella ti ABONO ni dati a diputado Conrado M. Estrella III (Maika-6 a Distrito ti Pangasinan). Idinto nga aguliteg met da Francisco Emmanuel Ortega III ti ABONO ken Victor Orgega (Umuna a Distrito ti La Union). Ken agama da Nasser Pangandaman ti AA Kasosyo ken Hussein Pangandaman (Umuna a Distrito ti Lanao del Sur).

Ket iti daytoy umay nga eleksion, makita a kaaduanna kadagiti nominado dagiti party-list ket aggapu met laeng iti kaamaan dagiti politiko wenno dati nga opisial ti gobierno, a kas kadagiti sumaganad: dati nga Agrarian Reform Secretary Nasser Pangandaman iti AA KAsosyo, dati nga Agriculture Secretary Leonardo Montemayor iti Alyansang Bayanihan ng mga Magsasaka, Manggagawang Bukid at Mangingisda, dati a Presidential Security Guard (PSG) Chief Romeo Prestoza iti 1ANG Pamilya, dati a Transportation Secretary Pantaleon Alvarez iti 1AAA Party, dati a Justice Secretary Silvestre Bello iti Ahapo Party, dati a Gobernador Sally Perez ti Antique iti Ako Karay-A, ken dati a diputado Rolex Suplico iti Abyan Ilonggo.

Adda pay dagiti party-list a dua wenno tallo kadagiti nominado iti partidoda ket aggapu iti maymaysa a pamilia. Kas iti kaso ti Ang Mata’y Alagaan Party a nakainominaran ni Lorna Velasco (asawa ni Supreme Court Associate Justice Presbitero Velasco) ken dagiti dua nga annakna; ti ALONA a nakainominaran dagiti annak ken manugang ni agdama a House Minority Leader Danilo Suarez; ken ti Bagong Henerasyon a nakainominaran dagiti agassawa a Bernadette ken Edgar Allan Dy.  

Eksperimento Laeng?

Iti ababa a pannao, dagiti met laeng gayam politiko ken ti kaamaanda, wenno dagiti nababaknang a pamilia iti aggangganar iti dakkel. Saan met a kasta kadaras a madalusan ti Comelec ti sistema ken ti ania man a kontrobersia ti party-list daytoy nga umay nga eleksion. Iti biang dagiti inlaksiden ti Comelec iti listaan, adda pay met ti Korte Suprema a pagkamanganda tapno malawlawagan ti estadoda iti daytoy nga eleksion.

Segun ken ni retirado a Chief Justice Artemio Panganiban, awan met ti nalawag nga addang ti mismo a Kongreso tapno marisut dagiti parikut, iti laksid nga umaboten iti 20 porsiento dagiti kameng ti Kongreso ti aggapu metten kadagiti non-political sectors. Idawdawatna ngarud ti panangpanday ti Kongreso iti maysa a linteg tapno mailawlawag a nasayaat dagiti pagalagadan, iti kasta saanen a maaddaan ti gundaway ti asino man a ballikogen ti proseso wenno sistema. Saan met kano ngamin a makaanay ti ania man a pagalagadan ti Comelec wenno ti interpretasion ti Korte Suprema.

Ngem segun ken ni Fr. Joaquin Bernas, maysa a constitutionalist, makuna nga eksperimento laeng ti party-list nga inselsel ti Constitutional Commission a nangaramid ti Konstitusion idi 1987. Ket gapu ta kalpasan ti 25 a tawen, saan pay met a naannayas ti pannakaipakat daytoy, wenno adu ketdi ti parikut a parnuayenna, makuna ngarud ketdi a saan a naballigi ti eksperimento. Adda ngaruden iti Comelec, wenno ti mismo nga administrasion, no palusbosanda pay daytoy wenno pangrasonanda metten tapno maamendaranen ti Konstitusiontayo.

Kabayatanna, kalpasan ti manon nga eleksion iti party-list, nasursuro koma metten dagiti botante a pilien dagiti pudpudno a sektor a mangibagi kadagiti marginalized wenno underrepresented a sektor. Ammoda koma metten a pilien no asino kadagitoy ti bogus.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 19, 2012.)

ALA, SUMUBLATKA MET, BAROK!

IDI iruar dagiti dua nga agkalaban a koalision dagiti partido politikal dagiti opisial a kandidatoda a para senador, di la ketdi naaluadan dagiti dadduma ti dilada nga agkuna iti “Sumelasu” (isu met laeng nga isu) wenno “Same banana equals saba.”  

Saan laeng a maigapu daytoy iti kasla naipaugalin kadagiti politiko a panagakar-akarda iti partido tunggal eleksion. Wenno saan laeng a gapu iti kaawan ti nalawag a plataporma wenno prinsipio a pagdudumaan dagiti partido iti koalision ken iti kasunganida a partido. Dagiti agkakalaban idi, isuda met laeng ti agkakadua ita. A kas met laeng idi.

Nangnangruna ketdi daytoy iti apeliedo dagiti agngayangay a senador. Arigna isu met laeng nga isu dagiti nalataken a nagan dagiti pamilia nga ibutostayo.

No saan a reeleksionista, kabsat wen anak met ti situtugaw a senador,  wenno asawa, anak ken asideg a kabagian ti agpason ti terminona a senador. Iti 19 a kandidato a senador manipud iti dua a koalision, 13 kadagitoy ti aggapu iti pamilia met laeng dagiti politiko nga akintengngel kadagiti nangangato a puesto iti gobierno.

Iti United Nationalist Alliance (UNA), ti koalision ti dua a partido nga idauluan ni Bise Presidente Jejomar Binay, dua kadagiti kandidatoda ti anak wenno kabsat ti situtugaw a senador.

Duanton ti Agakbsat iti Senado?

Anak ti agdama a Senate President Juan Ponce Enrile ni Dip. Jackie Enrile Jr ti Cagayan. Kabsat met ni Senador Jinggoy Estrada ni Dip. JV Ejercito ti San Juan City. Kayatna a sawen, no mangabak dagiti dua a kandidato, addanton agama iti Senado, ken manayonan pay ti bilang dagiti agkabsat no bilang ta mailayon manen ni Senador Alan Peter Cayetano ket kaduaenna met laeng ditoy ti kabsatna a ni Senador Pia Cayetano.

Iti pakasaritaan ti Senado, da Pia ken Alan Cayetano ti kaunaan pay laeng nga agkabsat a naggiddan a nagtakem; idinto a da Jinggoy ken Loi Ejercito-Estrada dagiti agina a naggiddan met a nagtakem ditoy.

Dua kadagiti kandidato pay ti UNA ti kabagian met dagiti dati a senador: da Tingting Cojuangco, ikit ni Presidente ken dati a senador Benigno Aquino III, ken Dip. Mitos Magsaysay ti Zambales, asawa ti kasinsin ni nag-Senador Ramon “Jun” Magsaysay Jr. (kandidato met itoy umay nga eleksion).

Agpada met nga aggapu iti kaamaan dagiti politiko kadagiti lugarda da Richard Gordon iti Zambales ken Olongapo, ken Juan Miguel Zubiri iti Bukidnon. Agpada a dati a senador da Gordon ken Zubiri (naglusulos iti puestona itay napan a tawen).

Iti met koalision ti administrasion a buklen ti Liberal Party, Nacionalista Party, ken Nationalist People’s Coalition, agpada met nga anak dagiti senador da Senador Koko Pimentel III (anak ni dati a Senate President Nene Pimentel Jr.) ken Dip. Sonny Angara ti Aurora (anak ni Senador Edgardo Angara nga agpason iti takemna inton umay a tawen). Malaksid a kabsat ti agdama a senador ni Alan Peter Cayetano, anak pay daytoy ti dati a senador, ni daydi nag-Senador Rene Cayetano.

Napatpateg ti Nagan ngem ti Gapuanan

Kayat met a sukatan ni dati a Dip. Cynthia Villar ti Las Piñas ti asawa daytoy a ni Senador Manny Villar nga agpaso metten ti takemna. Ken kasinsin ni Presidente Aquino ti nairaman pay iti tiket, ni Bam Aquino nga anak ti naub-ubing a kabsat daydi nag-Senador Ninoy Aquino Jr.

Aggapu met iti pamilia dagiti politiko iti Sorsogon ni agpailayon a senador Chiz Escudero, maysa kadagiti dua nga independiente iti tiket ti administrasion.

Mangipakita laeng ngarud ditoy a ti nagan ti pamilia ti kandidato, saan ket a ti padas daytoy ken plataporma ti gobierno, ti nangnangruna a konsiderasion dagiti dua a koalision a nangipili kadagiti inramanda iti opisial a tiketda.

Segun ken ni Ramon Casiple, executive director ti Institute for Political and Electoral Reforms, dakdakkel ti gundaway dagiti agikut kadagiti nalataken a nagan iti politika ta nalaka laeng a malagip dagitoy dagiti botante.

Masansan ngamin nga agkurang ti ammo dagiti botante kadagiti dadduma a kandidato, ket no ania ti nalatak kadakuada, wenno kabesadodan a nagan, isu laengen ti isuratda iti balota. Malaksid pay iti panangipagarupda a ti nagan nga ibutosda ket isu met laeng ti beterano wenno naglataken a politiko, ket dida ammo nga anak, apo, asawa wenno kabagianna laeng daytoy, wenno inaramat laeng daytoy a kandidato ti nasao a nalatak a nagan.

Maiparit ti Dinastia iti Politika?

Nangilukat manen ngarud daytoy ti isyu maipapan iti dinastia iti politika. Mapagpapatangan ita no maysa daytoy nga isyu a pakaseknan la unay dagiti botante, wenno maysa laeng a kadawyan a paset wenno ramen ti demokrasiatayo.

Makunkuna a dinastia ti panagsisinnukat iti turay manipud iti maymaysa laeng a pamilia wenno nabileg a grupo. Daytoy ti kadawyan a kaipapananna ti dinastia kadagiti diksionario. Saan ngarud a dakes daytoy ta maipakpakaten daytoy manipud pay idi panawen dagiti ari ken reyna ken agingga iti agdama a sistema ti gobiernotayo.

Ngem no agbataytayo iti agdama a Konstitusion, salungasingen ti dinastia iti politika ti prinsipio ken nainsiriban a panangpataray ti turay iti Estado. Babaen ti Artikulo II, Seksion 26 ti 1987 Konstitution, paspasingkedan ti Estado iti panangipaayna iti agpapada a panangaramat kadagiti gundaway para iti serbisio publiko ken pannakaiparit ti dinastia iti politika. Ngem saan nga impaay ti nasao a probision ti pudpudno a kaipapanan ti dinastia iti politika, no di ket impatudonna ti pannakailawlawag daytoy iti ania man a linteg a sangalen ti Kongreso para iti daytoy.

Ngem iti laksid ti nasuroken a dua a dekada kalpasan ti ratipikasion ti Konstitusion, awan pay napanday a linteg (“enabling law”) a kasapulan koma a mangipakat iti pannakaiparit ti dinastia iti politika babaen ti kaipapananna a mailawlawagto koma ditoy.

Saan met nga awan ti rason dagiti nagaramid iti Konstitusiontayo a nangiraman iti probision ti anti-political dynasty iti paglintegantayo. Kangrunaan ditoy ti panggep dagiti nagsurat a risuten ti naalas a panangtengtengngel latta ti maymaysa a pamilia wenno nabileg a grupo iti rienda ti turay, a rason ngarud ti pannakaibaddek ti pudpudno a kaipapanan ti demokrasia.

Binukodanda Laeng ti Bileg ti Politika ken Ekonomia

Kasla naipaikadawyanen nga aramid dagiti politiko (dagiti aggapu kadagiti elitista a kaamaaan) ti mangmanipular iti eleksion tapno mapataginayon latta ti bilegda. Nupay adda gundaway dagiti umili a mangpili iti kayatda a butosan, awan met ti ania a nagan a pagpilianda no dagiti isu met laeng a kameng ti pamilia.

Nagtultuloy ti panagturay dagitoy nga elitista, ken nanayonan pay ti bilangda wenno nasukatan ketdi dagiti dadduma a pamilia babaen ti panangrugi met a panagturay dagiti pamilia (crony wenno kaaliado iti politika) a pinanuynoyan ti diktadoria ni dati a Presidente Ferdinand Marcos.

Segun ken ni Dr. Encarnacion Tadem, direktor ti Third World Studies Center iti Unibersidad ti Filipinas, iparangarang laeng ti kaadda ti dinastia iti politika ti saan a nasayaat a pannakaiwaras ti bileg iti ekonomia ken turay iti gimongtayo.

Kasapulan ngarud ti maysa a linteg, kas ibilbilin ti Konstitusion, tapno maisardengen ti panagikut laeng ti sumagmamano a pamilia iti turay ti pagilian. Ngem ti rigatna, nagpupuniponan met ti Kongreso a napusgan nga agaramid iti kasapulantayo a linteg kadagiti aggapu iti nabibileg a kaamaan dagiti politiko. No aramidenda ti linteg, kasla met ngarud sinentensiaanda metten ti pannakapukaw ti bilegda.

Isu a kadagiti naidatagen nga anti-dynasty bill iti Kongreso, a nupay awan ti nariri a nangkonkontra kadagitoy, kasla tinuroganda laengen dagitoy ta awan pay ti nataming kadagitoy iti maseknan a komite ti Kamara wenno Senado.

Dua a Kaipapanan ti Dinastia iti Politika

Maysa ketdi a rason ti di pannakakuti dagiti gakat ti pagdudumaan iti panangawat dagiti lehislador iti kaipapanan ti “political dynasty.”

Iti Senate Bill 2649 nga indatag ni Senador Miriam Defensor Santiago, dua ti pangiturongan iti kaipapanan ti dinastia iti politika. Umuna, maparitan nga agkandidato iti ania man a posision iti maymaysa a probinsia ti asawa, anak wenno asino man a nadekket a kabagianna wenno kabagian ti asawana (agingga iti second degree) ti maysa a situtugaw nga opisial nga agpailayon iti partikular nga eleksion. Ken maikadua, maparitan ti asino man kadagitoy a nadakamat a kabagian ti opisial a sukatan daytoy iti posision a panawanna iti sumaruno nga eleksion kalpasan laeng nga agpaso ti termino daytoy.

Daytoy met laeng ti pangiturongan ti kaipapan ti dinastia iti gakat iti Kamara, ti House Bill No 3413, nga indatag ni Bayan Muna Party-List Rep. Teddy Casiño. Ngem iti paggidiatanda, inramanna ti siudad, a saan laeng a ti probinsia, a pakaipakatan ti linteg. Ken innayonna a sakup pay ti anti-dynasty bill dagiti agassawa, agkabsat ken nadekket nga agkabagian nga aggigiddan nga agkandidato iti maymaysa nga eleksion iti agsabali a posision uray awan ti pakainaiganda iti asino man a situtugaw nga opisial.

Ngem adda dagiti manglimitar laeng iti kaipapanan daytoy kadagiti kameng ti maymaysa a pamilia nga agiggem iti nadumaduma a posision iti gobierno. Kayatna a sawen, mabalin a sukatan ti anak ti amana a mayor, wenno ti asawa daytoy.

Ken adda met dagiti pabor iti dua a pangiturongan iti kaipapanan ti dinastia ngem saan a pabor dagitoy a malimitaran laeng daytoy kadagiti lokal a posision a kas iti kayat ni Santiago. Rumbeng met kano koma a mairaman ditoy iti eleksion para iti Kamara ken Senado. Ket no daytoy ti masurot, mabalin a saanen a napalubosan nga agkandidato pay dagiti naub-ubing nga Angara ken Enrile, da Cynthia Villar, JV Ejercito, ken ti agpailayon a Cayetano.

Ngem kinontra met daytoy ti sumagmamano a senador ta sakupen ti sibubukel a pagilian ti pannakabutos dagiti kameng ti Senado. Narigrigat ngarud a masuruan wenno maimpluensiaan dagiti umili no asino ti kayatda a butosan.

Adda met ketdi dagiti anak wenno asawa a napataran no di man nasurokanda dagiti nasayaat a gapuanan dagiti nagtawidanda iti turay, ngem nakurang pay ti ania man a balligida tapno mawaswasen ti agdama a nga estruktura ti politika a bukbukodan laeng ti mabilbilang a pamilia. Bayat ti panagpabpabileg latta dagitoy a pamilia iti puersada, ad-adda latta met a bumilbileg iti ania man a nangbangen iti gundaway dagiti ordinario nga umili a maipaayan met iti bileg nga agturay. 

No mayarig ngamin ti Filipinas iti dadduma a demokratiko a pagilian, ad-adda laeng a negatibo ti epekto ti dinastia iti politika ti pagilian. Partikular ditoy ti pannakaipakat ti warlordism, nangruna iti lokal nga agpang, tapno maagumanda ti turay ken mapasigurado nga awanen ti mangpadas pay a mangagaw pay iti daytoy kadakuada.

Saan a Garantia ti Nagan

Saan ngarud nga aksidente wenno di nairanrana nga arigna amin a napapanglaw a lugar iti pagilian ket tengngel dagiti pamilia a nagramuten ti dinastiada iti politika. Wen, ta isuda laeng wenno bassit a paset ti lugarda ti aggangganar iti parabur iti napauten a panawen, ket dagiti marigrigat isu latta a basbassit ti bingayda ngem iti rumbeng. Ket dagiti tumubngar, mapilitanda met laeng nga agulimek gapu iti butbutengda.

Ngem iti biang ni Diputado Angara, malimitaran laeng ti dinastia iti umuna  kaipapanan daytoy. Saan ngarud a sakupen daytoy ti panggepna a mangsukat iti amana iti Senado. Ken maysa, innayonna, adda met kabaelan dagiti botante a di mangibutos kadagiti kandidato nga agsadag laeng iti nagan ti pamiliada iti iseserrekda iti politika. Ibasarda ti panagpilida iti kaadda ti nadalus a nagan ken nasayaat a gapuanan dagiti kandidato.

Adda met ngarud dagiti kameng ti dinastia a saanen a nagballigi iti eleksion. Iti eleksion para iti Senado iti napalpalabas, saan a nakatulong ti name recall iti panagkandidato da Sonia Roco, Susan Ople, Gwen Pimentel, ken Raffy Biazon. Naarus dagitoy iti laksid ti imetda a nalatak a nagan dagiti dati a senador nga amada, wenno asawa iti biang ni Roco.

Iti lokal nga agpang, naregreg met ti adu no di amin amin a kameng ti sumagmamano a dinastia dagiti politiko. Ngem kaaduanna kadagitoy a naiwagaten a dinastia ti inabak met laeng dagiti padada met laeng a kameng ti dinastia, wenno pamilia a mapan met laeng ti rugina a mangirubuat iti bukodda a dinastia.

Ket awan ngarud pay maaramidantayo no di ti aguray ti kasapulantayo a reporma ti politika tapno masurot ti ibilbilin ti Konstitusiontayo a maiparit ti dinastia iti politika. No adda man maaramidan dagiti botante iti umay nga eleksion, daytoy iti panangipapatida a mangsirig iti kalidad wenno gapuanan ti asino man a kandidato nga agsadag laeng iti nagan ti pamiliada tapno agampayagda iti eleksion.

Di rumbeng a mairanud dagiti annak wenno kabagian ti maysa a politiko no awan met karbengan dagitoy a mangiggem iti turay.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 15, 2012.)

KAANO A MAIBUS DAGITI KOTONG COPS?

SAAN a maaluadan ti negatibo a panagkitkita ti media kadagiti polis. Ta malaksid met a saan a maliklikan ti panangireport ti media iti kriminalidad, adu met latta dagiti krimen wenno ania man a linoloko nga aramid a dagiti met laeng polis iti akin-aramid.

Ket gapu ta saan a normal ti kastoy a situasion (dagiti polis ti agipatungpal iti linteg saan ket koma a dagitoy ti manglabsing iti linteg), nalaka a mailako ti kastoy a damag iti publiko.

Masansan ngaminen a damag dagiti simple laeng a panagkikil wenno panagkotong dagiti polis iti kalsada kadagiti awanan iti gaway wenno mangpampanuynoy met kadakuada a motorista. Daytoy ngarud ti kasla nagbalinen a normal a situasion iti inaldaw. Awan ti drayber wenno pasahero a saan a makaimatang iti kasta nga aramid, nangruna iti Kamanilaan.

No adda ngarud dagiti dadakkel a damag iti kriminalidad a pakairamanan dagiti polis, a nupay saanen a pagsiddaawan ti publiko, mangipaayen daytoy iti dakkel a pannakadismayada. Ta iti laksid dagiti adun nga addang tapno maisardeng ti kastoy nga aramid, ta nagadu dita a palagip dagiti lidertayo, agtultuloy latta nga agaramid iti dakes dagiti unipormado nga opisial.

Maysa a nagalas nga aramid ti damag a panagkotong ni SPO4 Jose Dela Peña iti Quezon City Police District iti maysa a lalaki iti P20,000 a kas pasuksok tapno saan a makasuan daytoy kalpasan a matiliw ti nasao a polis a mangipakpakat kano iti ‘phone sex” (saan met a krimen ti kastoy) kabayatan ti panangiparadana iti luganna iti igid ti kalsada. Ti la butbuteng ti lalaki a napan a dagus iti maysa nga ATM a kinuyog ti polis. Ngem sakbay a maka-withdraw, natawaganna ti amana iti selpon ket inyawatna ken ni Dela Peña tapno makipatang iti daytoy. Dayta, naapput ti polis ta ama gayam ti lalaki ti kabarbaro a direktor ti National Capital Region Police Office (NCRPO) a ni Chief Supt. Leonardo Espina.

Ket naduktalan kalpasan ti pangimbestigar ti NCRPO nga adda pay gayam pito a kaso a nakairamanan ni Dela Peña sipud pay idi nababa pay laeng ti ranggona iti PNP. Kaaduanna kadagitoy ti kaso ti panagkikil iti kalsada, ken sabali pay a kaso ti panangbutbuteng ken panangdangran wenno panangbastos kadagiti sibilian. Ngem iti laksid dagiti agsusukot a kasona, sitatalinaed latta daytoy iti trabahona, ken naital-o pay iti agdama a nangato a posisionna.

“Command Responsibility”

Gapu iti panangkotongna iti anak ti hepe ti NCRPO, nakasuan ni Dela Peña iti kaso nga administratibo. Ngem itay nabiit, naikkaten daytoy iti serbisio ken naibabawi pay dagiti rumbeng koma a benepisiona iti trabaho, gapu iti immun-una a kaso ti panagkotong.

Gapu iti inaramid ni Dela Peña, nabilinen dagiti hepe kadagiti presinto iti Metro Manila nga agsiputda a nalaing tapno matiliw dagiti kakaduada iti uniporme nga agar-aramid iti kinadakes. Naiget ngarud a maipakaten kadakuada ti command responsibility, a kayatna a sawen, no adda kameng ti puersada nga aglabsing, adda met mayannatup a pannusa para kadagiti hepe, kas koma iti pannakaikkatda met kadagiti posisionda.

Nabatad ti pammilin ni PNP Chief Nicanor Bartolome a maileppas a dagus ti ania man a mayuli a kaso nga administratibo iti asino man a nakasuan a polis iti uneg ti 30 nga aldaw tapno awanen ti ania pay a tamingenda a kaso ket iturongda laengen ti puersada a mangbantay ti komunidad.

Ket saan laeng met a ti anak ni Espina ti nagbalin a biktima dagiti kotong cops. Ta uray pay gayam ti anak daydi Jesse Robredo, ti pimmusay a DILG chief itay napan a bulan, ket nakapadas met iti kastoy nga aramid dagiti polis. Isu a kalpasan ti insidente, imbilin a dagus ni Robredo ti pannakimbestigar ti kaso ken nangipakat daytoy kadagiti addang, kas iti panangbukelna iti Inter-Agency Anti-Kotong Task Force (IAA-TF), tapno matiliw dagiti rinuker a polis ken traffic enforcers kadagiti kalsada.

Ngem iti laksid daytoy, adu latta dagiti saan nga agnakem. Itay laeng napan a lawas, rimmuar ti damag iti pananigreklamo ti maysa a negosiante a balikbayan manipud Canada iti station commander ti Manila Police District Station 4 a ni Rolando Balasabas ken sangapulo pay a polis, gapu iti kaso a panangkotong. Napilitan kano ti negosiante a babai nga inted ti dawdawatenda a P1 milion tapno saan kano a makasuan daytoy iti murder gapu iti pannakapapatay ti anak ti maysa kadagiti nakasuan a polis idinto nga awan met kano ti pannakiramanna iti daytoy. Ken no bilang ta adda, di rumbeng nga agdawat dagiti polis iti gatad a kas pasuksok.

“Mamang Pulis at Aleng Pulis”

Adu pay a damag ti panangkikil, ket mairaman pay dita ti damag kadagiti polis, nangruna dagiti provincial commander ken regional commander nga agaw-awat kano iti payola iti jueteng a kas imbulgar ni Senador Panfilo Lacson itay nabiit, dagiti protektor dagiti sindikato ken dadduma pay a kriminal, ken agpapaay a goons dagiti politiko, ken dagiti mangar-aramat kadagiti tsapa ken armasda tapno mangbutbuteng ken agari-arida kadagiti lugarda.

Awan ngarud ti pakababalawan ti publiko no agbalin man a negatibo ti panagkitada kadagiti polis, uray adda met, wenno ad-adu pay kadakuada ti agserserbi a sipupudno kadagiti pagrebbenganda. Uray pay met no kasano ti panagregget ti liderato ti PNP tapno madalusan ti puersada kadagiti rinuker tapno laeng sumayaat metten ti ladawanda, di latta met agsardeng dagiti scalawags nga agipakat iti dakes.  

Iti panagpaay ni Lacson a kas hepe iti PNP babaen idi ti administrasion ni Presidente Erap Estrada, adda met dagiti addang nga impakatna tapno madalusan ti nagan ti PNP. Inrugina ti panangipakat iti disiplina, kas koma iti panangmantener iti pisikal a kababalin dagiti polis, kas koma iti panangikabassit dagiti polis iti buy-ongda tapno nalag-anda latta a tumaray a mangkamat kadagiti kriminal. Naiget pay ti kampaniana tapno makemmeg ken madusa dagiti rinuker a polis. Adda dita ti panangposasna kadagiti matiliwan sa iparadana dagitoy iti naisangrat a press conference iti kasta mapabainan dagitoy ken agbalin a ballaag tapno agamak dagiti dadduma pay a polis nga agaramid pay iti dakes.

Ngem segun kadagiti kritiko ni Lacson, inaramatna laeng kano dagitoy tapno sumayaat ti ladawanna iti publiko ta gayam addan panggep daytoy a sumrek iti politika. Nagballigi ni Lacson iti politika, ngem apaman a makapanaw iti PNP, kaskasdi latta nga agpipiesta dagiti rinuker a polis.

Idi panawen met ni Gen. Avelino Razon, Jr. nga iggaman ti liderato ti PNP, kangrunaan a panggepna ti pannakaital-o met ti positibo a ladawan dagiti polis babaen ti programana a “Mamang Pulis at Aleng Pulis: Serbisyong Tama at Malinis.” Ngem kas met laeng ken ni Lacson, paset met laeng gayam daytoy ti panagpapogina iti publiko ta adda met panggep daytoy a sumrek iti politika (timmaray ken naabak a kas alkalde ti Manila). Awan met laeng ti nagturongan ti programana kalpasan ti nasayaat met a rubuatna.

Maipalagip nga iti met laeng liderato ni Razon a nangyalnag ti PNP iti maysa a memorandum of understanding tapno maibilin ti inkapilitan a panangikonsulta dagiti prodiuser iti pelikula ken telebision iti PNP iti ania man nga ipabuyada a mangiparang iti saan a nasayaat wenno dakes a karakter ti maysa a polis. Kayatna a sawen, bantayanda ti pannakaiparang ti karakter ti polis tapno saan a makaapekto iti kayat ti PNP nga iparang a pudpudno a karakter dagiti kameng ti puersada. Kasaruno ditoy, nagdawat pay ti PNP iti maysa a napasnek a panagpapatang ti ahensia ken dagiti kameng ti Film Academy of the Philippines ken ti Directors’ and Actors’ Guilds of the Philippines tapno maipatungpalda ti kayatda.

Dida Isuro Dagiti Direktor ken Mannurat iti Pelikula

Ngem awan ti nagturongan daydi a plano ti PNP ta umuna, imposible a kabaelan ti PNP a kontrolen ti kayat dagiti adda iti industria ti pelikula. Ti agkiddaw, wen, ngem ti agmandar, sabalin a saritaan dayta. Ta maysa nga arte ti panagaramid iti pelikula ket nangnangruna ngarud a maaramat daytoy a kas pagsarmingan iti biag. 

Segun kadagiti ekperto iti pelikula, ti ania man a karakter nga ipabuyada kadagiti pelikula, agbatay daytoy iti nasukisokda a kinapudno iti gimong, wenno no ania ti agtaltalinaed nga idelohio wenno realidad ditoy. Saan a naimbento ti kaadda dagitoy a karakter dagiti polis, kas koma no negatibo daytoy. No adda man “polis patola” iti pelikula, gapu ta adda met polis patola iti pudpudno a biag. Ken maysa, agbatay ti karakterisasion ti polis iti taray ti estoria saan ket a gapu iti propesion daytoy. No rinuker a polis ti karakter a kas kidkiddawen ti estoria, rumbeng a maipakita a kasta a saan ket a kas nalimpio a polis.

Maysa ngarud a napudno nga addang, nga agpaut uray masukansukat ti liderato ti PNP, ti kasapulan ti gobierno tapno madalusan ti ahensia kadagiti rinuker a kamengna.

Wen met, kayat ti PNP a dalusan ti ahensia, ngem isuda met ti mangkankanunong kadagiti tattao a mangmilmilat met iti naganda. Aggagayyemda latta met, wenno mabalin a taoda met laeng dagiti karaman kadagiti kaso, isu a ti masansan a mapaspasamak, yakarda iti destino ti maseknan a polis tapno “magpalamig muna” a kas kunada iti Tagalog. Ket inton awanen ti kaso iti imatang ti media wenno ti publiko, isublidanto met laeng daytoy a maseknan a polis iti puestona.

No napasnek koma nga agpayso ti napalabas nga administrasion a mangdalus iti PNP, saan koma a nakapagpapas pay ni Dela Peña nga agaramid iti linoloko. Ta idi damona pay laeng kasona, naikkat koman daytoy iti puestona.

Adda met Laeng iti PNP ti Solusion

Awan met ti natured nga agipulong no maminsan, ta malaksid a kaamakda dagiti naarmasan a polis, maawatanda ketdi nga awan met laeng ti pagtungtungpalan ti kaso.

Adda laeng met iti Malakanyang ken iti PNP ti solusion ti parikut. Nasayaaten a pangrugian, manen, ti naiget a bilin ti Presidente nga agsingsingpet dagiti polis, ti panangingato ti Kongreso iti pannusa dagiti rinuker a polis no kasapulan.

Iti biang dagiti umili, nasayaat met a pangrugian ti pannakaisuro kadakuada a dida agamak nga agipulong (rumbeng a maammuanda nga adda met dagiti remedioda babaen ti linteg), ken ti dida panangyawat iti pasuksok no matiliwanda iti ania man a panaglabsingda iti paglintegan ti trapiko, pudno man a nagbasolda wenno saan. Makatulong daytoy laeng a wagas iti saan a pannakapampanuynoy dagiti buaya iti kalsada.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 1, 2012.)

ANIA, NAGKOPIA NI SOTTO?

NABARA nga isyu ita ti ipabpabasolda a plagiarismo kontra ken ni Senate Majority Leader Vicente Sotto. Kinopia ngamin ti senador ti sumagmamano a paset ti sinurat ti maysa nga Amerikano a blogger nga inaramatna iti panagbitla daytoy kontra iti gakat ti reproductive health wenno iti RH bill.

Makuna a plagiarismo ti panagaramat ti maysa a tao kadagiti kapanunotan wenno balikas ti sabali ket iparangna metten a kukua wenno orihinalna dagitoy.

Di nairanrana a naisingit laeng iti patangan iti RH Bill ti isyu iti plagiarismo, ngem kas kabara metten daytoy ti kontrobersial a gakat a nakaro unay ti panangkontra ti Simbaan, ta saan laeng a sinsinan a kaso ti panagkopia iti sinurat ti sabali a tao ti patangan ditoy. Maysa ngamin a klase ti panagtakaw ti plagiarismo, wenno “intellectual theft,” segun iti Modern Language Association iti Estados Unidos, ta panagaramat ken panangtagikua daytoy iti maysa a banag nga awan ti ammo wenno pammalubos ti akinkukua.

Inako ni Hector Villacorta, ti chief of staff ni Sotto, a kinopiada ti paset ti artikulo ni Sarah Pope iti blog daytoy a rimmuar iti thehealthyeconomist.com tapno aramaten ti senador iti panagbitlana iti Senado. Ngem kunana ketdi nga inadaw met laeng kano ni Pope ti impormasion iti libro ni Dr. Natasha Campbell-McBride, maysa nga Amerikano a neurologist, mainaig iti oral contraceptives. Ta idi damo kano, pinadas dagiti staff ni Sotto a biroken ti kopia ti libro ngem idi masalawda ti blog ni Pope a mangdakdakamat iti impormasion manipud iti libro ni Campbell-McBride, impagarupda a naggapu met laeng daytoy iti mismo nga autor.

Segun iti maysa a Filipino blogger nga immuna a nangibulgar ti isyu iti plagiarismo, awan ti pagdumaan, ultimo dagiti punctuation marks, ti sumagmamano a paset ti bitla ni Sotto ken ti blog ni Pope. Gapu ta inako pay ni Villacorta a dina nabasa ti libro ni Campbell-McBride, awan ngarud ti pagibasaranna a saan nga orihinal ni Pope ti sinuratna iti bukodna a blog. Awan ngarud duaduana nga impakat ti opisina ni Sotto ti makunkuna nga aramid ti sadut a “copy-paste job,” wenno ti panangbagkat lattan ti maysa a paset ti sinurat tapno iselsel iti sabali a sinurat.

“Agdarumkayo Latta!”

Ngem iti laksid iti daytoy, kinarit ketdi Villacorta dagiti kritiko nga idarumda ti senador no kayatda. Awan la ketdi kano ti maganabda ta saan kano nagkopia ti senador. Ken no pudno man nga inaramidna daytoy, saan met kano a krimen iti kaso a plagiarismo, ta awan ti ania man a linteg iti Filipinas a mangibaga a kasta.

Agpayso a saan a krimen ti palagiarismo ta saan a nadakamat daytoy iti Kodigo Penal, ngem adda met ti Akta Republika 8293 (wenno ti Intellectual Property Code) a mangipapaay iti pannusa kadagiti mapaneknekan a nagbasol iti copyright infringment, ti kaso a kaasping met laeng ti plagiarismo.

Asino man a maduktalan a nagkopia iti ania man a sinurat a protektado babaen ti copyright law, mamulta daytoy ken mabalin a mabalud pay. Iti maysa a kaso ti Korte Suprema, nagbalin pay ti plagiarismo a nagibasaran iti panangkiddawda a maikkat ti maysa a mahistrado iti posisionna gapu iti panagkopiana nga awan pammalubos ti sinurat ti maysa a ganggannaet nga autor nga inramanna iti maysa a pangngeddeng daytoy idi 2010.

Ngem saan a napatapuak ni Associate Justice Mariano del Castillo ta kinedengan ti mayoria dagiti padana a mahistrado ti Korte Suprema a nupay nalawag a nakopia dagiti kapanunotan nga inaramat ni Del Castillo iti sinuratna a pangngeddeng mainaig ti kaso dagiti comfort women, iti sinurat ti ganggannaet nga autor, saan kano met naigagara daytoy. Binabalawda laeng ti panagliway ti maysa a kameng ti staff daytoy wenno ti di panangiselsel dagiti rumbeng a footnotes kadagiti naaramat nga impormasion iti final draft ti desision ti mahistrado.

Copyright Infringement versus Plagiarismo

Nupay agpada a mainaig iti panagkopia maysa a sinurat (ken dadduma pay a klase ti orihinal a partuat ti maysa a tao) nga awan ti pammalubos ti akimpartuat ti plagiarismo ken copyright infringement, adda met dakkel a paggidiatanda. Agpaut ti 50 a tawen manipud iti ipapatay ti maysa a mannurat ti copyright (karbengan a mabayadan ken mabigbig a kas akimpartuat) ti sinuratna, wenno tawen nga adda karbengan daytoy a mangsalaknib ti orihinal a partuatna ken agdawat iti danios peruisio iti maysa a kaso a sibil iti asino man a mangsalungasing iti daytoy. Ti plagiarismo, iti sabali a bangir, awan ti makunkuna a panawen.

Kas pagarigan, inaramat ni Sotto ti maysa a sinurat ni William Shakespeare. Saanen a sakupen daytoy ti copyright law, ngarud awan ti makuna nga infringement, ta napaut unayen a tawen manipud natay ti autor. Ngem no aramatenna ti ania man a sinurat ni Shakespeare, wenno paset daytoy, a dina dinakamat a ti nalatak a dramaturgo iti akinsurat, daytoy ti makunkuna a plagiarismo. Ti ababa pannao, agbalin laeng a copyright infringement ti kaso a plagiarismo no awan ti pammalubos ti maseknan a paggapuan ti sinurat a protektado iti copyright law. Rumbeng nga ammo daytoy da Sotto ken ti chief of staff-na a maysa pay met ngarud nga abogado.

Ngem aglalaok ketdi dagiti “palusot” ni Sotto. Adda dita ti panangibagana a nairanta kano dagiti blog a kas iti sinurat ni Pope a maibinglay iti publiko, wenno paset ti public domain. Saan ngarud a masakupan ti gobiernotayo dagiti pagalagadan ti copyright, ken kangrunaanna, naikawwes ken ni Sotto ti parliamentary immunity a kas senador a mangilisi kenkuana iti ania man a pammabalaw.

Di met akuen ni Sotto a kukuana dagiti inaramatna iti speech-na ta saan met kano a sientista wenno doktor daytoy, isu a kinasapulanna ngarud iti agsukisok kadagiti impormasion kas koma iti Google. Ken dina inaramat ti nagan ni Pope ta apay kano koma nga ibagana a nagtaud ti impormasion iti maysa laeng a blogger. Ti laeng ngarud nagan ti doktor ti dinakamat ti senador iti privilege speech daytoy.

Komediante  

Ania pay, immingaren dagiti netizen a Filipino, nangnangruna dagiti blogger, gapu iti kasla panangibaba ti senador iti estadoda a kas mannurat wenno paset met iti nasaknap a lubong ti mass media. Adu met dagiti blogger nga eksperto kadagiti paggapuanda a trabaho; kinapudnona adda met dagiti blogger iti Senado a kas ken ni Senador Pia Cayetano.

Rinibu ngarud dagiti nangiposte iti Facebook, Twitter, ken forum site kadagiti news website ti ania man a panangidadanes, no di man panangkatkatawada laeng, iti senador a kunada nga awan iti ammona maipapan iti copyright law ken panagaramat kadagiti online sources. Maysa pay met kano daytoy a senador. Sabagay, kunada pay, maysa laeng a komediante ni Sotto ket kas kadagiti papelna iti telebision, awan ti panangipasnekna kadagiti serioso a banag, uray pakadadaelanen ti reputasionna a kas nangato nga opisial ti gobierno.

Kayarigan man ti plagiarismo ti maysa a naluto a masida. Uray naidasar daytoy iti lamisaan, ngem saan met a para kenka, makuna a panagtakaw metten no kimmutsaraka nga awan ti pammalubos ti nagidasar. Agpayso a saan a krimen ti mangkutsara iti masida, wenno di pakabaludan ti mangraman no mabisinka, ngem saan kadi a nakababain daytoy?

Kasta met ti plagiarismo. Saan nga isyu a legal daytoy, no di ket ad-adda nga isyu iti ethics, wenno prinsipio a mainaig iti umisu a panaggaraw wenno aramid nga agbatay iti moralidad.

Kadagiti pagadalan, saan a makuna a kriminal ti estudiante nga agkopia (cut and paste) kadagiti sabali a sinurat tapno iramanda kadagiti reportda. Ngem nabatad ketdi nga unethical wenno naalas daytoy, ket rumbeng ngarud a maikkan iti leksion dagitoy tapno agnakemda. Saan ngarud a mapalubosan dagiti matiliwan iti plagiarismo a makisalip pay kadagiti pasalip iti panagsurat, nga agaplikar kadagiti writing grants, a maital-o iti posisionda, a maipablaak dagiti suratenda pay, ken saan a maipaayan ti diploma no thesis ken dissertation ti karaman ditoy. Ket no saan a mapalubosan daytoy iti pagadalan, kasta met a naalas no maipalubos ti plagiarismo a maysa ngarud a klase ti panagtakaw, iti agpang ti pagwarnakan, negosio ken nangnangruna iti serbisio publiko.

Kaso ni Manny Pangilinan

Nangnangruna a maisuro kadagiti ubbing a raemenda ti aramid ti sabali a tao. Ket gapu ta kadagitoy a panawen, di maaluadanen dagiti ubbing ti agaramat iti ania man nga impormasion a kasapulanda a maadawda iti Google ken dadduma pay a search engine, mapalpalagipan latta met dagitoy nga ilanadda ti source wenno orihinal a nagtaudan dagitoy nga impormasion. No dida aramiden dayta ket agparparang nga orihinalda ti naaramat nga impormasion, maysa daytan a nalawag a kaso ti plagiarismo.

Malaksid no dida naigagara ket nalibtawanda nga iraman ti nagtaudan dagiti kinopiada nga impormasion kadagiti reportda, mabalin a maawatantayo ida. Ngem dayta no agpakawanda la ketdi a sipapasnek iti inaramidda.

Kas iti kaso ni Manny V. Pangilinan, maysa kadagiti kababaknangan a negosiante iti pagilian iti agdama ken akinkua iti adu a korporasion. Natiliwan met daytoy a nagkopia kadagiti sinurat da J.K. Rowling, Oprah Winfrey ken Barack Obama tapno aramatenna iti panagbitlana iti sanguanan dagiti nagturpos iti Ateneo de Manila University idi 2010, nga awan pulos ti panangibagana a naggapu daytoy kadagiti maseknan nga orihinal ng autor. Ngem nupay nababalaw dagiti nagsurat iti bitla ni Pangilinan, a naggapu pay met ngarud dagitoy iti Ateneo, inakona latta ti responsibilidad ket nagdawat iti pammakawan iti publiko. Ken tapno malay-ayan ti isyu gapu ta napalalo met idin ti panangbabalawda kenkuana iti Internet, naglusulos laengen daytoy a kas chairman ti Ateneo Board of Trustees.

Napabasol met iti kaso a plagiarismo ni Krip Yuson, maysa a nalatak a mannurat ken kameng pay daytoy iti Hall of Fame ti Palanca Awards. Gapu daytoy iti panangaramatna iti kolumna iti sumagmamano a paset ti sports column ti padana a kolumnista iti maysa a news website. Ngem inrasonna a dina naigagara a nairamanna ti orihinal a surat ti padana a kolumnista; kayatna a sawen, nailaok kadagiti sinuratna dagiti dadduma nga ed-editenna para iti website, ket iti pannakaulawna impagarupna a kukuana metten dagitoy. Pagsayaatanna, nagkiddaw a dagus iti pammakawan ni Yuson, isu a nalay-ayan met laengen ti isyu ket nagtalinaed ti panagraem dagiti agbasbasa kenkuana  wenno kadagiti sinuratna.

Agpakawan, Kunam?

Saanen nga isyu no adda nalabsing da Pangilinan ken Yuson a paglintegan wenno rason daytoy tapno pakadusaanda. Ti napateg kadakuada, ammoda ti nagkamalianda ket rumbeng laeng nga agdawatda iti pammakawan ti publiko. Adayo laeng unay daytoy iti impakita nga ugali da Sotto ken Villacorta. Naglawag la ngaruden a nagbasolda, isuda pay ti nakarit. Gapu kadi ta senador ni Sotto, wenno pudno la unay nga awan ti ammona no di ti agpakatawa laeng iti “Eat Bulaga”?

Gapu iti kinatangken ni Sotto, di ngarud mapengdan ti panagadu latta dagiti netizen a mangat-atakar kenkuana iti Internet.    

Kasla napilitan laeng ngarud ni Sotto nga impaikkat iti rekord ti Senado ti ania man a paset ti panagbitlana a nadakamat ti nagan ni Campbell-McBride. Ngem naladawen ti amin, kalpasan ti panangtallikudna iti ania man a gundaway nga agpakawan koma iti nagkibaltanganna.

No agaramat ti maysa nga estudiante iti sinurat ti sabali ket ibagana a kukua wenno orihinalda dayta, inuulbod latta daytoy ket di rumbeng ngarud a magraduan, uray pay no kasano ti kapintas dayta nga obrana. Gapu ngarud met ta saan nga orihinal ni Sotto dagiti inramana iti argumentona a mangkontra iti RH Bill, ngem ipakitana a kasta, inuulbod met ngarud daytoy ket di rumbeng a talken, wenno graduan, ti publiko.

Ti panagkopia ni Sotto iti sinurat ti sabali a tao ti mangipakita nga aramidenna amin tapno ballikogen ti kinapudno iti isyu iti RH bill. Nagsangit pay ngarud daytoy iti panagbitlana iti Senado gapu ta babalawenna dagiti kontraseptibo nga inaramat ti asawana a ni Helen Gamboa iti pannakatay ti anakna a lalaki apaman a maipasngay daytoy idi 1975. Ngem kinontra a dagus daytoy dagiti doktor ken eksperto ta awan kano ti maidatagna a nasiken nga ebidensia a mangibaga nga adda koneksion ti kontraseptibo iti pannakatay ti maladaga, ta natay kano metten ti ibagbagana a doktor a nangbalakad kenkuana.

Nalawag laeng a mangal-ala ni Sotto iti simpatia ti publiko tapno umayonda iti kayatna: ti pannakalapped ti RH bill nga agbalin a linteg. Kas komediante, wenno artista, ammona ti bileg ti telebision a mangilawlawag ti ania man nga aktingna iti publiko. 

Cyberbullying

Ket ita ta kasla naipiten iti isyu ti plagiarismo, mangal-ala ngarud manen iti simpatia iti panangibagana a biktima daytoy iti cyberbullying. Pagaaduanda kano metten daytoy a linugoban gapu laeng kano iti pagtaktakderanna a prinsipio a mainaig iti RH bill. Isu pay laeng kano ti kaunaan a senador a biktima ti kastoy a panangperdi ti maysa tao babaen ti Internet. Ngem nalipatan sa ti senador a saan amin a nangbabalaw kenkuana iti Internet ti pabor iti RH bill. Ta saanen nga isyu daytoy iti population control ken family planning no di ket iti kababalin ti maysa nga opisial ti gobierno nga imbutostayo.

Nanglukat manen ngarud daytoy ti sabali nga isyu, kas iti panggep ti Senado a mangaramid iti linteg tapno mailawlawag iti pagalagadan iti panagsurat ken panagaramat kadagiti blog, mangipaay iti proteksion kadagiti blogger, ken maamuan no ania ti masakup ti copyright kadagiti sinuratda. Ket gapu ta suportado ni Sotto ti nasao a gakat, ibagbaga ngarud dagiti dadduma a maysa nga “anti-blogging bill” daytoy.

Ngem no adda koma napatpateg a tamingen ti Senado, isu daytoy ti gakat a mangingato koma iti pagrukodan wenno kualipikasion dagiti asino man a mabutosan nga agserbi kadagiti umili.

*Diakon inaganan ti nangalaak kadagiti ladawan kas panangsurotko laeng metten ti kunkuna ti mararaem a senador a saan a plagiarismo iti kastoy nga aramid.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 17, 2012.)

ADDANTO NGATA PAY KAS KENKUANA?

APAMAN a naduktalan a saanen a nakalasat ni Secretary Jesse Robredo ti Department of Interior and Local Government (DILG) idi maala dagiti bumabatok ti bagina tallo nga aldaw kalpasan a natinnag ti eroplano a naglugananna iti baybay ti Masbate, adda dagiti agkuna iti kastoy: “Apay a no asino pay ti nalimpio, isu ti umuna a pumanaw?” Wenno: “Dagiti koma agtatakaw wenno rinuker nga opisial ti gobierno, a nakaad-aduda pay met, ti umuna a matay.”

Ipakitana laeng ngarud ditoy a nalimpio a lider ni Sek. Roberdo, a makunkuna pay a kararaeman kadagiti kameng ti gabinete ni President Benigno “Noynoy” Aquino III. Idinto nga idi damo, nagpeggad a maikkat iti puestona gapu iti pannakibiang dagiti adu a politiko.

Ti DILG ti maysa kadagiti kabibilegan nga opisina ti gobierno ta tengngel daytoy iti sibubukel a puersa dagiti polis ken amin a lokal nga opisial ti pagilian. Ngem saan a dayta a bileg ti malaglagip ita ken ni Robredo, no di ket ti kinapasnekna nga agtrabaho, ti kinadalus ti panangipagnana iti turay, ken dagiti galad daytoy a mannakigayyem ken bisionario wenno amona ti nasayaat a pangituronganna iti iggemna nga opisina.

Dagitoy man ti ladawan ti serbisio publiko nga idi pay laeng 1986 a birbirokentayo.

Saan ngarud a maaluadan dagiti dadduma nga idilig ti biagna iti serbisio publiko iti bukod met a panagserbi ti pagilian ni Presidente Ramon Magsaysay, ti nangipanagananda iti premio a naawat ni Robredo idi 2000, ti Ramon Magsaysay Award for Government Service. Agpada da Robredo ken Magsaysay nga ay-ayaten unay dagiti pagserbianda nga umili, ngem agpada laeng met nga ababa dagiti biagda. Naggapu met iti Cebu idi matnag ti eroplano a nagluganan ni Magsaysay idi 1957.

Pudno la unay nga addaan iti napudno a dedikasion ni Robredo iti opisinana; imbilangna ti trabahona a kas maysa a napateg a mision iti biagna. Kunada a daytoy ti kagagagetan kadagiti kameng ti gabinete, a banag a pinaneknekanna babaen ti reggetna a timmabuno iti taripnong dagiti pannakabagi ti linteg a naangay iti Cebu uray iti Sabado nga aldaw koma ti bakasionna. Ngem gapu ta bakasion met laeng, napanunotna a kalpasan ti pasken, dumagas daytoy iti pagtaenganda iti Naga tapno bisitaen ti anakna a babai. Ngem saanen a nakadanon ti sekretario ta idi makabatog ti naglugananna a Piper Seneca iti baybay ti Masbate, nagpaliaren ti makina agingga a simmadsad ken limned daytoy iti 180 a kadapan ti kaadalemna a danum. Nakalasat a dagus ti aide-de-camp ni Robredo a ni Senior Insp. Jun Abrazado, ngem daksanggasat a saan a naalaw pay ti biag ti sekretario ken ti dua a piloto ti eroplano.

Nangiruar a dagus ti Malakanyang ti maysa a proklamasion para iti pannakaideklara ti “Narional Days of Mourning” ken ti pannakaipaay ti maysa a state funeral para ken ni Robredo. Daytoy ti kangangatuan a pammadayaw ti maysa a natay nga opisial nga ipapaay ti gobierno. 

Ngem asino kadi ni Secretary Robredo ta kasta unay ti panagay-ayat ti publiko kenkuana?

Tubo iti siudad ti Naga iti Camarines Sur ni Robredo. Nayanak idi Mayo 27, 1958, ken maikatlo ti lima nga anak da, Jose Chan Robredo Sr, maysa a Tsino, ken dati a Marcelina Manalastas. Nagturpos daytoy iti kina-enhiniero iti De La Salle University iti Manila.

Nangrugi ti 25 a tawen a panagserbi ni Robredo ti gobierno idi nabutosan daytoy nga alkalde ti siudad ti Naga idi 1988 iti edadna a 29 laeng. Isu ti kaubingan nga ama ti ili iti dayta a panawen. Iniggamanna ti posision iti tallo a termino, ket iti uneg ti siam a tawen, napagbalinna ti dati a kasla aglaladut a third-class a siudad iti Kabikolan a kas maysa kadagiti kadudur-asan a local government unit ti pagilian, ken nangnangruna a nagserbi iti siudad a kas modelo iti kinadalus a panangipataray ti gobierno kadagiti amin a local government units iti pagilian.

Saan ngarud a pagkasdaawanen ti panangipaayda kenkuana iti Ramon Magsaysay Award gapu iti naballigi a gapuananna iti panangipataray iti gobierno. Isu pay laeng ti kakaisuna a lokal nga opisial a naipaayan iti daytoy iti pakasaritaan ti award-giving body a katukad ti Nobel Peace Prize para kadagiti pagilian iti Asia. Maysa laeng daytoy a premio kadagiti 140 a naawaten ti sekretario, manipud iti regional agingga iti international nga agpang, a kas opisial ti gobierno. Karamanen ditoy ti naawatna a Dangal ng Bayan Award, ti kangangatuan a premio nga ipapaay ti gobierno kadagiti opisial ken empleado daytoy a nangipakita iti di magatadan a panagserbida iti publiko. Ken gapu iti naisangsangayan a liderato ni Robredo, binigbig pay ti Asiaweek magazine ti siudad ti Naga a Most Improved City iti sibubukel nga Asia idi 1998.

Idi malpas ti terminona idi 1998, awan ti pinalubosanna a mangsukat kenkuana a kabagian, uray ti asawana, a kas iti ar-aramiden ti kaaduanna a mayor wenno gobernador. Ken dina pinanggep ti agkandidato iti nangatngato a posision a nalaka koma met a magun-odna no kayatna, ngem kunana nga adda serbi ti pananglimitarda iti agingga ti tallo laeng a termino ti maysa nga alkalde ta no maminsan kano met, maibusan ti imahinasion ti maysa a lider. Kayatna a sawen, kasapulan met ti panaginana, wenno kas iti inaramidna, ti sumrek iti eskuela tapno agadal pay para iti kasapulanna a kurso.

Inusar ni Robredo ti panawen a kaawanna iti politika iti panagbasana. Naturposna ngarud ti Masters in Business Administration iti Unibersidad ti Filipinas, ken Masters in Public Administration iti John F. Kennedy School of Government ti Harvard University, ken nagbalin pay nga Edward Mason Fellow idi 2000.

Nagsubli ni Robredo a mayor iti Naga idi 2001 a nangituloyanna kadagiti programana iti siudad ket inleppasna ti naballigi manen a tallo a termino a nagpatingga idi 2010. Wenno sakbay nga inawatna ti kangatuan a posision iti DILG babaen ti administrasion ni PNoy. 

Iti panagturay ni Robredo iti siudad ti Naga, malaglagip la unay dagiti kakailianna iti panagtrabahona iti City Hall tapno adda tuladenda. Napasnek nga agtrabaho ti mayor iti kasapulan nga oras, i-punch-na ti bukodna a time card para iti attendance, agaruat met iti kas iti uniporme dagiti empeado ti City Hall tapno makikaysa kadakuada, ken awan ti badigard daytoy. No kasta kano a malpas ti maysa a kalamidad a kas iti bagyo iti lugarda, isu kano pay ti umuna a mapan agdalus kadagiti kalsada. Agrikus daytoy nga agbisekleta a mangdanon kadagiti residente tapno saludsodenna dagiti pakaseknanda. Pinasingkedanna ti agtultuloy a panagtinnulong dagiti NGO ken lokal nga asamblea ti masakupanna para iti kasapulanda a panagdur-as.

Dagitoy ngarud a galad ni Robredo ti intugtugotna iti DILG. Sakbay a pimmusay daytoy, adu dagiti impakatna a programana para iti reporma ti ahensia, kangrunaanna iti agpang ti public accountability ken transparency para kadagiti polis ken lokal a lider. Inyunay-unayna ti Full Disclosure Policy, wenno ti pannakakiddaw kadagiti lokal a gobierno nga ipakitada iti publiko babaen dagiti kasapulan a dokumento ti pudpudno a nakaaramatan dagiti pundoda. Inrugina payen a dinalusan ti opisinana babaen ti naiget a panagpalutpot ken panangidarumna kadagiti asino man a karaman iti adda anomaliana a kontrata iti ahensia.

Kanayon nga ibagbagana a saan a kasapulan a ti maysa a lider iti nalaing laeng. Ta saan met kano nga amin a nalaing (“mahusay”) ket nalimpio (“matino”), kasta met a saan amin a nalimpio ket nalaing. Rumbeng ketdi nga agpada a nalaing ken malimpio ti maysa a lider tapno talken ti publiko nga agiggem iti pundo nga agtaud kadagiti umili.

Ni ngarud Robredo ti makuna a “poster boy” ti kampania ni PNoy ken ti gabinetena para iti nalinteg a dalan (“tuwid na daan”), wenno ti kampania ti administrasion kontra iti korupsion ti gobierno.

Ngem iti laksid iti daytoy a pannakaam-ammoda ken ni Robredo, saan pay gayam a naipaayan iti kompirmasion ti appointment-na iti DILG babaen ti Commission on Appointments (CA), uray kalpasan ti duan a tawen a kaaddanan nga agserserbi iti napasnek iti administrasion ni PNoy. Ngem segun kadagiti kameng ti CA, maipaay koma kenkuana dayta a kompirmasion iti panagtataripnong manen dagiti kameng iti agtapos daytoy a bulan ngem naitantan laeng gapu iti ipupusay met ti padana a Bikolano a ni Rep. Salvador Escudero ti Sorsogon. Ngem kunada ketdi maysa a dakkel a rason ti politika. Kalaban ngamin ni Robredo iti politika ni Rep. Luis R. Villafuerte ti Camarines Sur. Ni Villafuerte ti nagkiddaw iti CA a dida ipaayan ti kompirmasion ni Robredo agingga a di marisut ti susikda iti politika, a pinatgan met ti komision. Nangidatag ngamin ni Villafuerte ti disqualification complaint iti Comelec kontra ken ni Robredo iti election idi 2007. Ngem ita ta natayen, dagus a nagbaliw ti tono ni Villafuerte ket no mabalin, kunana, ipaayda kano ken ni Robredo ti kompirmasion uray natayen daytoy, banag a kinatawaan laeng dagiti dadduma a kameng ti CA.

Naladaw laeng met ngamin a naidatag ti nagan ni Robredo para iti kompirmasion ti CA. Idi laeng Nobiembre a napanunot daytoy nga aramiden ti Malakanyang. Idi damo, ibagbagada nga acting laeng wenno temporario ti pannakaipatugaw ni Robredo iti DILG, ngem idi madlawda nga epektibo daytoy, nakumbinsir met laeng ti Malakanyang nga ipaay kenkuana ti posision. Ngem iti naudi damag, natibong ti nagan ni Senador Panfilo Lacson, a kaaliado ita ni PNoy, a mangsukat kenkuana apaman a malpas ti termino daytoy iti Senado.

Napintas koma a pagrubuatan ni Robredo ti DILG tapno magun-odna ti nangatngato pay a puesto, ta kadagiti agngayangay a politiko isu man laeng ti makuna nga adda karbenganna no kinadalus, kinagaget ken kinaregget nga agserbi ti pagsasaritaan. Ngem maysa ni Robredo kadagiti kameng ti gabinete nga awan ti ibagbagada pay a planoda iti daytoy umay nga eleksion. Posible ngarud a no saan la ketdi a pudno ti ibagbagada maipapan ken ni Lacson, situtudio latta ni Robredo nga agserbi iti Malakanyang agingga iti termino ni PNoy inton 2016. Awanen ti ammotayo pay ditoy ta pimmusay metten ti sekretario iti naubing pay nga edadna a 54.

Dagitoy ngarud ti rason no apay nga adu ti malidayan ken masayangan iti ipupusay ni Robredo. Ngem rason met daytoy tapno pagtaudan ti panangilunlunod latta dagiti kakailiantayo kadagiti rinuker nga opisial nga adayo iti galad ti sekretario.

Kunada ngarud a no kas koma ken ni Robredo amin a situtugaw iti gobierno, mabalin nga awanen ti ania a parikut ti gobierno a mangtun-oy ti nalinteg a dalan, ket amangan no daytoyen ti kasapulantayo a manggun-od metten iti arpaaptayo a panagbalbaliw ken progreso para iti pagilian.

Adu dagiti nasayaat nga ibagbagada maipapan iti ababa ngem narimat a biag ni Robredo. Narigat ngarud a masukatan daytoy iti DILG iti kas met laeng koma kenkuana. Napateg ngarud nga iti asino man a dutokan ni PNoy, ituloyna koma ti nasayaat a narugian ni Robredo iti ahensia, ken ti kalidad ti trabaho nga impakitana iti dua a tawen a kaaddana ditoy. Gapu laeng iti dayta, sibibiagto latta ti imbatina a napintas a lagip iti benneg ti serbisio publiko. 

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 3, 2012.)