NO APAY A NAGLUSULOS TI SANTO PAPA?

WEN, adu ti naklaat, nagleddaang, ken nanganag metten iti ikutda a pammati iti panangiwaragawag ni Pope Benedict XVI iti panagretirona inton Pebrero 28. Kasla gilap ti kimat iti asul a tangatang a di napakpakadaan. A nakatikawan ken nagaligagawan ngarud ti kaaduan, nangruna kadagiti Katoliko nga idauluanna.

Ta kaano pay a ti maysa a Santo Papa, ti kangatuan a lider ti Simbaan Katoliko, ket boluntario a bumaba iti didiosenda a puestona? Matudingan ngamin iti asino man a madutokan a Santo Papa nga agtakem agingga iti panungpalan ti biagna. Nabayagen, wenno arigna 600 a tawen ti limmabasen, manipud naglusulos ni Pope Gregory XII idi 1415, ti kaudian a lider ti Simbaan a nangaramid iti kasta.

Maymaysa laeng ngarud a saludsod ti kayattayo a masungbatan: Apay?

Nabatad ketdi dagiti balikas ni Pope Benedict XVI. Naanag ti konsensiana a kasapulannan iti bumaba iti puestona ta nakaro unayen ti kinalakayna, ken mapukpukaw metten ti kiredna a mangakem a nasayaat kadagiti pagrebbenganna a kas kangatuan a pastor dagiti 1.2 bilion a Katoliko iti lubong. Sumagpatton iti edad a 86 iti panagkasangayna iti daytoy umay nga Abril.

Ni Joseph Ratzinger, ti pudno a nagan Pope Benedict XVI, ti kalalakayan a nagbalin a Santo Papa, iti edadna idi a 78, iti napalabas a 300 a tawen iti pakasaritaan ti Romano Katoliko. Sinukatanna ni Pope John Paul II a natay idi 2005 iti edadna a 84.

Awan ti Sakit ti Santo Papa

Segun pay ken ni Pope Benedict XVI, kasapulan unay iti posisionna ti kired ti bagi ken panagpampanunot, ngem narigat metten a maipakitana pay dayta gapu ta lumaklakayen daytoy. Dinakamatna pay ti nakaparpardas a panaglupos ti panawen iti moderno a lubongtayo, a panangipasimudaagna a marigatanen a makigiddan pay.

Napartak met dagiti opisial ti Vatican a nagkuna nga awan ti nakaro a sakit ti Santo Papa. Ad-adda ketdi nga ibagada a napaksuyan daytoy a kas met iti asino man uray dagiti awan iti sakitda, isu a kasapulan metten ti bagina iti aginana. Personal a pangngeddeng ti Santo Papa iti impakatna, nga agtaud iti nalawag pay laeng met a panagpampanunotna. Awan ngarud ti banag, pasamak wenno asino man a nangpilit kenkuana. 

Agpayso nga iti agdama a panawen, saan a mapalubosan nga aglusulos ti kangatuan a lider ti Simbaan, ta mangirugi no kua daytoy iti pinnolitika wenno ti panangpilitda a bumaba iti puesto ti asino man a maipatugaw. Ngem palubosan met ti mismo a paglintegan ti Simbaan (canon law) ti panaglusulos ti Santo Papa no maipakitana a siwawayawaya ken nasin-aw pay laeng ti panunotna a nangikeddeng iti aramidenna.

Saan met laeng a panaglakay wenno sakit ti patangan ditoy. Adda met dagiti bumaba kadagiti tungpal-biag a posisionda tapno maliklikanda iti nakaro a panagsagabada  iti imatang ti publiko gapu iti panagkapsut iti bagida nga aglakay, wenno pannakaidalitda gapu iti sakit.

Agsubli a Cardinal Ratzinger

Nupay ibagbagada a naiget ni Pope Benedict XVI a mangipakpakat dagiti tradision ti Vatican, nangirubuat daytoy iti maysa a banag a mabalin a tuladen dagiti sumarunonto kenkuana. Daytoy ti panangibbet ti maysa a Santo Papa iti puestona gapu iti medikal a rason. Panangimula pay daytoy ti kapanunotan kadagiti sumaruno nga henerasion dagiti Katoliko a saan laeng a ti ipapatay ti pagtungpalan ti panagturay ti maysa a Santo Papa, ken ti ania man nga oras, mabalinda a pagpapatangan ti kapasidad ti liderda. Maysa daytoy a panangawat metten iti trabaho ti maysa a Santo Papa iti agdama a panawen.

Segun ken ni Padre Federico Lombardi, pannakangiwat ti Vatican, surotenda ti kayat ti Santo Papa nga aramaten amin a nabatbati nga orasna nga agserbi a sipapasnek iti Nasantuan a Simbaan ti Dios. Kalpasan a bumaba ti Santo Papa iti puestona, agtalinaedto daytoy iti Mater Ecclesiae, maysa a monasterio iti sakup ti Vatican. Ditoyto metten nga agbiag a kasla monghe, ket idatonna laengen ti biagna iti meditasion ken panagkarkararag.

Apaman nga agtugaw ti sumukat kenkuana iti umay a bulan, agsublinto met laeng ti awagda kenkuana a Cardinal Joseph Ratzinger a kas idi sakbay a nagbalin a Pope Benedict XVI. No mapasamak pay dayta, mapadasan ti Vatican, iti umuna a gundaway kalpasan ti napaut a panawen, ti kaadda ti maysa a dati a Santo Papa ken ti agdama a Santo Papa a sibibiag iti sidongda.

Awan met kano ti dakesna ta paset ti tradision, ken nabatad a nailanad iti canon law, ti saan a pannakibiang ti maysa a dati a Santo Papa iti adda a nakatugaw, uray pay ngata agsabali ti kapanunotanda iti pannakaipakat dagiti isursuro ti Simbaan. Segun ken ni Cardinal John Olorunfemi Onaiyekan, maysa a Nigerian, ti panangipatugawda iti maysa a Santo Papa ket saan a kas iti normal a wagas ti politika dagiti dadduma a pagilian, nupay makuna a maysa nga estado ti Vatican City.

“Conspiracy Theory”

Ngem adda met agkuna a saan a salun-at ti rason iti kasla naidardaras a panangibbet ti Santo Papa ti liderato iti Vatican. Dagitoy man dagiti naayat kadagiti conspiracy theory, wenno dagiti kapanunotan a sumiasi iti impormasion a maipapaay kadatayo. Ibagbagada ngarud nga adda pay naun-uneg a rason a di kayat nga ibaga ti Vatican iti publiko.

Maysa ditoy ti ibagbagada a pannakadismaya ti Santo Papa, wenno dagiti tattao iti aglawlawna, iti naturturongen ti panangrisutna kadagiti napapateg nga isyu ti gimong a pakaseknan unay ti simbaan. Kangrunaan ditoy dagiti agraraira a kaso iti panangabuso a seksual dagiti papadi kadagiti agtutubo, ti panagaramat kadagiti kontraseptibo, ordinasion dagiti babbai nga agbalin a padi, panagassawa dagiti agpada nga alanganin, ken ti panagbaba ti bilang dagiti Katoliko a makimkimisa nangruna iti Europa ken America. Sabali pay ti eskandalo iti panangibulgar iti maysa a dati a katalekna a tao ti impormasion maipapan kadagiti panguartaan ti Simbaan, ken ti kaawan gaway kano ti Santo Papa a mangipagna iti kayatna ti turay iti Vatican ta agtamtamed laeng daytoy iti pagayatan dagiti dinutokanna nga opisial.

Adda dagiti mamati a karaman ti Santo Papa kadagiti panangtakkab nga addang tapno saanen nga agsao pay dagiti biktima iti panagabuso, wenno leppasendan ti kaso a mangsurot iti pagayatan dagiti lider ti simbaan. Ngem no pudno man a kayat a tulongan ti Santo Papa dagiti biktima, napaay la ketdi daytoy a nangsaranget kadagiti grupo iti Vatican nga agipakpakat iti cover-up.

Kasla Nobela ni Dan Brown

Dua laeng ngarud a banag ti mabalin a maadawtayo iti kasasaad ti Santo Papa. Umuna, paset ni Pope Benedict XVI ti nagramuten a “politika” iti Vatican a natawidna manipud dagiti immun-una kenkuana a lider. Isu ti dinutokanda a mangsukat ken ni Pope John Paul II ta nadekket ti panaggayyemda. Kayatna a sawen, rumbeng a ti kas kenkuana, a katunosan unay ti dati a lider ti mangsublat iti turay tapno agtultuloy dagiti “tradision” a kayat dagiti adda iti uneg a naipakatda uray ti panagturay dagiti saan unay a konserbatibo a kas ken ni Pope John Paul II.

Ken maikadua, parikut la unay ni Pope Benedict XVI ti bumilbileg ken rumikrikut a burokrasia iti Vatican a mangbangbangen kadagiti kayatna a reporma iti Simbaan. Gapu ngarud ta saan met laengen nga isu ti mapatpaturay, nasaysayaat laengen nga umibbet. Wenno, amangan a gapu ta sumiasi daytoy iti pagayatan ti burokrasia, adda ngarud dagiti tao wenno grupo a nangpilit kenkuana a bumaba. No koma nobela daytoy ni Dan Brown (ti nagsurat iti The Da Vinci Code ken Angels and Demons, mabalin a sinabidongandan daytoy ket paruarenda a pimmusay daytoy gapu iti nakaro a sakit.  

Ngem bay-antayo dagitoy a conspiracy theory.

Iti panagretiro ni Pope Benedict XVI, mabati latta ngarud dagiti adu nga isyu a sinarsarangetna iti walo a tawenna iti puesto: ti isyu ti population control ken AIDS (mamati ti Papa a saan a solusion ti panagaramat iti kondom iti parikut iti AIDS), ti panagabuso a seksual dagiti papadi (nupay naibaga metten ti Santo Papa a pakaibabainan ti Simbaan dagiti kakastoy nga aramid, awan met ti nagudilanna tapno mapalutpot a nasayaat ti isyu), seksualidad dagiti alanganin ken ti panagassawa dagiti asmang nga agpada ti seksda (panagatakar kano daytoy iti isursuro ti Simbaan a pudpudno nga estruktura ti maysa a pamilia), aborsion (maysa a “moral crime” daytoy ket di rumbeng a maipakat uray pay dagiti biktima iti panagrames), ken ti panangital-o ti pagrebbengan dagiti babbai iti pannakaipataray ti Simbaan (paset kano ti nasantuan nga estruktura ti Simbaan ti di panangiraman kadagiti babbai nga agbalin a padi).

Saanen a Taga-Europa ti Sumukat

Ngem pagsayaatanna, iti daytoy a panagsukat manen ti administrasion ti Vatican, addan pangnamnamaan dagiti maseknan a sektor a mabaliwan metten ti pagtaktakderan ti Simbaan kadagiti nailanad nga isyu. Idawdawatda ngarud a lumukay metten ti pagtaktakderan ti sumukat a Santo Papa kadagiti isyu ti kontraseptibo, family planning ken dadduma pay nga isyu iti reproduksion (a kas iti linteg ti Reproductive Health iti Filipinas)  ken ti same-sex marriage a maawaten ti adu a gimong iti nadumaduma a paset ti lubong.  

Sabali pay nga isyu ti nasionalidad ti agbalin a Santo Papa. Panawen kano metten a mangipatugawda iti saan a taga-Europa. Nagbalin idi a tradision nga Italiano laeng ti mabalin a mangiggem iti turay ti Vatican, ngem nagbaliw dayta manipud iti nagtugaw ni Karol Jozef Wojtyła (pudno a nagan ni Pope John Paul II) a taga-Poland. Ket saan met nga Italiano ti nangsukat kenkuana a ni Pope Benedict XVI ta taga-Germany daytoy.

Adda kano met dagiti pagilian, kas kadagiti adda iti Asia (partikular ti Filipinas), Afrika ken Latin America a nabileg latta ti Katolisismo. Segun ken ni Antonio Marto, obispo a taga-Portugal, pakakitkitaan kano dagiti taga-Europa iti pannakabannog iti nakayanakanda a kultura, a kas makita iti panangiparang dagiti Kristiano iti pammatida iti panagbiagda, banag a saan a makita kadagiti adda iti Afrika wenno Latin America, a naregta latta dagiti Katoliko nga agbiag babaen ti ikutda a pammati.

Ngem uray aggapu iti ruar ti Europa, awan la ketdi ti ania a pagbaliwan ti pannangiggem ti turay ti Vatican ken uray pay dagiti doktrina ti Simbaan, segun dayta ken ni Cardinal Onaiyekan. Dina kano kayat a sawen a no adda baro a Santo Papa, agbaliw metten a mamimpinsan ti rupa ti Simbaan. Saan a kas kadagiti politiko ti Santo Papa wenno ti Vatican, nga apaman a mangabakda iti eleksion, umuna unay a panunotenda ti panangbaliwda iti riendaanda a gobierno.

Maysa a Filipino a Santo Papa?

Mabalin a mangipaay iti positibo a panagbalbaliw daytoy a panaglusulos ni Pope Benedict XVI. Amangan no marisut metten dagiti adu a parikut ti Simbaan, nangruna iti sexual abuse iti kombento. Maipalagip a bimmaba ni Pope Gregory XII iti puestona tapno marisut ti narikut a pannakagudua ti kapanunotan ti Vatican idi panawenna. Kasta ngarud koma met ti mapasamak ita, a no ay-ayam koma iti bola, sabalin a risiris ti pagbanaganna.

Gapu ngarud dagitoy a kapanunotan, narugian ti namnamatayo a maysa a Filipino ti mabalin a mangsublat ken ni Pope Benedict XVI a Pastor dagiti Katoliko. Karaman ngamin ni Luis Antonio Cardinal Tagle, arsobispo ti Manila, kadagiti pagpilpilianda ita a mangsukat iti agretiro a Santo Papa. Ngem adu met dagiti kas kenkuana a saan nga aggapu iti Europa ken natataengan ken nalatlatak nga adayo ngem isuna.

Ala, awan ti imposible iti Dios, kunada man. Ditay ammo, sumangbayto latta dagiti pasamak, a kas met laeng ti kimat iti asul a tangatang, a mangipaay kadatayo, saan laeng iti maysa a Filipino a Santo Papa no di iti maysa a panagbalbaliw iti Simbaan a mayannatup iti agdama a panawen. Kasapulan laeng nga isaganaantayo dagitoy.

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Pebrero 25, 2013.)

PAKAIBALUDAN MET TI MANGSAIR ITI MAYSA A RELIHION?

PAKABASOLAN iti linteg ti mangsair iti karirikna ken pammati ti maysa a relihion (“offending religious feelings”). Segun dayta iti Artikulo 133 ti Kodigo Penal. Ket ti asino man nga aglabsing, mabalin a madusa iti pannakaibalud a saan a nabababba ngem innem a bulan agingga iti dua a tawen ken uppat a bulan.

Ania man a grupo a mamati iti Dios, Kristiano man, Muslim wenno dadduma pay a pammati, masair la ketdi ti riknada no mariribuk ti ipakpakatda a seremonia wenno liturhia a sentro ti pammatida ta selebrasion daytoy ti kaadda ti Dios iti sidongda.

Sagrado dayta a panagummong ken seremonia. Ket segun ken ni Jose Sison, abogado ken maysa a kolumnista iti diario, daytoy ti makaigapu iti kaadda ti probision iti Kodigo Penal (Artikulo 133) a mangipapaay iti pannusa iti asino man nga agipakita iti aramid a nakaro unay a mangsair iti karirikna dagiti mamati, iti lugar a naisangrat a para iti pannakaidaydayaw ti Dios, wenno kabayatan ti selebrasion iti maysa a nasantuan a seremonia.

Saan a kadawyan a kaso iti korte ti Artikulo 133 a kas iti estafa, panagtakaw, ken pammapatay, ngem nabayagen daytoy a probision ti linteg. Arigna innem a dekadan ti limmabas manipud iti naudi a pangngeddeng ti Korte Suprema mainaig iti daytoy. Adda ngarud dagiti agkuna a duduoganen daytoy a krimen, ket makuna a saanen a kasapulan unay iti agdama a panawen a maipangpangruna ti pannakaipaay ti wayawaya kadagiti umili a mangipeksa iti riknada, uray pay kontra daytoy iti bukod wenno sabali a pammati.

Ngem uray pay kasano ti kabayagen ti linteg, saan a nagpukaw ti bileg daytoy. Kinapudnona, mangrugin ti pannakapagungar manen daytoy babaen ti kaso ni Carlos Celdran, ti kontrobersial a tour guide iti Manila.

“Guilty” ni Celdran

Rimmuar itay nabiit ti pangngeddeng ti Manila Metropolitan Trial Court iti kaso ni Celdran, a naidarum iti bileg ti nasao a linteg kalpasan ti panangriribuk daytoy iti maang-angay nga ecumenical service iti Manila Cathedral iti maysa nga aldaw ti Setiembre 2010.

Segun ken ni Judge Juan O. Bermejo Jr, nalawag a sinair ni Celdran ti karirikna ken pammati ti Simbaan Katoliko, babaen ti panagngiwatngiwatna a nangiparang iti tallaong ti plakardna a nakaisuratan ti nagan a “Damaso.” Panangyebkasna kano daytoy ti panagtubngarna iti patienna a napalalo a pannakibibiang ti Simbaan Katoliko iti isyu ti Reproductive Health Bill (maysa itan a linteg). Ipalpalagip ni Celdran ti naalas a kababalin ni Padre Damaso, nalatak a karakter iti nobela ni Jose Rizal, a nagbalin a simbolo ti panagabuso dagiti papadi idi panawen ti Kastila, tapno pagadalan koma dagiti lider ti Simbaan iti pannakibibiangda iti politika.

Ngem dakkel a saludsod no ania a klase ti panangsair ti ibagbaga ti Artikulo 133 tapno pakaibaludan ti maysa a tao? Ken ania ti masasao a karirikna dagiti mamati a makidkiddaw ditoy?

No agbataytayo kadagiti pangngeddengen ti Korte Suprema, ti maysa nga aramid tapno makuna a “notoriously offensive” wenno napalalo a mangsair iti karirikna ken pammati ti relihion, rumbeng a maiturong kontra iti tradisional nga ar-aramiden, doktrina wenno ritual ti maysa a relihion tapno laeng uyawen no di man adda intensionna a dadaelen ti banag a pagtataudan ti panangidaydayaw dagiti kamengna iti Dios ken pammatida. Makuna ngarud a notoriously offensive, segun iti pangngeddeng ti Korte, ti panangbato iti maysa a ministro ti maysa a relihion bayat iti panagsersermon daytoy, ken ti panangibaga nga Anti-Cristo ni Hesus, a markado ti demonio ti Simbaan, ken ni Santo Papa ti kumander ni Satanas. (Iti Poland idi napan a tawen, nasentensiaan ti maysa a nalatak a kumakanta iti pagilianda babaen ti bileg ti kapadana a probision ti linteg, gapu iti panangibagana iti maysa nga interbiu a maysa a tao a napalaluanen iti arak ken agus-usar iti ruot—kas koma iti marihuana—ti nagsurat iti Biblia.)

Dagiti Elemento ti Krimen

Ngem saan a makuna a krimen iti bileg ti Artikulo 133 dagiti sumaganad a kaso: ti panangidalan iti parada ti pumpon ti saan a Katoliko iti arubayan a kukua ti Romano Katoliko, ti pananguyaw ti maysa a Protestante iti reputasion ti Santo Papa kabayatan ti ilalabas iti sanguananna ti libut dagiti Katoliko, ken ti panangserrek lattan ti maysa a nabartek iti maysa a church assembly ken nangpadas a mangagaw iti mikropono ti mangidadaulo iti kanta. Iti maikatlo a kaso (People vs. Nanoy), saan a maiturong iti mismo a pammati ti relihion ti inaramid ti artek no di ket panangirugi laeng iti riribuk tapno masinga ti seremonia ti pammati.

Ken malaksid iti makapasair nga aramid, paset ti elemento ti krimen ti pannakaipakat daytoy iti lugar a nairanta a pangipeksaan iti pammati, ken ti pannakaipakat daytoy kabayatan ti selebrasion iti ania man a seremonia ti relihion. Paset ti seremonia dagiti maipakat iti ruar iti simbaan, kas koma dagiti libut, prayer rally ken panangipumpon iti natay. Ken kangrunaanna, rumbeng nga adda intension ti agaramid a saktan ti rikna dagiti mamati wenno direkta ketdi daytoy a panangatakar iti doktrina ti simbaan.

Mabalin ngarud a nasair ti rikna dagiti obispo ken dagiti mamati a nakasaksi iti inaramid ni Celdran, ngem di met makuna nga adda ranta daytoy a dadaelen ti ania man nga isursuro wenno ritual ti Simbaan, no di ket panangipeksa laeng iti panangkontrana iti nakaro a pannakiramraman dagiti obispo iti patangan iti RH Bill, a kas iti implikasion ti “Damaso” a naisurat iti plakard nga iggemna ken dagiti imbugkawna iti uneg ti simbaan. Kuna ngarud dagiti gagayyem ni Celdran a dina met kinontra ti doktrina ti simbaan mainaig iti karbengan dagiti di pay nayanak (unborn child), wenno dina imbaga a palso ti pagtaktakderan dagiti obispo mainaig iti reproduksion ken population control.

Karirikna ti sibubukel a simbaan, karamanen ti pammati dagiti kamengna, ti ipekpeksa ti Artikulo 133, saan ket a ti emosion a marikna no kasta a masair ti maysa a tao. Masair ti rikna dagiti papadi wenno dagiti debosionado no kasta a sumrek iti simbaan dagiti babbai a kunam la no nakalabusen iti aruatda nga inrutapda iti bagida, wenno dagiti panangbastosda iti karakter dagiti padi, wenno ti panagiwaras ti gobierno iti kondom kadagiti mamati. Ta saan met a maapektaran ditoy ti reputasion ken doktrina ti sibubukel a Simbaan Katoliko. Ngem no iti rason a nasair ti rikna dagiti obispo ken dagiti nagatendar iti religious service iti pannakasinga ti ar-aramidenda, immun-unan a dimmawat iti pammakawan ni Celdran.

Awan ti Karbenganna a Mangriribuk iti Misa

Ngem sabali ti nakita ni Bermejo iti inaramid ni Celdran. Makapasair kano iti sibubukel a pammati ti Simbaan Katoliko iti panangipukkaw ni Celdran iti dawatna a saan koma a bumiang dagiti obispo iti patangan iti RH bill, wenno ti panangyarigna kadakuada a kas Padre Damaso. Inaramat ti hues ti pangkontra a kapanunotan ni Justice Jose Laurel iti kaso a People vs. Baes idi 1934 (nagbalin a majority opinion iti simmaruno a kaso) iti isu met laeng a probision ti linteg, a ti makapasair nga aramid ket agbatay iti panangamiris ti korte iti pudpudno a pasamak, saan laeng nga iti pannakaipakat ti linteg, babaen ti maipakita a karirikna dagiti apektado a Katoliko saan ket a dagiti addaan iti sabali a pammati.

No agbataytayo ngarud iti pangngeddeng ni Bermejo, makuna a nupay adda kano karbengan ni Celdran nga agipeksa iti opinion a kontra iti Simbaan, awan ti karbenganna a mangriribuk iti panangipeksa dagiti Katoliko iti karbenganda nga agkararag wenno makimisa iti natalinaay. Ayonan daytoy ni Sison. Kunana nga awan ti karbengan dagiti pabor iti RH a pikaren, ibabain ken idadanes ti relihion dagiti kontra iti kapanunotanda. Masursuroda koma a kanayon a respetaran ti sagrado nga aramid ti Simbaan.

Ken maysa, kuna pay ni Sison, saan a duduogan a linteg ti Artikulo 133, ta mayannatup latta daytoy iti ania man a panawen nga adda latta mamati iti Dios. Saan ngarud a rumbeng ti isingsingasing ti maysa nga editorial ti diario a mawaswasen ti nasao a probison ti Kodigo Penal gapu laeng kadagiti makunkuna a “Padre Damaso” iti simbaan ta no aramidenda dayta (ti pannakawaswas ti linteg), kakaasi met a maapektaran dagiti sabsabali a relihion, ta awanen ti pagkamanganda iti linteg no masair met a mismo ti pammatida. Wenno nalaklakanton ti panagdidinnadael dagiti agduduma a pammati, ket dayta laeng ngarud unay ti kayat a liklikan ti linteg.

Ala, agpayso nga adda pay dakdakkel a krimen ngem iti panangipakita iti makapainsulto a plakard iti maysa a church service. Ngem no kitaentayo a nalaing, adda pay met nasaysayaat a wagas a mabalin nga ipakat ni Celdran a saan a pagtaudan iti kastoy a kontrobersia. Nasayaat unay ti kayatna a mapasamak (ti panangiliklik dagiti obispo iti bagbagida iti nakaro a politika), ngem adda umisu a lugar ken oras a pangipeksaanna iti kayatna. Ti ngarud inaramidna iti simbaan, ipakitana ti kaawan respetona iti seremonia ti Simbaan, ken no ayonantayo ti pangngeddeng ti korte, maysa daytoy a nabatad a panaglabsing iti linteg.

Ngem adda dagiti eksperto iti linteg a saan a mayannatup ti Artikulo 133 iti kaso ni Celdran no kayat met laeng ti Simbaan a dusaen daytoy.

No adda man ngarud pakababalawan ni Celdran iti linteg, masarakan daytoy iti sabali a probision iti Kodigo Penal (saan ket a ti Artikulo 133), kas koma iti kaso nga unjust vexation ken ti Artikulo 153 (tumults and other public disturbance) nga agpada a mangipapaay iti nalaglag-an a pannusa ngem iti krimen a nakaidaruman ni Celdran.

Ania ti Napatpateg a Wayawaya?

Sabali met ti makitkita ti kampo ni Celdran. Kunada a no mapaturay ti pangngeddeng ti korte ti Manila, mangibati la ketdi daytoy ti panagbuteng dagiti umili a mangdillawton iti aramid dagiti lider ti Simbaan ken doktrina iti pagkamenganda a relihion. Mapungtil ngarud ti ipapaay ti Konstitusion kadagiti umili a wayawaya nga agsao (freedom of speech). Segun iti grupo a Human Rights Watch, awan koma ti maibalud gapu laeng iti panangipeksa iti rikna wenno kontra-opinion iti isyu ti gimong. Patienda a saan nga isyu iti relihion ti inaramid ni Celdran no di ket isyu iti gimong ken politika.

Kadakuada, napatpateg ti panangipeksa iti wayawayada nga agsao ngem ti wayawaya dagiti umili a mangipeksa iti pammatida. Ti ngamin freedom of speech ti pundasion iti amin a wayawaya nga ipapaay ti linteg. Segun dayta iti Korte Suprema. Ngem kuna met laeng ti Korte, nga adda dagiti rason a kasapulan a malimitaran dayta a wayawaya. Kas pagarigan, uray adda karbengan ti maysa a tao nga agsao iti kaykayatna, di rumbeng nga usarenna daytoy a mangdangran iti sabali, kas koma no ipukkawna nga adda uram iti pagsinean uray awan met gayam a pakaisagmakan laeng dagiti aglagaw a tattao. Malimitaran dayta a wayawaya no masagid met ti sabali pay a wayawaya nga iparparabur kadatayo ti Konstitusion, kas koma iti karbengan nga aguummong iti natalinaay (peaceful assembly), ken ti wayawaya iti panangipakat iti relihion wenno mangidaydayaw iti Dios ken pammatida.

Nagbalin ngarud a debate daytoy no asino ti mapaturay kadagiti wayawaya no agkikinontra metten ti pannakaipakat dagitoy. Ket no matuloy a maidanon ti kaso ni Celdran iti Korte Suprema, adda la ketdi nasaysayaat a pannakalawlawag iti kaso.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Pebrero 11, 2013.)

PUDNO KADI NGA ADDA CATHOLIC VOTE?

NARIGAT a maawatan ti ibagbagada a Catholic vote, wenno ti panagkaykaysa dagiti Katoliko nga agbotos segun iti kayat dagiti mangidadaulo ti Simbaan.

Ammoyo kadi no apay? Gapu ta awan ti masasao a Catholic vote. Makunatayo daytoy no agbataytayo iti pakasaritaan ti eleksion iti pagilian. Saan nga agbotos ti kaaduanna a Katoliko gapu laeng iti pammatida.

Maysa laeng daytoy a mito wenno sariugma. Awan ti masinunuo a pagtaudanna ta saan a naibasar daytoy iti kinapudno ti pagtaktakderantayo ita a lubong. Dayta ti nabatad a panangiladawan ni Senador Miriam Defensor Santiago iti ibagbagada a Catholic vote.

Dinakamat ni Santiago ti kaso ni Juan Flavier tapno mailawlawagna ti kayatna a sawen. Iti laksid ngamin ti panangikampania dagiti papadi iti di panangibotos dagiti Katoliko ken ni Flavier gapu iti naiget a programana iti family planning, ken iti panagiwaras pay daytoy iti kondom idi Sekretrario pay laeng ti Department of Health (DOH), nangabak a senador ni Flavier idi 1995. Ken maikadua pay a kangatuan a puesto kadagiti nabotosan a senador idi nagpailayon daytoy idi 2001.

Maysa pay a kaso ti kinapalso ti Catholic vote ti panagkandidato ni Erap Estrada a presidente idi 1998. Iti laksid ti naiget a panangikampania ti Simbaan kontra iti kandidaturana gapu ta karkardayo ti galadna iti pagalagadan iti panagpili ti Simbaan iti kasapulan a lider ti pagilian, gapu ta managbabai, mannugal, mangnginum ken saan a nakaturpos iti kolehio ni Erap, naglayus latta met ti botosna ket awanen ti mabalinan pay dagiti obispo idi nagsapata daytoy a Presidente ti pagilian—wen, ket nakaparabaw pay ti imana iti Biblia.

Iti met eleksion presidensial idi 2010, a nagkandidatuan manen ni Erap a presidente, adda laeng iti kutit iti walo a kandidato ni JC delos Reyes ti Kapatiran Party nga inyendorso dagiti obispo. Idinto a ni Noynoy, a dildillawenda gapu ta pabor daytoy iti isyu ti family planning, ti nangabak iti daydi nga eleksion. Simmegunda met kenkuana ni Erap, iti laksid ti pannakaibaluden daytoy gapu iti kaso a plunder.

Ken no pudno met laeng nga agkaykaysa dagiti Katoliko nga agibotos iti kandidato nga umayon iti pammatida, saantayo koman a naaddaan iti Protestante a Presidente, iti kinatao ni Fidel V. Ramos.

Ad-adu ti Pabor iti RH Bill

Ken segun ken ni Santiago, ti pananguyot dagiti obispo kadagiti mamati a di mangibotos kadagiti pabor iti RH ket nabatad a panaglabsing iti prinsipio iti Konstitusiontayo a panagsina ti Simbaan ken Estado iti panangipataray iti bukodda a pagimbagan ken panggep.

Imbutaktak amin daytoy ni Santiago idi kabara pay laeng ti debate ti Reproductive Health (RH) Bill itay napan a bulan. Kasla pangsarapana man daytoy iti ibagbaga dagiti kontra iti gakat nga agaluad dagiti lehislador a pabor iti gakat, ta maarusto kano dagitoy iti umay nga eleksion babaen ti panagkaykaysa dagiti Katoliko.

Ngem ad-adu ketdi iti immayon iti imbaga ni Santiago ngem kadagiti apektado iti pammutbuteng dagiti obispo. Nakalusot ti gakat iti layus a botos iti Kamara (133 a pabor, 79 a kontra) ken iti Senado (11 a pabor, 5 a kontra). Nagbalinen daytoy a Republic Act 10354 (Responsible Parenthood and Reproductive Health Act of 2012), kalpasan a pinirmaan daytoy ni Presidente Benigno S. Aquino III uppat nga aldaw sakbay ti Paskua.  

Naabak ngarud ti Simbaan iti daytoy a pannakirangetda iti ibagbagada a dakes a gakat. Ngem segun kadagiti obispo, dida nalabanan ti impluensia ti Malakanyang kadagiti kameng ti Kongreso, a katukad ti kapkapnekanda a pork barrel.

Ngem ti pudno, dagiti met laeng obispo ti mababalaw. Nagtalekda unay iti kabaelanda a mangawid kadagiti politiko iti poderda, babaen ti ikarkarida a suporta iti umay nga eleksion. Ngem ammo la unay met ti kaaduanna a politiko a nasamsamay ti makinaria, wenno pondo ken suporta ti maysa a nabileg a partido tapno agballigida iti eleksion. Ken kadagiti agkandidato iti umay nga eleksion, dakkel pay a pagpampanunotanda dagiti surbey a mainaig iti RH Bill.

No agbataytayo ngamin kadagitoy, awan la ketdi ti ania a mangipangag iti panagkiddaw dagiti obispo a di panangibotos koma dagiti mamati kadagiti kandidato a pabor iti RH Bill. Segun iti kaudian a nailian a surbey nga insayangkat ti Social Weather Stations (SWS) manipud iti Nobiembre 29 aginga iti Disiembre 3 itay napan a tawen, dakdakkel nga amang ti bilang, wenno 33 a porsiento kadagiti napagsaludsodan a manakman, ti nangibaga nga ibotosda dagiti kandidato a pabor iti RH Bill, idinto a siam laeng met a porsiento ti nangibaga nga ibotosda dagiti kontra. Mapan met a 57 a porsiento kadagiti napagsaludsodan ti agkuna a dida ibilbilang a napateg nga isyu iti eleksion ti RH bill iti panagpilida kadagiti ibotosda.

Kasurot laeng daytoy ti resulta met ti surbey ti Pulse Asia idi 2010 a mangibagbaga a 69 a porsiento kadagiti napagsaludsodan ti pabor iti RH bill, idinto a 7 a porsiento laeng dagiti kontra.

“Deus est Caritas”

Makita ngarud nga agtultuloy ti panangkanunong ti kaaduanna a Filipino iti RH Bill agingga iti panagbalin daytoy a linteg. Banag nga ipampannakkel unay ni Dip. Edcel Lagman, maysa kadagiti kangrunaan nga autor ti gakat; ngarud, kunana, awan ti rumbeng a pagamkan dagiti pro-RH Bill ta awan ti pagibasaran ti Catholic vote nga ibambando ti Simbaan. Ken no add man pudno kano a Catholic vote, isu daytoyen ti timek dagiti umili a mangpabor iti baro a linteg ti Reproductive Health.

Maawatantayo no kasano ti kinaiget ti Simbaan a mangsaranget iti linteg nga iladladawanda ita a mangitunda kadatayo iti kultura ti panagpatay. Paset laeng daytoy ti panangital-oda iti doktrina ti pammatida, kas iti panangkontrada iti aborsion, wenno maisentro iti karbengan nga agbiag dagiti di pay nayanak. Para kadagiti papadi, pangpadasanda ti RH bill no adda met laeng ti maibagbaga a botos a para iti moralidad.

Ngem segun ken ni Fr. Joaquin Bernas, maysa a constitutionalist, saan a direkta nga akem ti Simbaan ti pannakabukel ti maysa a rasonable wenno napudno iti pammati a gimong a kas politikal nga aramid, ta ad-adda ng akem daytoy dagiti laity, wenno dagiti agserserbi ti simbaan a saan a padi. Imbatayna daytoy iti “Deus est Caritas” nga inruar ni Papa Benedicto XVI itay nabiit. Kayatna a sawen, di rumbeng a pumili dagiti papadi no ania a partido ti kanunonganda, ta ti laeng mabalin nga aramidenda ket isu ti panangilawlawagda kadagiti rason tapno mabukel ti maysa a kapkapnekan a gimong ken ti pananguyotda kadagiti mamati a makiraman iti partisipasion iti nadalus a politika para iti kapkapnekanda a gimong.

Kinapudnona, saan amin a Katoliko ket makitada ti kinapudno a kas makita met ken maanag wenno maisuro dagiti lider ti Simbaan. Kaaduanna ti di makaammo no ania ti pagtaktakderan ti Simbaan kadagiti napapateg nga isyu iti pagilian. Gapu ngarud iti daytoy, pagrebbengan dagiti papadi nga isuro dagiti mamati iti patienda a kinapudno ken kiddawen kadakuada a pasantakenda ti konsensiada. Ngem dida koma liplipatan ti kaadda met ti napateg a doktrina ti religious freedom, wenno karbengan ti asino man a mangsurot a sipapasnek iti bukodna a panamati ken konsensia, ket iti kaano man di rumbeng a piliten daytoy nga aggaraw a mangsalungasing iti dayta.

Maibatay daytoy a kapanunotan, imbilang ngarud ni Bernas a saan a panangipakita iti pudpudno a pagtaktakderan ti Simbaan ti panangibutaktak dagiti papadi iti pulpito iti panangkontrada kadagiti kandidato a pabor iti RH Bill. Ad-adda ketdi a panangkonsensia laeng daytoy kadagiti lehislador tapno panunotenda ti ilulung-awda iti politika. Pangital-o ngarud daytoy iti politikal nga aramid nga agsadag iti kasapulan iti agdama, saan ket a ti panangital-o koma iti napnuan prinsipio a politika nga agbatay iti pudpudno a panagserbi iti ili, hustisia ken pagimbagan iti sapasap.

Catholic Vote Philippines

Saan ngarud a pagsiddaawanen nga iti napauten a pakasaritaan ti Simbaan Katoliko, adun ti nangdupir iti pagtaktakderanna, ken agtultuloy latta a makontra dagiti doktrinana a manglabsing iti kapanunotan dagiti agtuturay wenno dagiti aramidda a mangituray kadagiti tattao iti panangaramatda iti karbenganda nga agpanunot ken agsaludsod para iti bukodda a pagimbagan.

No ragupentayo ngarud ti ibagbaga dagiti mangpalpaliiw iti politika iti Filipinas, partikular iti konsepto ti panagsina ti Simbaan ken Estado, maanagtayo dagitoy lima a kapanunotan: (1) addan bukod a pangngeddeng ti kaaduanna a Katoliko a saan nga agpannuray iti ibilbilin dagiti obispo; (2) kas met laeng kadagiti kameng ti dadduma a relihion, adun dagiti Katoliko a mangibilang iti aborsion a kas maawatdan a pagpilian no kasapulan iti isyu ti moralidad ken medisina; (3) adda dagiti Katoliko a maawat ti konsensiada nga agaramat kadagiti reproductive health services ti gobierno; (4) kabaelan dagiti Katoliko a pilien a nasayaat ti kayatda nga ibotos, ken maawatda iti konsensiada, uray kontra daytoy iti bilin dagiti obispo; ken (5) saan nga aborsion wenno ania man nga aspeto ti birth control ti isyu nga ipangpangruna ti kaaduanna a Katoliko, ta kaaduanna ti marikrikutan iti rigatda nga agsapul ken iti panangiballasiwda iti agmalem iti panagbiagda.

Ngem saan pay a nalpas ti laban para iti Catholic Bishops Conference of the Philippines. Aramiden kano dagiti obispo ti ania man a remedio iti linteg tapno mawaswas ti Reproductive Health Act of 2012, uray pay kano yulida ti kaso iti Korte Suprema.

Ken tapno maipaneknekda nga adda Catholic vote ti pagilian, binukelda metten ti Catholic Vote Philippines, ti aliansa ti CBCP ken dagiti nadumaduma a lay Catholic group ti pagilian, nga agpangpanggep a mangipakat iti “voter’s education” tapno mangidalan kadagiti botante a Katoliko iti panangpilida kadagiti pro-life a kandidato. Adda met dagiti obispo a nangikari nga aramatenda ti pulpito tapno ballaagan dagiti kalabanda iti isyu ti RH. Kayatda a maabak kangrunaanna dagiti kameng ti Liberal Party nga idauluan ni PNoy, ta ti partido kano ti nangisungsong kadagiti lehislador, babaen ti manipulasion ti Malakanyang, tapno makalusot ti RH Bill iti Kongreso.

Segun ken ni Ricardo Boncan, pannakangiwat ti grupo, paneknekanda kano a kamali ti panangibaga da Santiago ken Lagman nga awan ti Catholic vote iti Filipinas. Dakkel kano ketdi nga agpayso ti botos nga agtaud kadagiti Katoliko a mangbukel iti umabot iti 80 a porsiento iti populasiontayo. Ngem segun kadagiti mangkankanunong ti grupoda, no saan a maawagan a Catholic vote ti pangpanggependa nga iparang, mabalin ketdi a maibaga daytoy a kas conscience vote, wenno ti pannakayasideg ti puso ken konsensia dagiti mamati tapno isublida ti napudno a panagtulnogda kadagiti nasayaat nga isursuro ti Simbaan.

Mapaneknekanto inton Mayo 2013

Sabali met ti kayat nga ipaawat ni Senate President Juan Ponce Enrile. Mabalin nga awanen ti makuna a Catholic vote manipud pannakapasamak ti EDSA Revolution idi 1986, a nakapatapuakan ni Presidente Ferdinand E. Marcos babaen ti panangidaulo da Jaime Carinal Sin ken Corazon Aquino a debosionada a Katoliko (agpada a pimmusayen). Ngem mabalin a maparegta manen ti puersa dagiti mamati babaen ti kunana a “Catholic effort,” wenno ti panagkaykaysa manen dagiti kameng ti simbaan no kasapulan tapno mairupirda ti maysa a napateg nga isyu iti politika.

No adda man ketdi pakariknaan ti Catholic vote, daytoy ti lokal a paset ti eleksion. No ngamin nabileg ti impluwensia ti lider ti simbaan iti maysa a lugar, kaamak dagiti kandidato a mapasugkian ti rikna daytoy, ta amangan no babaen ti pulpito, ikampania ti padi ti panangilaksidda kadakuada a kandidato iti mismo a sanguanan dagiti botante iti lugarda. Ken dakkel la ketdi ti epekto daytoy no nadekket ti risiris.

Saan met ketdi nga amin a lokal a yunit, marikna ti kinapateg ti botos dagiti Katoliko. Ta iti kadagupan dagiti kandidato iti nadumaduma a lugar, ad-adu ti mamati a nabilbileg latta ti makinaria ti politika ngem ti impluwensia ti simbaan.

Ala, makitatayonto dayta inton dumteng ti eleksion.

Ngem no agpayso nga adda Catholic vote a kas ikarkari ti CBCP, maiturong laeng daytoy kadagiti Katoliko a saan a pabor iti baro a linteg iti Reproductive Health. Ngem kasano met dagiti Katoliko a pabor iti linteg? Sinungbatan dayta ni Conrado De Quiros iti kolumna iti maysa diario. Kunana a daytoy ti pagdumaan ti Catholic vote ken ti makunana a rasonable a Catholic vote. Ken gapu laeng iti makunkuna a Catholic vote ken saanen a mangabak dagiti pro-RH a kandidato a nasayaat met iti gapuananda iti panagiggemda iti turay, agpanunot koma a nasayaat dagiti Katoliko.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 14, 2013.)

TI PASKUA KEN TI ALDAW NI RIZAL

KALPASAN ti Paskua, ken sakbay ti bisperas ti Baro a Tawen, adda pay met nalabaga ti petsana iti kalendario. Daytoy ti Rizal Day, Disiembre 30, wenno Aldaw ti Pannakatay ni Dr. Jose Rizal.

Ngem asino kadi kadatayo ti napasnek iti pananglagipda ken Rizal? Nalabit dagiti laeng opisial ti gobierno ta pagrebbenganda ti mangangay kadagiti programa a panglagip iti pannakamartir ti asino man kadagiti nailian a bannuartayo.

Ditay’ met mababalaw dagiti ordinario nga umili ta masansan a mapasamak ti seremonia babaen ti panangidatonda kadagiti korona ti sabong iti nakaitabonanna a monumento iti Rizal Park iti Manila. Wenno kadagiti monumento ni Rizal iti plasa ti ili wenno siudad. Agsapa dayta ket kaaduanna ngarud kadagiti umili ti kaimas pay laeng ti turogda gapu iti salemsem iti panawen ti Paskua. 

Naipit ngamin ti Disiembre 30 iti dua a kararagsakan a pasken dagiti Filipino, ti Paskua ken Baro a Tawen. Maysa a lawas dayta nga awanen ti mangpunno iti panunot ti tunggal maysa no di ti agaramid kadagiti pagragsakan iti bukod a bagi ken pamiliada, kas iti panangted iti sagut kadagiti ipatpategda iti biag, ken ti panagaliwaksay wenno panagpasiarda.

Adda ngarud singasing kadagiti napalpalabas a tawen a yakarda laengen ti Rizal Day iti Hunio 19, wenno iti aldaw ti pannakayanak ti naindaklan a bannuar. Kunada a nasaysayaat ti pananglagiptayo kenkuana ken dagiti gapuananna para iti ili no iturongtayo ti sibubukel nga atensiontayo kenkuana para iti naisangsangayan a selebrasion. Nasayaat ken napnuan kaipapanan kano pay daytoy nga isaruno iti panangrambaktayo iti Aldaw ti Wayawaya iti Hunio 12.

Kararagsakan a Selebrasion

Kinapudnona, dakkel ti paset iti biag ni Rizal ti selebrasion ti Paskua. No anagentayo dagiti sinuratna mainaig iti selebrasion, adu dagiti gameng ti adal a maadawtayo ditoy. Ni Rizal, a kas kadatayo a makipagili, maysa a Kristiano, ken maysa a mangipatpateg iti ilina, ipangpangrunana met ti kinapateg ti selebrasion.

Naayat ni Rizal a mangikur-it kadagiti banag a mapadasan ken makitana iti panagdaliasatna. Isuratna daytoy iti diary-na, wenno kadagiti surat nga ipatulodna kadagiti gagayyem ken pamiliana. Kadagiti suratna, ipeksana ti kapanunotanna iti kinasagrado ti Paskua, no kasano a maramrambakan daytoy iti dimmakkelanna a lugar, wenno ti selebrasion ti Paskua kadagiti pagilian a naturongna.

Iti maysa a suratna ken ni Ferdinand Blumentritt, ti gayyemna a taga-Austria, inlanadna ditoy a paggugustona unay a rambakan ti Bisperas ti Paskua. Ipampannakelna a ti panawen ti Paskua ti kangangayedan ken kasasayaatan a panawen iti Filipinas. Impeksana, babaen ti suratna ken Blumentritt a napetsaan iti Disiembre 24,1888 (London):  “Mangipalagip kaniak kadagiti adu a nararagsak nga aldaw iti panagubingko kasta met iti pakasaritaan. No nayanak man ni Kristo iti daytoy nga aldaw a mismo wenno saan, diak ammo; ngem awan ti pakibiangan ti kinaeksakto ti panagsasaganad dagiti aldaw iti pasamak ita a rabii...”

Iti maysa a suratna iti kaaddana iti Paris, France, wenno makatawen kalpasan ti suratna ken ni Blumentritt, naistoriana pay ti panagrigatda a nagurnong ken ti gayyemna a ni Jose Albert, naubing nga estudiante a taga-Manila, tapno adda laeng aramatenda a mangrambak iti Paskua.

Uray idi mabalud ken maipalladaw ni Rizal iti Dapitan idiay Mindanao, dina latta maliwayan a rambakan ti Paskua iti naragsak a kas iti nakairuamanna. Idi damona a Paskua ditoy, napalalo ti ragsakna a nakidanggay kadagiti bisitana: ti komandante dagiti guardia a mangbambantay kenkuana, tallo nga Espaniol manipud pay iti kabangibang nga ili, ken maysa a Pranses. Kinagiddanna pay dagitoy a napan nakimisa iti tengnga ti rabii.

Kasta met laeng iti maudi a Paskuana iti isu met laeng a lugar. Kaduana iti selebrasion ti asawana a ni Josephine Bracken. Inestoria ni Rizal, babaen ti suratna ken ni Trinidad a kabsatna, ti panangletsonna iti maysa a burias ken panagisaganana iti paboritona a nadiguan a manok. Imbingiyanna dagiti kakaarrubada iti Talisay a nakidanggay pay kadakuada iti agpatnag a napno iti katkatawa ken salsala.   

Awan a duadua a paborito ni Rizal ti Paskua. Ngem gayam, ti dayta met laeng a panawen ti Paskua a mapasamak ti panangbitayda kenkuana babaen ti firing squad.

Ti Maudi a Paskua

Ti ngarud Paskua ti 1896 ti kaleleddaangan a pasamak iti biagna. Adda isuna a nakabalud iti nasipnget a karsel iti Fort Santiago. Awan ti ania panangipagarupna iti gasatna iti kaaddna ditoy. Pakasikoranna ti panangsangona iti ipabpabasolda kenkuana a panangliputna kano iti pagilian ken iti panagpanggep daytoy a mangpatapuak iti gobierno. Dina ngarud naisapar ti nangipatulod pay kadagiti surat a pangkablaaw iti Paskua a masansan nga aramidenna kadagiti ipatpategna iti biag. Ngem dina ketdi nalipatan ti mangiragpin iti maysa a pangkablaaw iti Paskua iti suratna iti abogadona a ni Luis Taviel de Andrade.

Paset daytoy ti suratna ken ni Andrade: “Agur-urayak kenka manipud pay itay agsapa tapno makapatangka maipapan iti maysa a napateg a banag, ngem saan a mapagduduaan a di pinalubosan ti yaaymo ditoy ti kaadda dagiti as-asikasuem a banag. No adda wayam, kayatka a kapatang sakbay a sumangoak iti Konseho. Pakaragsakak unay no daytoy a malem, ita a rabii wenno iti agsapa. Iti panangkablaawko kenka iti Naragsak a Paskua, ulitek a kankanayon latta a sidedengngegak, ken maysa a mangay-ayat nga adipen ken klientem nga umagek iti imam.”

Sakbay ngamin iti dayta nga aldaw, wenno iti Bisperas ti Paskua, dinutokan ti Gobernador Heneral dagiti kameng ti court martial a mangdengngeg iti kaso ni Rizal. Naipakaammo daytoy ken ni Rizal iti kaaldawan ti Paskua isu a sinuratanna a dagus ti abogadona.

Iti kabigatanna, Disiembre 26, narugian ti bista ti kaso iti maysa dormitorio dagiti soldado a pinagbalinda a korte. Awan ti panangipangag dagiti kameng ti konseho kadagiti depensa ni Rizal iti ipabpabasolda kenkuana, isu a naileppas dayta nga aldaw ti panangsentensiada kenkuana a maipaayan iti pannusa a patay babaen ti musketry (wenno firing squad). Pinasingkedan daytoy ni Gobernador Heneral Camilo de Polavieja iti Disiembre 28. Ken dua nga aldaw kalpasanna, wenno iti daydi a Disiembre 30, pinaltoganda ni Rizal iti Bagumbayan wenno iti disso a nakaipatakderan ita ti estatuana iti Manila.

Adu ngarud ti nasdaaw no apay a dinardarasda a binitay ni Rizal iti mismo a panawen ti Navidades (pannakayanak ni Cristo). Mabalin a kayat dagiti agtuturay nga Espaniol a pariknaan iti nakaro a saem iti panangdusada kenkuana. Kas kuna daydi Alejandro Roces iti maysa a kolumna, kasla maysa daytoy a panginsulto a sagut iti Paskua dagiti Kastila para iti pagam-amkanda nga Indio.

Gapu Amin iti Pannakamartir ni Rizal

Ket gapu met ngarud daytoy, segun pay ken ni Roces, paset ti selebrasion ti Paskua ti pannakamartir ni Rizal. Ta no amirisentayo nga agpayso, saan a kastoy ti kinawayatayo a mangrambak iti Paskua no saan a napasamak dayta. Ti pannakabitay ni Rizal ti nangpasged iti daydi a rebolusion a nagtungpal iti pannakapatapuak dagiti Kastila manipud iti ingungotentayo a daga ken kamaudiananna ti pannakagun-odtayo iti wayawaya.

Awan ngarud kasayaatan nga aramidentayo a manglagip iti ipapatay ni Rizal no di ti manganag met iti mabalin a kapanunotanna iti agdama a kasasaad ti pagiliantayo. Iti met laeng suratna ken ni Blumentritt idi 1888, inlanadna pay daytoy: “...Maysa a naidaklan a masirib ti nayanak tapno ikasabana kadatayo ti kinapudno ken panagayat; nagsagaba gapu iti misionna, ngem gapu met iti linak-amna a rigat, simmayaat, no di man naisalakan, ti lubongtayo. Masugkarak laeng a makakita kadagiti dadduma a tao a mangaramat ti naganna tapno agaramid iti adu a krimen. No adda isuna iti langit, di la ketdi umannugot iti daytoy!”

Ania ti Makuna ni Rizal?

Adda kadi met serbi iti panangipaay ni Rizal ti biagna para iti ili?

Padasentayo man nga ammuen, kas pagarigan, ti mabalin a pudpudno a kapanunotan ni Rizal maipapan iti RH Bill, ti nabara nga isyu iti pagilian iti agdama, kas maibatay iti prinsipiona mainaig iti Simbaan ken Estado. Ammotayo a napagpungtot unay ni Rizal ti Simbaan gapu iti panangibutaktakna iti kinaagum dagiti nagturay idi a prayle, ken ti pannakibibiangda iti pannakaipataray ti gobierno. Inlanadna dagitoy iti dua a nalatak a nobelana.

Ngem iti laksid ti ekskomunikason nga impatawda kenkuana, wenno ti panangikkatda kenkuana a kameng ti Romano Katoliko, awan ti nakalapped kenkuana nga ipakita iti pammatina iti Dios a Namarsua, a kas met ti ar-aramiden dagiti padana a Katoliko. Awan ngarud ti ania a panangtubngar ni Rizal iti doktrina ti simbaan, dayta no mainaig laeng iti panangiparangarang iti napudno a pammati. Ad-adda laeng nga inuyawna dagiti mangipakpakat kadagitoy nga isursuro wenno doktrina ti simbaan, kas koma iti aramid dagiti dadduma a padi iti agdama a mangibaga lattan a pasurot ti demonio dagiti saan a sumurot iti kayatda. Wenno ti panangbabalawda iti panangpabor ti adu nga umili ken ti administrasion ni PNoy iti napasamak a dakkel didigra iti Mindanao itay nabiit.

 Adda met karbengan ti Estado ken ti tunggal indibidual a mangtaming ti kasapulan, pagimbagan ken karadkadda. Ti panagkunayo, umannugot kadi met ni Rizal iti daytoy a kapanunotan?

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Disiembre 31, 2012.)