KATULONGAN IDI, KASAMBAHAY ITAN

KATULONGAN laeng?

Laeng? Ay, saanen a mabalin a kasta lattan ti panangiladawantayo kadakuada. Malaksid ta nadalus ken nadayaw ti trabahoda, dakkel ti maitultulongda iti pamilia a mangas-asikaso kadagiti pagtaenganda.

Iti Kamanilaan, ad-adda ita nga us-usarenda ti “kasambahay” a pangawag kadagiti katulongan—a mabalin met nga adaptarentayo ta narigat met no “kabbalay” (kadua iti balay). Kayatna ngamin a sawen ti kasambahay ti “kasama sa bahay,” wenno pasetda metten ti pamilia; saandan a tagabo, mababaon wenno matangtangdanan a tumulong (a nakaadawan ti “katulong” a dati nga awagda). Nupay isu latta ti pakaiturongan ti baro a termino, iparangarangna ketdi ditoy ti panangital-o ti gimongtayo iti kasasaadda a kas mangmangged.

Ken awan kasamayanen a nangted iti biag iti dayta a naindaklan a panggep no di ti pannakapanday ti linteg a pakariknaan dagiti kasambahay ti panangigigir kadakuada ti gobiernotayo, ti panangtaming a nasayaat iti pagimbaganda, ken ti panangipaay kadakuada iti kinatalged, kinatalinaay ken awan ti pagbutbutnganda ken pakaal-alaanda iti sakit a agtrabaho.

Daytoy ti kangrunaan a panggep ti Batas Kasambahay (Akta Republika Blg. 10361 wenno Domestic Worker’s Act) a pinirmaan ni Presidente Noynoy Aquino idi Enero itoy a tawen. Idi laeng Hunio 4 a nagepekto ti linteg, apaman a rimmuar ti Implementing Rules and Regulations (IRR) daytoy.

Babaen ti linteg, saanen a maibilang dagiti katulongan iti “informal sector,” a kayatna a sawen, maipaayen kadakuada ti proteksion a kas met laeng kadagiti regular a mangmangged. Makuna a kasambahay ti asino man a tumultulong iti pamilia a mangasikaso iti pagtaengan, a pakairamanan dagiti yaya, kosinero/kosinera, labandero/labandera ken asino man a regular wenno saan a maputedputed ti obrana nga agtagibalay a matangtangdanan.

Napapateg a Probision ti Linteg

Manamnama a mangital-o pay iti kasasaad dagiti kasambahay iti amin a suli ti pagilian dagiti probision ti linteg a kas iti sumaganad:

1. Pannakaingato ti minimum a sueldoda, wenno mapanen a P2,500 (dati a P800) kadagiti sumsumrek kadagiti pagtaengan iti Kamanilaan, P2,000 kadagiti adda iti siudad wenno primera klase a munisipalidad, ken P1,500 kadagiti adda iti dadduma pay a munisipalidad.

2. Masapul a cash ti ibayad kadakuada; saan a mabalin ti promissory note, kupon ken kapadana a banag a kas koma iti no mano sako nga irik.

3. Pannakaipaay kadakuada ti 13th month pay ken dadduma pay a benepisio a kas iti saan a nababba ngem walo nga oras a panaginana iti kada aldaw a panagtrabahoda, maysa nga aldaw a panaginana (day-off) iti kada lawas, ken lima nga aldaw a service incentive leave nga adda bayadna.

4. Maaddaanda iti umisu a kontrata iti panagtrabaho (uray awan ti notariona) a naisurat iti lengguahe a maawatanda.

5. Karbengan a kalpasan ti makabulan a panagtrabahoda maiserrek dagitoy iti sakup ti Social Security System (SSS), Philippine Health Insurance Corporation, ken Home Development Mutual Fund (Pag-IBIG) ken maipaayan iti ania man a benepisio a maawidna kadagitoy nga ahensia.

6. Pannakaiparit nga agtrabaho dagiti agtawen iti saan a nakaragpat pay iti edad a 15. Kadagiti agtawen met iti 15 agingga iti 18, masapul nga agtrabahoda laeng iti agingga iti walo nga oras iti inaldaw (40 nga oras iti makalawas), di rumbeng nga agtabahoda iti manipud 10 ti rabii agingga iti 6 iti agsapa, ken kadagiti narisgo a trabaho wenno lugar a pagobraan.

7. Panangipaay kadakuada kadagiti legal a pagbasaran wenno rason tapno panawanda dagiti employerda nga awan ti sungsungbatanda (ngem mabalin met a papanawen ida ti employerda no adda panaglabsingda iti kontrata ken iti linteg). Adda kaibatoganna nga obligasion kadagiti saan nga agsadag kadagitoy a legal a rason ken paglintegan a mangwaswas iti panagtrabaho ti kasambahay.

8. Karbenganda nga agdarum tapno agmulta dagiti employerda a saan a mangpasueldo kadakuada iti umisu a gatad ken oras, panangtagabo kadakuada gapu laeng iti utang, ken dadduma pay a panaglabsing iti Kasambahay Law.

Ad-adda a Marigatan Dagiti Employer?

Ngem no anagentayo a nasayaat, nalaka a makapudno iti probision ti linteg dagiti nababaknang nga employer wenno dagiti mangipapaayen iti kaparehona no di man nasobsobra pay a benepisio kadagiti kasambahayda sakbay a naipakat ti Kasambahay Law. Kadagiti pamilia a saan met unay a dakkel ti mapaspastrekda iti binulan, ad-addan a marigatanda a mangala iti kasapulanda nga agtagibalay wenno yaya kadagiti naubbing pay nga annakda.

Kas pagarigan ti maysa a pamilia nga addaan iti dua a naubbing pay nga annak. Sakbay a naipakat ti Kasambahay Law, marigrigatandan a mangisakad iti pangpasueldoda iti kasambahayda. Ket no agbayadda itan iti kontribusion para iti SSS, Pag-IBIG ken PhilHealth, ad-addan a dumakkel ti gastosda. Dagiti ngamin employer ti agbayad iti sibubukel a premium wenno kontribusion iti SSS no saan nga umabot iti P5,000 ti sueldo ti kasambahayda. Adda dagiti gundaway a makurangan ti gastuen ti pamilia ket kapatang laengen dagiti agassawa iti kasambahayda a pampaminsanenda laengen nga ited ti sueldo daytoy inton maalada ti bonusda nga agassawa. Ngem ita, babaen ti baro a linteg, didan maaramid dayta iti kaykayatda ta amangan no ireklamo pay ida ti kasambahayda.

Gapu iti daytoy, dua laeng ti mabalin a pagpilian dagiti agassawa: umuna, ibbatandan ti kasambahayda ta didan kabaelan a bayadan ti sueldo ken benepisiona, ket ibatida laengen dagiti ubbing kadagiti lolo ken lolada iti probinsia; ken maikadua, sumardeng ti babai nga agtrabaho ta isu laengen ti agtagibalay.

Gapu iti kaadu dagiti pamilia a kastoy ti kasasaadna, adu met ngarud dagiti kasambahay a manamnama a maawanan iti trabaho. Ngem dagiti kasambahay a kayatda ti agtalinaed kadagiti amoda iti laksid ti kasasaadda iti biag, mapilitanda a mangikompromiso kadagiti benepisioda.

Kadagiti kakastoy ngarud koma a situasion a mapanunot ti gobierno nga ingato metten ti sueldo dagiti mangmangged ta isu pay a pangsupusopda iti nainayon a gastuenda a mangala iti serbisio dagiti kasambahay.

Kontra Abuso

Ngem bassit laeng daytoy a pagam-amkan nga epekto ti Kasambahay Law no iti pakabuklanna, nasayaat unay ti akem ti baro a linteg a kas napateg a social legislation wenno dakkel ti implikasionna iti pubic policy ti gobierno. 

Base iti datos ti Labor Force Survey idi 2010, mapan a 1.8 milion dagiti pribado a pagtaengan nga agar-aramat iti serbisio dagiti kasambahay.

Adun dagiti damag maipapan kadagiti pannakamaltrato dagiti kasambahay. Segun iti Visayan Forum, a manipud idi 2001, mapan a 510 a kaso dagiti mamalmaltrato a kasambahay ti mairepreport iti kada tawen, ken 98% kadagitoy dagiti babbai. Masansan a masapsaparanda dagiti pisikal a pannakaabuso, pannakaabuso iti sao, ken seksual. Dakkel pay ti bilang dagiti kaso dagiti kasambahay a saan a masusueldoan.

Naglatak itay napan a tawen ti nakaam-ames a napasamak ken ni Bonita Baran. Plinantsa daytoy ti agassawa nga employerna iti sumagmamano a paset ti bagina ken uray iti rupana a nakaigapuan iti pannakabulsekna, ken dadduma pay a nalak-amna a sakit.  

Kas sagudayen ti baro a linteg, pagrebbengan a salakniban ti employer ti karadkad ti kasambahayna; ngarud, awan ti karbenganna a mangmaltrato iti daytoy. Addaan met dagiti kasambahay kadagiti napapateg a karbengan ti maysa a mangmangged a kas iti maipaayan iti nasayaat a pagyanan, makan, tulong medikal no kasapulan, panagsanay ken edukasion, gundaway a mangngilin iti bukodna pammati, ken karbengan a maadaan iti pribado a biag.

Babaen ti Kasambahay Law, nalaklaka no kua a mayalikaka ti kasambahay ti bagina kadagiti pannakamaltrato a kas iti nalak-am ni Baran ta iti kanito a mangrugin a makapadas iti ania man a klase ti panagabuso, panaglabsingen dayta iti kontrata ken pagrebbengan ti employer ket mabalinen a rason tapno ireportna daytoy iti autoridad.

Aldaw Dagiti Katulong

Iparparit ti baro a linteg ti panangipaidam kadagiti kasambahay nga aramaten ti ania man a ramit ken gundawayna a makipatang iti sabali a tao iti ruar ti pagtaengan no la ketdi nalpasen ti trabahona wenno oras metten ti panaginanana. Awan met ti karbengan ti amo a pakibiangan ti selpon ken dadduma pay a personal nga alikamen ti katulongan.

Makatulong pay a dakkel ti maibilbilin ita a panangirehistro ti employer iti barangayda iti kasambahay nga alaenna nga agtrabaho iti pagtaenganna. Babaen ti mabukelto a Registry of Kasambahay iti barangay, maliklikan metten ti panangilemmeng ti employer iti kasambahayna wenno ti panangipupokna iti daytoy tapno di maammuan ti bukodna a pamilia wenno dagiti lumugar iti barangay a kas masansan a mapaspasamak.

Inton umay a tawen, manamnama a marambakan ti Aldaw Dagiti Kasambahay (Araw ng mga Kasambahay), kas ibilbilin pay ti linteg, wenno iti mismo nga anibersario ti aldaw a panangpirma ni Presidente Aquino ti Kasambahay Law. Nasayaatto dayta a pangrugian a pagadalan no pudno met laeng a nangipaay iti panagbalbaliw ti Kasambahay Law, wenno addan met laeng naimbag a nagbanagan daytoy.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 1, 2013.)

NANGABAK? NGEM APAY A DI NAIPROKLAMA TI PARTIDOYO, LILONG?

WEN, apay a kastoy, apok, nangabak ti partilismi a Sinior Sitisins, ngem di pay met naiproklama?

– Dayta ngarud, lilong. Segun iti kaudian a tally iti Comelec, 677,642 a botos ti naawid ti party-list-yo a Senior Citizens, ket maikasangapulo ti puestoyo kadagiti party-list a nakagun-od iti kangangatuan a botos. Kuna pay ni Chairman Sixto Brillantes a mabalin nga agtugaw iti agingga iti dua a nominado ti partido.

– Ne, apay ngarud a di inraman nga imporklama daytoy ni Sixto? Haanan sa ngamin nga imbotos ti partidomi, kasla saan a sinior sitisin daydiay a laklakayan!   

– Ha-ha, pudno ‘ta ibagbagayo, lilong. Ngem awan met dakesna ti di panangibotos ni Chairman ti partido, ta kunana met nga agsabali ti senior citizens a buklen dagiti lallakay ken babbaket iti Senior Citizens a party-list. Kayatna a sawen, adda met dagiti sabali a partido a mangibagbagi, wenno tumultulong pay, kadagiti senior citizen.

– ‘Sus, pinnilosopo ti kayatna!

– Adda ngamin nakabasbasolan ti partidoyo a nakaikkatanna, lilong.

– Basol nga ania?

– Term-sharing nga impakat kano idi dagiti situtugaw a kongresmanyo.

– Ania’t bibiang dayta a ter... termsiering? Haanak pay nga agkabaw, apok, ammok a maikadua a kangangatuan iti puesto ti partilismi idi 2010, awan pay deyta a Sixto idi, ‘su a kas kapartak ti kimat ti pannakaiproklamada. Ita, naglawag manen a nagdakkel ti botosda... Termsiering, puih!

– Gapu iti kadakkel ti botos ti partido idi 2010, dua ngarud ti nagtugaw a pannakabagina iti Kongreso: da Godofredo Arquiza a first nominee, ken David Kho a second nominee. Ngem naaddaan gayam ti partido iti dua a paksion, ket tapno marisutda ti dida panagkikinnaawatan, nangaramidda iti katulagan tapno pagguduaanda laengen ti termino ti maysa a nakatugaw, daytoy ti term-sharing. Isu nga idi agtapus ti 2011, naglusulos ni Kho tapno mapabus-oyan ni Remedios Arquiza a fourth nominee a makalugar met iti Kongreso.

– Ni Remedios nga asawa ni Godofredo? Ay, nagdakesen. Uray gayam partilis, aramidenda a daynasti, aya?   

– Dayta ti magustuak kadakayo, lilong, anti-political dynasty-kayo! Nagalas, ngem ania ngarud isut’ kayatda ken awan met mangiparparit.

– Gapu iti dayta, nadiskualipayda? Ngem kunam met a saan a maiparparit ti daynadaynasti?

– Agpayso, lilong, ta kaaduanna kadagiti nairaman iti listaan dagiti naiproklaman, agkakabagian met laeng dagiti nominado iti maymaysa a partido, wenno kabagian met laeng dagiti politiko wenno aggapu iti kaamaan ti politiko dagiti kaaduanna a nominado.

– Ne, mabalin met gayam, apay ngarud a dida inraman nga improklama ti Sinior Sitisins?

– Sabali ti kaso ti partidoyo, lilong. Uray pay saan a nasayaat ti panangiselsel ni Arquiza ken ni baketna, ta kunkuna ngarud dagiti kritiko a di rumbeng nga ibilang nga aramid wenno negosio ti pamilia wenno dagiti agassawa ti party-list tapno pagsisinnublatanda lattan iti kaykayatda, ngem saan a dayta ti rason no di ketdi ‘tay ibagbagak a—

– Termsiering?

– Ha-ha-ha! Korek, lilong. Innakemanda latta ngaminen ti nagbibingay iti termino. Segun iti Comelec, salungasingen daytoy ti pagalagadan wenno ti Section 7 ti Comelec Resolution 9366 a mangiparparit iti term-sharing agreement kadagiti nominado iti party-list a grupo. Isu nga nairaman ti Senior Citizens kadagiti 52 a partido a diniskualipay ti Comelec.

– Loklokuennak sa, apok. Kasano a nadiskualipay, ket no nabasak iti balota ti Sinior Sitisins, ‘su a ginusugosak daydi nagtimbukel iti batog ti naganna.

– Lilong, gapu iti resolusion, nangidatag dagiti nadiskualipay a party-list, a pakairamanan ti Senior Citizens, iti maysa a petision iti Korte Suprema a mangkukuestion iti inaramid ti Comelec. Ket idi Disiembre, pinatgan ti Korte ti petisionda isu a nangiruar dagiti mahistrado iti status quo ante order, a kayatna a sawen mapengdan pay laeng ti Comelec a mangipataw iti diskualipikasion kadagiti 52 a party-list agingga a saan a marisut ti merito ti kaso.

– Met la gayam. Isu a naikabil met laeng ti nagan ti Sinior Sitisins iti balota?

– Korek agen, lilong! Ngem kalpasan laeng a nangiruar manen ti desision ti Korte, idi Abril, a nangisubli iti Comelec iti kaso dagiti 52 a party-list. Nangiruar pay ditoy ti Korte kadagiti pagalagadan, wenno nailawlawag a pagalagadan, tapno daytoy laengen ti suroten ti Comelec iti panangarisitna manen kadagiti party-list a mabalin nga iraman iti balota.

– Ania deyta a pagalagadan, apok? Mangiksampolka man ti meysa.

– Kuna ti Korte, lilong, a tallo a grupo ti mabalin a makiraman iti party-list election: ti nasional, ti rehional, ken ti sektoral a partido wenno organisasion. Saan ngaruden a nagestrikto ti Korte no marginalized wenno saan ti maysa a partido, wenno aggapu ti marginalized a sector dagiti inominarda a pannakabagida. Marginalized, kunada dagiti maipapaigid a sektor gapu iti kasasaadda iti gimong, a kas kadagiti mannalon, dagiti marigrigat iti siudad, dagiti kameng ti minoridad, ken dadduma pay.

– Ket, yanna ‘tay termsiering?

– Kastoy, lilong, gapu iti dayta a pagalagadan, naibabawi ti diskualipikasion dagiti nasao a party-list. Nakastrek ngarud ti Ako Bikol nga immun-una a nadiskualipay gapu ta maysa laeng kano a rehional a partido daytoy, ngem saan itan, ta mabalinen daytoy uray awan ibagianna a marginalized sector. Ngem lima kadagiti 52 ti nagtalinaed a disqualified, karaman ditoy ti Senior Citizens, ngem saan a gapu iti pagalagadan.

– Agpayso, a, ta mardienalayskami met a lallakay ken babbaket. Ngem ania ti kunkunam a pagalagadan a linabsingda?

– Sabali pay a pagalagadan, lilong, a kas iti Resolution 9366 ti Comelec.

– Ket no...

– ‘Gurayka, lilong, saan laeng met a ti term-sharing ti parikut ti Senior Citizen ta uray ibagbaga ti grupo ni Arquiza a panggepda laeng daydi a katulagan wenno saan ngarud a napasamak iti kayatda...

– Kitam, haan met la gayam a natuloy daydi.

– ‘Isut’ ibagbagada, lilong, ngem nagtalinaed met a dua a paksion iti grupoda. Dayta ngarud ti saan pay a nagustuan ti Comelec. Rinisut koma pay ti grupo ti problemada sakbay a nangidatagda iti aplikasionda para iti eleksion. Kitaenyo, lilong, ne, nagkadua ti grupo dagiti nominadoda: ti umuna a paksion, da incumbent Rep. Godofredo Arquiza ti first nominee, ken Mila Magsaysay ti second nominee, ket ti maikadua a paksion, buklen met da Francisco Datol a first nominee ken Amelia Olegario a second nominee.

– Aya? Dida met la inurnosen ti bagbagida. No mabalin iti dyak-em-poy, isu latta koman ti inaramidda.

– Koma, lilong, ngem dida met nagkuti. Isu nga idi nangiruar Comelec ti pangngeddeng idi Mayo 6, nagbalinen a pinal ti pammilinna a madiskualipay ti partidoyo ken ti uppat pay. Ngem kas ‘tay kunayo, nairaman latta dagiti nagan ti Senior Citizens ken dagidiay uppat, ta naimprenta dagiti balota sakbay a rimmuar dayta a final order. Idi Mayo 14, wenno idi makitan ti Senior Citizens a dakkel ti botosda ken posible a pangabakanda manen; nangidatagda a dagus iti petision a napauluan iti “extremely very urgent petition for certiorari with prayer for issuance of a writ of preliminary injunction and TRO or status quo ante order.”

– Hah! Nagatiddog man deyta, ilawlawagmo man, apok.

– Ti kayatda laeng met a mapasamak, lilong, baliktaden ti Korte ti pangngeddeng ti Comelec idi Mayo 6 a nangdiskualipay iti Senior Citizens, ta di kano met naipaayan ti partido iti due process, wenno gundaway a nangipalawag iti kasona iti Komision, di met kano napakpakaammuan a nasayaat, ken maysa pay, saan met a karaman ti term-sharing iti pagibasaran ti diskualipikasion nga ibilbilin ti Korte Suprema. Ken kangrunaanna, kunada pay, mapukawan la ketdi dagiti sumurok a 600,000 a botante iti karbenganda nga agbotos no saan a patgan ti Korte ti petisionda.

– Mayat, apok! Makitak adda rason ti Sinior Sitisins!

– Ti rigatna, lilong, kabayatan nga adda iti Korte ti petisionda, awanen ti nakalapped pay iti Comelec a nangiproklama kadagiti 38 a party-list a mangokupar iti 53 a puesto iti Kongreso. Adda pay met nabatbati a lima a puesto para kadagiti sumaruno nga iproklamada, ta agingga iti 58 ti rumbeng a mapunuan a puesto iti Kongreso a para kadagiti party-list. Itay laeng Mayo 29, a nangiruar ti Korte iti TRO a mangipaspasardeng pay laeng iti panangiproklama dagiti nabatbati pay a lima puesto.

– Kitam, pinatgan ti Korte ti petisionda. Isu a mabalinen nga iproklama ti Sinior Sitisins?

– Dayta ti panangipagarup ti dadduma, lilong, ngem saan a kasta ti kadarasna. Segun ken ni Brillantes, okey laeng kadakuada ti TRO, ta paspasardengen laeng daytoy ti proklamasion dagiti nabatbati a lima a puesto; kayatna a sawen, na-validate wenno awan ti nakita a parikut ti Korte iti proklamasion dagiti immun-una a 53 a mabalin nga agtugawen iti Kongreso. Isu nga imbes a kariaren ti Senior Citizens ti Comelec, mapanda laengen iti Korte Suprema nga agpalawag iti kasoda.

– Awanen ti bibiang ni Sixto kadakuada, kasta?

– Mabalin a kasta, lilong. Kidkiddawen ngarud ti abogado ti Senior Citizens, nga iproklama latta koman ti Comelec ti partido a kas maysa kadagiti nangabak kabayatan a matamtaming ti kaso.

– Siguristada met, ngem mabalin kadi dayta, apok?

– Madi met ti Comelec, lilong. Nangidatagen ti Komision iti sungbatna iti TRO, ket adda daytan iti Korte Suprema no mangiruarda iti pangngeddeng sakbay ti Hunio 30 wenno panangrugi nga agtrabaho dagiti nangabak iti eleksion. Agingga nga awan, agur-uray latta ti Senior Citizens. Ngem haanabale, lilong. Kuna met ti Comelec, a no ibilin ti Korte nga iproklamada ti Senior Citizens (bay-amon dagiti uppat a kaduana a nadiskualipay ta dida met nangabak), awan kano met ti parikut iti Comelec, aramidenda a dagus dayta. Awanto ngaruden ti pagdandanaganyo a pannakaiwalin ti karbengan dagiti botante a nangibotos iti party-list-yo a Senior Citizens.

– Ol-is-wel ngarud, apok, oliswel, oliswel. Ha-ha-ha-uhu-uhu-uhu!

– Ngem addanto latta parikut, lilong. Asino ngarud kadagiti dua a grupo dagiti nominado ti patgan ti Comelec a mangibagi ti partido iti Kongreso?

– Wen, aya?Nangabakda , naiproklamada, ngem dida pay met makatugaw?

– Natumbokyo, lilong. Ken dida ammo no kaanonto nga agurayda.

– Narigat nga agpayso deyta, ngem ammokon no asino ti pabasolek iti nagbanagan ti partilismi a Sinior Sitisins.

– S-sino, lilong?

– Sikret, apok! Uhu-uhu-uhu... Diaske nga uyek daytoy, apok. Nagudak manen. Matayak sa met a di makapagtugaw dagidiay pannakabagimi iti Kongreso. Puih!

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hunio 17, 2013.)

Resulta ti Eleksion 2013: ANIA NGARUD TI NAMNAMAENTAYO?

NAIPROKLAMAN dagiti nangabak a senador, ket saan met a makuna nga eppes ti naapit. Wenno iti pakabuklanna, saan met a di nagpanunot dagiti botante a Filipino.

Ta no padas met laeng ti mapagpapatangan (daytoy ti panagaramid iti linteg a kas kangrunaan nga akem ti maysa a senador), 9-3 ti iskor. Wen, ta siam kadagiti nangabak iti addaanen iti padas iti Kongreso a kas senador wenno diputado. Idauluan dagitoy dagiti innem nailayon a senador a kas (Loren Legarda, Antonio Trillanes IV, Aquilino Pimentel III, Gregorio Honasan, Chiz Escudero, ken Peter Allan Cayetano;) ken tallo a dati a diputado (Juan Edgardo Angara ti Aurora, JV Ejercito ti San Juan, ken Cynthia Villar ti Las Piñas).

Tallo laeng met ngarud kadagiti nangabak ti makuna nga agdadamo iti nangiselselan dagiti tattao kadakuada a trabaho: da Grace Poe a topnotcher iti daytoy nga eleksion, Benigno “BAM” Aquino IV, ken Nancy Binay. 

Kadagiti tallo, ni laeng Poe ti addaan iti padas a mangiggem iti maysa nga ahensia ti gobierno ta nasurok a dua a tawen a nagakem daytoy a chairman ti Movie and Television Review and Classification Board (MTRCB). Agingga met iti position a chairman ti National Youth Commission ti nagun-od ni Bam Aquino nga ad-adda nga am-ammo a TV host, negosiante ken kasinsin ni Kris Aquino; idinto a ni Binay ti nangnangruna a makankantiawan iti social media gapu iti kaawan ti mayannatup a padasna nga agtrabaho iti ania man nga ahensia wenno opisina ti gobierno, ken mabalin a kababaan iti kredensialna kadagiti nangabak no di man kadagiti amin a 33 a kandidato a senador, ta nagakem laeng daytoy nga executive assistant ti amana a ni Bise-Presidente Jejomar Binay idi maysa pay laeng daytoy a mayor iti Siudad ti Makati a lugarda.

Naarus ketdi dagiti lima a dati a senador a kas kada Richard Gordon (maika-13), Miguel Zubiri, Ramon Magsaysay Jr., Jamby Madrigal ken Ernesto Maceda. Uppat met kadagiti kandidato a naarus ti dati a diputado: da Mitos Magsaysay ti Zambales, Jackie Enrile ti Cagayan, Teddy Casino ti Bayan Muna ken Rissa Hontiveros ti Akbayan. Uray asino ti nakastrek kadagitoy, nasayaat latta koma met no padas met laeng iti panagaramid iti linteg ti mapagpapatangan.

Walo met kadagiti nangabak a senador ti aggapu kadagiti kaamaan ti politiko, a kas met laeng ketdi iti kaaduanna a nangabak iti lokal a posision a pagturturayan latta ti dinastia iti politika. Da Poe, Legarda, Trillanes, ken Honasan dagiti saan a direkta a naggapu iti ania man a kaamaan dagiti politiko. Saan met a naigasatan ni Jackie Enrile ti nakastrek iti magic 12. No nangabak, kaduaenna koma met ti amana a ni Senate Presidente Juan Ponce Enrile ken isu pay koma manen a mainayon kadagiti nadekket nga agkakabagian nga aggigiddan nga agtugaw a senador. Iti panangabak ni Ejercito ken pannakailayon ni Cayetano, nagbalinen ngarud a dua a pares dagiti agkabsat ti aggiddan nga agtakem a senador: dagiti agkabsat iti ama a da JV Ejercito ken Jinggoy Estrada ken dagiti agkabsat nga Alan ken Pia Cayetano.

Kasta met a saan a nakapagplastar ni Zubiri (maika-14) gapu ngata iti dina maitarayan nga isyu iti pangkusit ti napalabas nga administrasion iti eleksion idi 2007 a nakaganaranna iti dakkel. Naglusulos daytoy kalpasan ti dua a tawen a panagtugawna gapu iti kunkunana a delikadesa ta inakona met mismo nga isu ti kangrunaan a nairanud iti dayta a manipulasion ti eleksion a napasamak iti Mindanao a lugarna. Ita, nagbaliktaden ti estoria, ni met Koko Pimentel a kinugtaranna idi 2007 iti maika-12 a puesto ti nangabak ita nga eleksion.   

Madlaw met a kinaykayat dagiti botante a pinili dagiti naubbing a senador ngem dagiti nataengan. Siam kadagiti nangabak a senador ti awan pay 50 ti tawenda, ken walo kadagiti siam ti awan pay 45 ti tawenda. Ni Bam Aquino ti kaubingan iti tawenna a 36, a sinaruno da Angara ken Binay nga agpada a 40 ti tawenda. Malaksid a makunkuna nga idealistiko ken aktibo iti social media dagiti naubbing a senador, rason no apay a nalaka a nayasidegda dagiti bagbagida kadagiti naubbing a botante, manamnama kadakuada ti napaut pay a panagtalinaedda iti puesto, ket adda daytan kadakuada no anianto met a direksion ti pangituronganda iti Senado iti maudi a tallo a tawen ti agdama nga administrasion ken kadagiti sumarsaruno pay.

Ken apagkatlo wenno uppat kadagiti nangabak dagiti babbai: da Poe, Legarda, Binay ken Villar. Isu nga iti panaglukat iti maika-16 a Kongreso, addanton innem a senador a babbai (karaman da Miriam Defensor Santiago ken Pia Cayetano), kadadakkelanen daytoy a bilangda iti pakasaritaan ti Senado.

Nangipaay met ti resulta ti eleksion iti mabalin a panagbaliw dagiti pasamak nga agturong iti eleksion presidensial inton 2016. Dakkel ngarud ita a pagpampanunotan ni Bise-Presidente Binay ti pannakaarus ti koalisionda a United Nationalist Alliance (3 laeng iti 9 a kandidatoda ti nakastrek iti magic 12) ta mabalin a nakissayan ti dakkel koma a gundawayna a mangabak a presidente inton 2016 no adu ti kaaliadona iti Senado. Uray iti daytoy ngamin a kasapana, naiwaragawagnan ti panggepna nga agtaray a Presidente a mangibagi iti oposision.

Gapu iti 9-3 nga iskor a pabor iti Team PNoy, dakkel ngarud ti posibilidadna a kaaliado met laeng ti administrasion ti maipatugaw a Senate President a mangsukat ken ni Enrile iti panaglukat ti Kongreso. Segun kadagiti report, ni Senador Frankin Drilon, a nagpaay a campaign manager ti Team PNoy, ti maal-alimadmad nga ipatugawda ta sigurado la ketdi a kanunongan daytoy dagiti kakaduada iti koalision a pakaibilangan ti Nacionalista Party (addaan iti lima a miembro iti Senado), Laban ng Demokratikong Pilipino (maysa a miembro), Nationalist People’s Coalition (dua a miembro), ken dagiti dua nga independiente (Escudero ken Poe).

Ket saan laeng ngarud a ni Mar Roxas II, agdama a sekretario ti Interior and Local Government ken inatiw ni Binay iti eleksion idi 2010, ti makitana ita a napigsa a makabalubalna. Segun iti Global Sources, maysa a consultancy firm a nakabase iti New York, a no agbasartayo iti resulta ti eleksion, tallo pay ti mabalin ketdi a makisinnangdo ken ni Binay para iti kangangatuan a posision ti pagilian.

Malaksid ken ni Roxas, mabalin pay kano a nabileg nga standard bearer ti administrasion ti uray asino kada Cayetano, Escudero ken Poe. Kadagiti tallo, ad-adda la ketdi a marigatan ni Binay ken ni Poe, ta malaksid a daytoy ti nakaala iti kadakkelan a botos kadagiti nangabak a senador (20,147,423 maibatay iti kaudian a resulta iti Comelec), awidenna pay ti kinalatak ti amana a ni Fernando Poe Jr., nga isu ketdi ti nadaras a sawen dagiti dadduma a rason ti panaglayus ti botosna.

Makuna met a dakkel a pammatalged ti panangkanunong latta dagiti umili iti agdama nga administrasion gapu iti panangabak ti siam a kandidatona ti Team PNoy, malaksid pay nga immadu ti bilang dagiti kapartiduan ni Presidente Aquino iti LP a nangabak a diputado ken iti lokal nga agpang. Gapu ngarud iti daytoy, dakkel ti pangnamnamaan dagiti political analyst ken dagiti negosiante a nalaklaka itan nga ipamaysa ti Presidente ti mangaramid kadagiti napapateg nga addang tapno dumur-as ti ekonomiatayo, nangnangruna iti pannakapataud ti ad-adu a trabaho ken iti pannakaparegtada dagiti babassit a negosio.

Ken rumbeng nga agkuti a nasayaat dagiti adda iti administrasion. Pagtalinaedenda latta a nabanglo ti Presidente iti publiko babaen dagiti programa nga ipakpakatna wenno ipakatnanto a para iti pagimbagan ti sapasap, nangnangruna man iti panangrisutna iti parikut iti korupsion ken kinakurapay. Ta no dina maaramid dayta, kaskasdi latta a maarus ni Roxas no isu ti mangibagi iti administrasion, wenno ti uray pay asino ditan a manoken ti Presidente iti 2016.

Awan ti mamaay ti nalatak a nagan ken makinaria no nakaronto metten ti pananggura dagiti umili iti tao a mangitag-ay iti ima ti asinonto dita a kandidato. Isu nga imbes a Binay kontra Poe inton 2016, amangan ketdi no Binay-Poe kontra iti asino ditan nga ilaban ti administrasion.

Kas itay ibagbagadan, dagiti met laeng umili ti agapit wenno aglak-am iti ania man ti epekto ti panagbotosda iti tunggal eleksion.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hunio 3, 2013.)

APAY NGA ITI MAYO TI ELEKSION?

AMMOYO kadi no apay nga iti Mayo, a panawen ti kalgaw, a maang-angay ti eleksion iti Filipinas?

Segun ken ni Senador Miriam Defensor Santiago, iti kapudot ti tiempona a maamuan no ania a klase dagiti politiko nga agkamkampania. No matunaw dagiti kandidato, kayatna a sawen a plastik dagitoy. No sumgedda iti darang ti init, pumappapel laeng dagitoy. No pagayaatda ti agkainaran, sigurado a buaya met dagitoy.

Angaw laeng daytoy ti senadora nga impasaksakna idi maawis nga agsao kadagiti agturpos iti Our Lady of Fatima University itay napan a bulan. Agpayso a naayat daytoy kadagiti kakastoy a pick-up lines a pangriingna kadagiti dumdumngeg. Panangsairna metten kadagiti pagaayatna nga uyawen a politiko, ngem adda met maregmeg ti kinapudno kadagiti angawna.

Plastik, wenno agpampammarang laeng iti kaaduanna a politiko iti ipakpakitada a kinapasnekda nga agserbi wenno iti panagkarida kadagiti dumdumngeg. Ken pudno nga adu kadagitoy ti pumappapel (wenno epal) nga awan met ti ammoda iti serkenda nga opisina. Kasta met a nabayagen a buaya ti awagtayo kadagiti politiko, puera de los buenos, gapu iti panangagumda iti turay wenno ania man a grasia ti gobierno nga ibolsada.

Ngem puera angaw, mapaspasamak ti eleksion iti Mayo ta dayta ti ibilbilin ti linteg. Segun iti Seksion 4, Artikulo VII iti agdama a Konstitusiontayo, a no awan la ketdi ti sabali a linteg a mangibaga a mapasamak ti eleksion iti sabali nga aldaw, maisayangkat ti regular nga eleksion iti Presidente ken Bise-Presidente iti tunggal maikadua a Lunes ti Mayo.

Ken dayta met ti ibilbilin ti Akta Republika Blg. 7056 a nangirugi met idi 1992 ti pannakaipakat ti synchronized election wenno panaggigiddan a panangibotostayo iti Presidente, Bise-Presidente ken dagiti kameng ti Kongreso. Ken manipud iti eleksion idi 1995, nangrugi metten a naigiddan ti panangibotostayo kadagiti lokal a posision (saan a karaman dagiti opisial ti barangay). Kayatna a sawen, manipud iti 1995, mapasamak ti synchronized election iti kada tallo a tawen, wenno iti tunggal maikadua a Lunes ti Mayo, malaksid iti eleksion ti Presidente ken Bise-Presidente a mapasamak laeng iti kada innem a tawen. Iti eleksion a saan a pabotosan dagiti dua a kangngatuan a posision ti pagilian, maawagan daytoy iti midterm elections a kas iti eleksion iti daytoy a tawen.

Ngem no subliantayo ti pakasaritaan, Nobiembre ketdi a napasamak dagiti eleksion manipud idi 1947 agingga idi 1971. Kadagidi a panawen, kada dua a tawen nga adda eleksion iti pagilian, ket kada uppat a tawen a mapasamak ti panangibotostayo iti Presidente ken Bise-Presidente. Gapu ngamin ta dagiti Americano ti nangisuro kadatayo iti demokrasia ken nangituray kadatayo iti nabayag a panawen, nagbalin a modelotayo ti Estados Unidos para iti proseso ti eleksion ken panangipataray iti gobierno, ken uray pay ti maikeddeng nga aldaw a panagbobotos, kinopiatayo daytoy kadakuada.

Idi masurat ti Konstitusion ti 1935, nupay saan a nailanad ti eksakto nga aldaw ken bulan, nalaka ketdi a maawatan a Nobiembre a maaramid ti eleksion ta mangrugi ti panagtakem dagiti mabutosan iti maika-30 ti Disiembre iti dayta a tawen ti eleksion. Nabaliwan laeng ti aldaw ti eleksion, wenno nayakar iti Mayo, babaen ti Konstitusion ti 1973 a nangsukat iti Konstitusion ti 1935.

Innakeman ni Presidente Ferdinand Marcos ti pannakaisurat ti Konstitusion ti 1973 babaen ti maysa a Constitusional Commision a binukelna kalpasan a maideklarana ti Martial Law. Ditoy nga immuna a naisurat iti maysa a linteg a maaramid laeng ti regular nga eleksion iti maikadua a Lunes ti Mayo. Gapu ta parliamentario ti sistema ti gobierno, maysa laeng ti lehislatura wenno unicameral daytoy, ti laeng eleksion para kadagiti kameng ti National Assembly (Batasang Pambansa) ti masasao a regular ken nasional nga eleksion. Kadagiti kameng ti Batasang Pambansa a mapili ti agbalin a Presidente ken Bise-Presidente (a mabalin pay nga agkameng iti gabinete wenno madutokan a Prime Minister).

Apay a kinaykayat ni Marcos a Mayo ti eleksion idinto a nakapudpudot ta kabara pay ti kalgaw? Saan kadi a nasaysayaat koma no Nobiembre met laeng a kas kadagiti immun-una nga eleksion ta nalamiis ti paniempona? Segun ken ni Nelson Navarro, autor ti sumagmamano a libro ken kolumnista iti diario, nangrugi ti amin iti pagayatan ni Marcos a matengngel uray iti pannakaipagna ti eleksion, iti kasta naregta latta ti ania man a panggepna nga agtakem iti napaut ken nabileg.

Gapu ta diktador daytoy babaen ti bileg ti Martial Law, masurot amin a kayatna. Ket imbes a Mayo ti eleksion a kas iti nailanad iti Konstitusion, insayangkatna ketdi iti umuna nga eleksion ti Batasang Pambansa idi Abril 7, 1978.

No patientayo ti mito a naayat ni Marcos iti numero a 7, pinilina ti petsa 7 ta nasuerte kenkuana dayta, ken ti tawen a 1978 ta maikapito dayta a tawen kalpasan ti naudi nga eleksion idi 1971. Ngem no pagraemantayo met ti kinasirib ni Marcos, impakatna ketdi ti maysa a nabileg nga estratehia ti politika. Insapsapana ti eleksion iti maysa a bulan, saan laeng a gapu iti naiget a panangpuersa kenkuana ti gobierno ni Presidente Jimmy Carter ti Estados Unidos nga agipakat koma metten kadagiti programa para iti demokrasia ta napalalo unayen idi ti panangkritikar dagiti agiwarwarnak iti America iti aramid ti gayyem ti gobiernoda a diktador, no di pay ket naanag ni Marcos nga awan ti madadaan ken nabileg a partido dagiti kalabanna. Isu a tapno masiguradona iti pannakaabak dagitoy, insapsapanan ti eleksion tapno saan a makapagkuti a nasayaat dagitoy.

Idi laeng maikadua nga eleksion ti Batasang Pambansa a nasurot ti nailanad ti Konstitusion, ta napasamak daytoy idi Mayo 14, 1984.

Mabalin a kasayaatan ti Mayo a nakita ni Marcos ta bakasion daytoy iti eskuela. Saan ngarud unay a makumikom dagiti mangisursuro a dutdutokan latta ti Comelec a tumulong a manggamulo iti panagbobotos. Isu a bay-am, kunada, uray karikut dagiti botante ti kapudot ti tiempona a makilinia nga agbotos kadagiti bukodda a presinto; bay-am dagiti politiko ken dagiti suporterda nga agkainaran nga agkampania ta adda met kuartada nga igatangda iti nalamiis a mainum.

Ngem ti pudno ketdi, segun kadagiti agpalpaliiw iti politika, kayat ni Marcos a maibatog ti petsa ti eleksion iti panawen ti bakasion, tapno awan dagiti aktibista kadagiti unibersidad ken kolehio. Ammotayo met a dagiti nangiwat ken natured nga agad-adal ti nangirubuat kadagiti adu a riribuk iti panagturay ni Marcos sakbay nga impaulogna ti Martial Law ken sumagmamano a tawen kalpasanna. Mangnamnama nga agawid dagitoy nga agtutubo kadagiti lugarda nga agbakasion imbes nga addada laeng kadagiti kampusda ken kadagiti kalsada iti siudad a mangriribuk laeng iti panawen ti panagkampania. Panawen pay ti piesta ti Mayo, ket uray kaskasano, adda sabali a pangiturongan pay dagiti agtutubo iti atension ken orasda.

Ngem ti saan a nakita ni Marcos, iti kapudot ti tiempona ti rason no nadaras nga agpudot met ti ulo dagiti tattao. Isu nga adu dagiti agkalaban iti eleksion a mairubo iti nabara a komprontasion, ken no maminsan agtinnag iti nadara nga engkuentro. Naimbag pay idi Nobiembre ti eleksion ta babaen ti espiritu ti panagkakappia nga ibuybuyog ti panawen ti Paskua, nalaklaka a maawis dagiti nangabak a kandidato dagiti inatiwda iti eleksion. Ket apaman a makapagsapata dagitoy iti panagtapus ti Disiembre, mangrugi metten ti baro a tawen ken pangabaruanan iti panagkaykaysa dagiti umili.

Adda ngarud dagiti agkuna a ti panangbaliwbaliw ni Marcos kadagiti aldaw ti eleksion ti nangrugian ti panagmalasna iti Malakanyang. Kalpasan ti pannakatambang ni Senador Benigno “Ninoy” Aquino Jr iti eropuerto idi 1983, a kasaruno ti panagsuek a nakaro ti ekonomia ti pagilian, pilpiliten ti America ni Marcos nga agipakat kadagiti adu a reporma saan laeng iti agpang ti politika no di pay iti ekonomia. Maysa a solusion ti panangisayangkatna a dagus iti maysa nga eleksion tapno mapasingkedanna nga isu pay laeng ti talken dagiti umili a mangbaliw iti taray ti gobiernotayo.

Pinili ni Marcos ti Pebrero 1985 a pakaaramidan ti snap election ta ammona nga awan ti nabileg a grupo pay dagiti oposisionista iti dayta a panawen. Ta no urayenna pay ti Mayo, amangan no makapagplanonton a nasayaat dagiti kalabanna. Ngem dina impagarup a ti balo ni Ninoy ti ipasangoda kenkuana isu a saanen a kasapulan ti napaut a panagsagana dagiti kalabanna. Nadekket ti risiris, ngem iti panagbilang iti botos, ammo ti kampo ni Cory Aquino a nangabakda iti eleksion, ngem saan a maawat dayta ni Marcos. Nagangayanna, napasamak ti People Power iti EDSA ket napatakias ni Marcos iti Malakanyang.

Ngem idi mapanday ti baro a konstitusion (1987), saanen a ginaraw dagiti kameng ti Constitusional Commission a dinutokan ni Cory ti naikeddeng a petsa ti eleksion ti pagilian. Nagtalinaed a mapasamak daytoy iti maikadua a Lunes ti Mayo. Mabalin a maysa a rason ti dida pananggaraw ti panagdardaras ti ConCom a mangileppas a dagus ti Konstitusion; ken mabalin nga imbilangda a bassit laeng a banag ti petsa ti eleksion tapno pagdidiniskutiranda pay.

Saan ngaruden a kasta ti kadarasna a mabaliwan ti aldaw ti eleksion, ta kasapulan no kua ti enmienda ti Konstitusion. Ngem uray pay matuloy ti charter change, namnamaentayo la ketdi a naingpis laeng ti gundawayna a tamingenda ti petsa ti eleksion ta bassit laeng daytoy nga isyu daytoy no maidilig kadagiti narikut nga isyu ti political dynasty, party-list ken multi-party system, foreign ownership, ken dadduma pay a probision a patien ti sumagmamano a sektor a saanen a kasapulan ti pagilian wenno lallalo a mangparparigat laeng iti kasasaadtayo.

Saan a “big deal,” kunatayo man laengen, ti petsa ti eleksion. Ta uray pay ngata Nobiembre a napasamak ti eleksion idi 2004, aramiden latta amin a kabaelan ni Gloria Macapagal Arroyo tapno maatiwna ti nalatak unay a kalabanna a ni Fernando Poe Jr. Addanto latta tawaganna iti Comelec tapno mangipakat iti nalimed nga operasion ti dagdag-bawas tapno mangabak dagiti kandidatona a senador.

Iti Mayo man wenno Nobiembre ti eleksion, matuloy latta ti pananagabak dagiti opisial a kas ken ni Erap Estrada a nabalud gapu iti kaso ti korupsion iti panangiggemna iti turay, agingga a ti kinalatak dagiti kandidato ti mapatpaturay saan ket koma a dagiti kalidadda a kas lider wenno dagiti plataporma dagiti partido. Mapasamak latta dagiti nakaam-ames a panangtambang a kas iti Maguindanao Massacre idi 2009 agingga a saan a marisut ti parikut kadagiti private army ken korupsion iti AFP a nalimed nga agilaklako iti armas kadagiti politiko tapno adda maibolsa dagiti rinuker nga heneral.

Addanto latta met mayangaw ni Senador Santiago no ania man dayta a bulan a pakaaaramidan ti eleksion. Mabalin a kunananto a nasayaat met ti Disiembre tapno maamuan no sino ti Herodes kadakuada, wenno tapno saan nga ilegal ti panangited dagiti politiko iti sagutda kadagiti botante. No Agosto ti eleksion, wenno ania man a panawen ti panaglayus, ibagananto a nasayaat daytoy a pakakitaan kadagiti nairuruam nga aglanglangoy kadagiti kuartada ta malmesda no pudno metten a danum ti tumapoganda.

Ti napateg, uray ania pay dita a bulan ti eleksion, maisayangkat daytoy iti nadalus, natalinaay, napudno dagiti resultana, ken kangrunaanna, nainsiriban ti panangpili dagiti botante kadagiti kandidato nga ibotosda. Agpayso nga awan ti maaramidantayo iti paniempona; ngem adda la ketdi maaramidantayo para iti kastoy a klase ti eleksion.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Mayo 20, 2013.)

Eleksion 2013: KOMUSTA ITI REHION DOS?

MANGNAMNAMA ti Commission on Elections (Comelec) a natalinaay ti panagbobotos iti Tanap ti Cagayan gapu ta awan met kano ti mairepreport agingga ita nga armado a grupo nga agpanggep a mangriribuk iti lugar. Nupay kasta, naiget ti panangmonitor ti ahensia kadagiti dadaulo dagiti politiko ken dagiti suporterda a mabalin a mangipakat iti kinadangkok, wenno iti pannakibiang dagiti tagaruar a kas iti napasamak iti Siudad ti Gingoog idiay Mindanao a nakatambangan ti mayorda.

Nupay maysa ti Cagayan kadagiti immun-una nga intudo ti Comelec a mabalin a pagtaudan ti nabara a risiris dagiti kandidato, awan pay met ketdi ti naideklara nga election hotspot iti probinsia wenno sadino a lugar iti rehion.  

Awan met ti makuna a dominante a partido politikal ditoy, ta uray naikappeng ti Nationalist People’s Coalition (NPC) ken Nacionalista Party (NP) iti koalision ti administrasion a Team Pinoy, saan a marikna ti panagkakadua dagiti kamengna a partido ta rapokrapok iti lokal nga agpang. Awan kalaban dagiti kandidato ti Liberal Party (LP) iti tallo a kangangatuan a puesto iti Quirino. Kasta met a napigsa ti LP iti Batanes a baluarte dagiti pamilia Abad a kapartido ni Presidente Benigno S. Aquino III.

Iti Cagayan ken Isabela, naiget a kalaban ti LP ti NPC a pagkamengan ni kandidato a senador Jackie Enrile ken ti pamilia Dy iti Isabela; ken ti koalision a National Unity Party (NUP) iti Cagayan. Adda met laban ni NP a pagkamengan dagiti agtuturay iti Nueva Vizcaya ngem nabingay daytoy gapu iti ikakappeng ti sumagmamano a liderda iti United Nationalist Alliance (UNA) a koalision ti oposision.

Abad iti Batanes, Cua iti Quirino

Ti Batanes ti kabassitan iti sakupenna a daga ken populasion kadagiti amin a probinsia ti pagilian, ngem kaskasdi a saan a nakalisi ti panagramaram dagiti dinastia iti politika. Maam-ammo ti probinsia a lugar ti Pamilia Abad, nga idauluan ni Sekretario Florencio “Butch” Abad ti Department of Budget and Management.

Nakauppat a termino, wenno mapan a 14 a tawen a diputado iti kakaisuna a distrito ti probinsia ni Butch Abad. Simmublat kenkuana iti puesto ti asawana a ni Henedina “Dina” Abad. Agpailayon ti babai nga Abad para iti maikadua a termino kontra ken ni Carlo Diasnes a nakapaminsan a termino a diputado ken nakalabanna met laeng iti napalabas nga eleksion. No mangabak manen ni Dina itoy nga eleksion, makunanto nga iti siam a termino iti Kongreso a nangrugi idi 1987, pito kadagitoy iti aggapu kadagiti agassawa nga Abad. Kinapudnona, nag-diputado met iti uppat a termino ti ama ni Butch a ni Jorge Abad ken nakamaysa a termino ti inana a ni Aurora Abad, a dati pay a gobernador ti probinsia.

Iti Basco, dua pay iti Pamilia Abad ti agkandidato: da Rock Abad a para mayor, ken Cleto Abad a kabsat ni Butch a para bise-mayor.  Agsango met para iti kangatuan a puesto iti kapitolio iti maikadua a gundaway da agdama a Gobernador Vicente Gato ken Telesforo Castillejos nga aggapu met ti kaaman dagiti politiko a Castillejos iti probinsia. Dati a gobernador ti probinsia ni Castillejos.

Tengngel met ti Pamilia Cua ti Quirino, maysa pay a bassit a probinsia ti rehion. Awan ti makalaban dagiti agama a Junie ken Dakila “Dax” Cua. Kandidato a gobernador ni Junie idinto a diputado ni Dax iti kakaisuna a distrito ti probinsia. Kasta met nga awan ti kalaban ti katiket ni Junie a ni Bise-Gobernador May Garnace-Calaunan.

Manipud 1987, nagsisinnublatanen ti pamilia Cua ti panangibagida iti probinsia iti Kongreso.  Innem a termino iti nalaklakay a Cua wenno mapan a 20 a tawen. Simmublat ti asawana a ni Ma. Angela Cua idi malpas ti tallo a termino ni Junie idi 1998, ken ti anakna a ni Dax idi malpas ti maikadua a tallo a terminona idi 2010. Agpailayon ita ni Dax para iti maikadua a termino.

Ni met laeng Dax ti nangsublatan ni Junie ti turay iti kapitolio ti probinsia. Inabak ni Junie iti eleksion idi 2010 ni dati a Gobernador Pedro Bacani.

Dy ken Albano Latta iti Isabela

Maam-ammo met ti Isabela a pagarian dagiti Dy ken Albano a nadekket nga agkadua itoy umay nga eleksion.

Agpailayon a gobernador ni Faustino “Bojie” Dy III para iti maikadua a termino. Sakbay kenkuana, napaut a nagtakem a gobernador ti amana a ni Faustino Dy, Sr. (1969-1992). Ken nagsaruno a simmublat iti kapitolio dagiti annakna ken kabsat ti agdama a gobernador: da Benjamin (1992-2001) ken Faustino, Jr. (2001-2004). Idi laeng eleksion ti 2004 a naagaw kadagiti Dy ti turay ti kapitolio babaen ti panangabak ni Grace Padaca. Ngem iti panagpailayon daytoy idi 2010, inabaken daytoy ni Bojie. Saanen a pinanggep ni Padaca ti agsubli iti kapitolio kalpasan a nadutokan daytoy Commissioner iti Comelec itay napan a tawen. Ti ketdi kabsatna a ni Mario Angelo Padaca ti makasango ti agpailayon a gobernador.

Sakbay a nagbalin a gobernador, imbagian met ni Faustino III ti maikatlo a distrito iti Kongreso iti tallo a termino (2001-2010). Ti kabsatna a ni Napoleon ti nangsublat kenkuana iti puesto, nga agpailayon ita para iti maikadua a termino. Imbagian met ni Faustino, Jr. a kabsatda ti maikadua a distrito iti tallo termino (1992-2001).

Malaksid kada Bojie ken Napoleon, lima pay a kameng ti pamilia Dy ti agkandidato ita a tawen. Maysa ditoy ni Bernard Faustino Dy a kandidato a mayor iti siudad ti Cauayan a makuna a baluarte dagiti Dy. Sukatan ni Bernard ti amana a ni Benjamin a nakamaysa laeng a termino iti city hall. Kabsat ni Benjamin ni Bojie a dati met a mayor ditoy (1992-2001). Sakbay ken ni Benjamin, nag-mayor met iti Cauayan ti maysa pay a kabsatda a ni Ceasar Dy (2001-2010).

Dagiti dadduma pay a kandidato a kameng ti pamiliada: Dondon Dy (Sangguniang Panlalawigan iti maikadua a distrito); Ian Dy (mayor ti Alicia), anak ni Napoleon a napaut met a mayor iti ilida; Mike Dy (agpailayon a mayor ti San Manuel), anak ni Faustino Jr; ken Nocholai Alexis Dy (konsehal ti Dinapigue), kaanakan ti gobernador.

Kas kadagiti Dy, nasanikar latta met ti Pamilia Albano iti politika iti Isabela. Katiket ni Bojie ni Tonypet Albano, dati a chief executive officer ti RPN ken kandidato a bise-gobernador. Panggep a sukatan ni Tonypet ti kabsatna a ni Rodito Albano III a kandidato manen ita a diputado iti umuna a distrito. Sakbay a nag-bise-gobernador, nakatallo a termino a diputado ni Rodito (1998-2001, 2004-2010). Kasinnublatna iti puesto ti amana nga agdama a diputado a ni Rodolfo Albano, Jr. a nakalima met a termino (1987-1998, 2001-2004, 2010-2013).

Imbagian pay ti nalaklakay nga Albano ti kakaisuna pay laeng a distrito ti Isabela iti Kongreso idi panawen ti administrasion ni Presidente Ferdinand Marcos. Ken sakbayna dayta, nagdiputado met iti probinsia ti ama ni Rodolfo, Jr. a ni Delfin Albano. Kandidato ita ni Rodolfo, Jr. a mayor ti ilida a Cabagan. Nagbalin met a mayor ti ilida ti anakna a ni Mila Albano-Mamuag.  

Iti siudad ti Ilagan, nag-mayor met ditoy ti kabsat ni Rodolfo Jr a ni Delfinito Albano (2001-2007). Ni Josemarie Diaz, a nangsublat kenkuana iti puesto, ti agdama ken panagpailayon a mayor iti ili ken awan ti makalabanna.

Agpailayon met a diputado da Ana Go ti maikadua a distrito ken Gigi Aggabao iti maikatlo a distrito. Makalaban ni Go iti maikadua a gundaway ni Edwin Uy a dati met laeng a diputado, idinto a dua ti makabalubal ni Aggabao iti puesto, da Anthony Miranda ken Nilo Tan.

Iti siudad ti Santiago, aggapu met laeng iti kaamaan dagiti politiko iti siudad dagiti uppat a kandidato a mayor: da Alvin Abaya, Alkalde Antonio, Pempe Miranda ken Joseph Tan.

Mamba, Vargas ken Enrile iti Cagayan

Saan a kas iti Isabela a tinengngel dagiti kaamaan ti politiko ti Cagayan. Ta nupay adda dagiti makuna a dinastia iti politika, aggapu laeng daytoy kadagiti ili wenno sumagmamano a distritro, ket saan a nagramaram iti sibubukel a probinsia. Walo ketdi nga ili iti probinsia, pakairamanan ti Abulug, Gattaran ken Ballesteros, nga agkakabagian dagiti kandidato a mayor ken bise-mayor.

Iti risiris para iti turay iti kapitolio, makalaban ni agpailayon a Gobernador Alvaro Antonio ni William Mamba, a nakatallo a termino a mayor iti Tuao. Kabsat ni Mamba ni dati a diputado Manny Mamba, nga inabak ni Gobernador Antonio iti reeleksion daytoy idi 2010.

Kabsat met laeng da William ken Manny Mamba, ni Kiko Mamba, Jr., ti kandidato a mayor iti ilida a Tuao. Annak dagitoy ni Francisco Mamba, Sr., a nagpaay nga OIC a gobernador ti probinsia iti panangrugi ti administasion ni Presidente Cory Aquino.

Katiket ni Antonio ti agdama a Bise-Gobernador Leonides Faustino, a kabagian met laeng dagiti Mamba, nga agpailayon iti maudi ken maikatlo a termino; idinto a katiket met ni William Mamba ni Melvin Vargas, a nagpaay met nga OIC governor (1990-1992). Dati met a gobernador ti ama ni Vargas a ni Florencio Vargas (1998-2001).

Kakabsat ni Melvin Vargas da Manny ken Precy Vargas a kandidato a para mayor ken bise-mayor, iti panagsagannadda, iti ilida nga Abulug.

Innem met tawen (2004-2010) a nagpaay a diputado iti maikadua a distrito ni Florencio Vargas. Ngem dina naileppas ti maudi a terminona gapu iti ipupusayna dua a bulan kalpasan ti eleksion ti 2010. Ti anakna a ni Baby Aline Vargas-Alfonso ti simmublat kenkuana iti puesto babaen ti special eleksion a naangay iti simmaruno a tawen. Awan ti parikut iti panagpailayon ni Alfonso para iti maikadua a termino ta awan ti simmango kenkuana.

Panggep met ti pamilia ni Senate President Juan Ponce Enrile a pasingkedan latta ti panangtengngelda iti umuna a distrito. Kandidato a diputado ni Sally Ponce Enrile, a kas met laeng ti napalpalabas, sublatanna ti asawana a ni Jackie Enrile, anak ti senador, nga agdama a kandidato a senador ti UNA. Nakapaminsan a termino a diputado ti nalaklakay nga Enrile (1992-1995), uppat a termino ken ni Jackie (1998-2007, 2010-2013), ken maysa met a termino ken ni Sally (2007-2010).

Iti maikatlo a distrito a dati a tengngel dagiti Mamba, agpailayon a diputado ni Randolph Ting. Inabak ni Ting iti eleksion idi 2010 ni Kiko Mamba, Jr. Aggapu met laeng ti agdama a diputado iti kaamaan dagiti politiko iti Siudad ti Tuguegarao. Agpailayon iti maudi ken maikatlo a termino a mayor ti siudad ti amana a ni Delfin Ting.

Padilla Kontra Cuaresma iti Nueva Vizcaya

Naregta latta met ti karera iti politika ni Carlos M. Padilla a nabayagen a nagdiputado iti kakaisuna a distrito ti probinsia. No mangabak iti daytoy nga eleksion, agbalinton daytoy a maikapito a terminona iti Kongreso a nangrugi pay idi 1987. Saggaysa laeng a termino da Leonardo Perez (1992-1995) ken Rodolfo Agbayani (2004-2007 a nangsublat kenkuana tunggal maileppasna ti kiddawen ti linteg a tallo a termino. Makalaban ni Padilla ni Gobernador Louisa Lloren "Banti" Cuaresma a nakatallo a termino iti kapitolio ken dati a kapartidona iti Nacionalista Party a bimmallasiw iti UNA.  

Aggapu iti kaamaan met laeng dagiti politiko iti ilida a Bambang ni Cuaresma. Nagserbi daytoy a mayor a kas met laeng iti napapatay nga asawana a ni Boyie Cuaresma, Jr. ken ti anakna a ni Benjamin III. Ti anakna a ni Luisa Corazon ti kandidato ita a mayor a mangsublat met laeng iti puesto ti kabsatna.

Agbalubal met ti kangatuan a puesto iti kapitolio a pinanawan ni Banti Cuaresma da Ruth Padilla nga asawa ti agpailayon a diputado, agdama a Bise-Gobernador Jose Gambito, Donna Lyn Gerdan nga asawa ti dati a mayor ti Santa Fe, ken Mayor John Severino Bagasao ti Bayombong.

Da Lambert Galima, Edu Balgos, Pat-Pat Dumlao, Wilson Salas ken Togo Tidang dagiti agbabalubal met a para bise-gobernador.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Mayo 6, 2013.)