KET INAYWANAK MET NI TATANGKO

Ni tatangko, ni Rogelio Valdez Sr., dua a lawas sakbay a pimmusay. Kaduana ni manongko a Rogelio Jr. iti ladawan. 

ITI tradision ken kulturatayo a Filipino, ti anak ti manamnama unay a mangaywan iti lumakay wenno bumaketen a nagannak kenkuana. Iti biangko, ammok a dumteng iti asidegen a panawen, ta saan metten a naubing datao, nga aywanakto met da tatang ken nanangko inton kumapsutdan gapu iti edad wenno sakitda.

Ngem diak a namnamaen a kastoy ti kadarasna a mapadasak met ti agaywan iti masakit a lakay. Uray iti apagbiit laeng.

Na-stroke wenno naatake iti puso ni tatangko iti maysa a malem iti umuna a lawas ti Marso, ket uray naitaray a dagus daytoy iti ospital, dina metten nagaraw ti kanigid a paset ti bagina, sa agbeddal payen. Nakaawid daytoy iti balaymi ngem kanayonen a nakaidda; no saan, naka-wheelchair. Masubuan ken mapadigos a kasla maysa nga ubing.

Iti ibibisitak kenkuana iti balaymi iti Narvacan (Ilocos Sur), inaywanak met daytoy iti apagbiit. Apagbiit, kunak, ta kalpasan ti 22 nga aldaw manipud pannakaatakena, pimmusay met laeng daytoy iti edadna a 73. 

Ngem uray pay nalasatan ngata ni tatangko ti sakitna, dumtengto latta met ti panawen, nga isunto met laeng ti taripatuenmi nga agkakabsat; wenno dumtengto met ti panawen a ni nanangmi ti taripatuenmi, agingga iti dinan kabaelan. Adunto nga oras ken bannogmi a mangasikaso kadakuada, ken nangnangruna a dakkel ti magastos para iti agas ken dadduma pay a kasapulanda.  

Pudnon sa la ketdi unay ti ibagbagada a dagiti annak a kas kaniak a sumagpaten iti middle age wenno edad 40 agingga iti 50, ad-adu pay ti busbosenda nga oras a mangaywan kadagiti nagannakda ngem ti orasda a nangaywan kadagiti annakda.

Ad-adda pay ti rigat dagiti annak no awan man laeng ti pension dagiti dadakkelda nga aywananda wenno ekstra a pagsapulan dagitoy. Ti kinakurapay ti pamilia ti mangpadagsen pay iti obligasion dagiti annak nga agaywan.

Dakkel ngarud ti akem ti gobierno tapno masupusopan man laeng ti rigat dagiti pamilia iti daytoy a banag.

Pagsayaatanna ta addan linteg, ti Akta Republika Blg. 9257 (wenno ti Expanded Senior Citizens Act of 2003) a nangikalawa ti sakupen ti benepisio ken prebilihio nga aw-awaten dagiti senior citizen, kangrunaan ditoy ti tulong medikal a kasapulanda. Makatulong iti dakkel dagiti diskuento iti agas ken pannakayospital, no di man libre dagitoy, a pakalag-anan ti pamilia nga agaywan kadagiti masaksakit a lumakayen wenno bumaketen a kameng ti pamilia.

Ket no matuloy met nga agbalin a linteg ti Senate Bill No. 257 (The Family Care Act of 2013) a gakat ni Senador Ralph Recto, ad-addan ti pakalag-anan ti pamilia nga agaywan kadagiti nataengan. Segun iti gakat, mabalin a makaala iti nayon a tax deduction dagiti agbaybayad iti buis wenno empleado a mangsupsuporta kadagiti nataengan wenno saanen a makatrabaho a dadakkelda.

Iti agdama, mapanen a 7 milion ti bilang dagiti senior citizen, wenno 6.9% iti populasiontayo, ket 1.3 a milion kadagitoy iti aggapu iti marigrigat a pamilia. Ket gapu ta umad-aduda, dakdakkel met ngarud ti panagkasapulan iti serbisio ti salun-at para kadakuada. Daytoy ngarud ita ti rumbeng a supusopan ti gobierno.

Ngem no maminsan, iti biang dagiti nagannak, saanda a pampanunoten ti magastos wenno rigat no kasta a dumtengen ti panawen a yawatdan kadagiti annakda ti pannakaaywanda. Awan ti maaramidanda no di ti ipilit dayta nga obligasion kadagiti annakda. Iti biang met dagiti annak, masansan a maapektaran ti panagtrabaho ken panagbiagda gapu iti panagay-aywanda kadagiti nagannak kadakuada; ta asino met ti anak a di mangakem iti obligasionna no dumtengen dayta a situasion iti pamiliada?

Ken adu met dagiti annak a saan a napateg ti magastos ken rigat, ta no ar-arigen, nasaysayaat laengen a makadenna dagiti dadakkelda uray iti agingga a kabaelanda nga edad, ngem ti nasapa nga ipupusay dagitoy. Kas kuna ti kabsatko a maestra, nasaysayaat laengen daytoy a nasaparanmi a rigat a nagaywan ken ni tatangmi, ngem ti nasapa a pinanawannakami idi ubbingkami pay.

Ken adu pay ti naadal ken naamirisko malaksid iti dayta nga imbagana.

Sakbay ngarud a panawandatayo dagiti nalakay wenno nabaket unayen, wenno agsaksakit, a nagannak kadatayo, nasaysayaat no maaramidtayo pay dagitoy a banag.

1. Panangipeksa iti panagayattayo kadakuada. No dimo pay naipeksa, wenno saan a nairuruam ti bagim nga agipeksa iti panagayatmo ken ni tatang wenno nanangmo, rumbeng metten nga aramidem daytoy kadagitoy a panawen ti panaglakay wenno panagbaketda.

No adda man panagbabawik iti kellaat nga ipupusay ni tatangko, isu ti diak man la naabrasa daytoy iti nairut wenno naibaga iti kinapategna iti biagko wenno iti pamiliami idi naudi a bakasionko. Saan met ketdi a managipeksa ni tatangko iti adda a riknana, ta naipaugali kenkuana ti mangliklik kadagiti kakastoy a patangan (rason no apay a saan met a nalailo kadakami nga annakna), isu nga ammok a kasta met ti namnamaenna kadakami. Ngem patiek a kastoytayo ngamin nga Ilokano, wenno ti kaaduanna kadatayo nga Ilokano—saantahyo nga ipeksa babaen ti balikas ti panagayattayo; iti aramid nga ipeksatayo dayta.

Sakbay a maitabon ni tatangko, adu dagiti naipeksami para kenkuana, kasta met ti naipeksa a panagayat dagiti gagayyem, kakarruba, dagiti dati nga estudiantena ken asino man a mangipatpateg kenkuana, a nupay makatulong dagitoy, nasaysayaat koma no nangngeg ni tatang idi sibibiag pay. Ket malagipko ita ti sinurat ni Claire Sumahit iti Bannawag, sumagmamanon a tawen ti napalabas. Kunana, “dagiti sabong, para kadagiti sibibiag.”

Pinanggepko met ketdi nga isayangkat ti “living funeral” a kas iti inaramid ni Morrie Schwartz, iti libro ni Mitch Albom a Tuesdays with Morrie. Daytoy ti panagparang ni Schwartz a kasla pumponna ti panangawisna kadagiti kakabagian ken gagayyemna nga agsao iti sanguananna sakbay a dumteng ti naituding nga ipapatayna gapu iti nakaro a sakit.

Aramidek koma daytoy apaman a makasubli ni tatangko iti balay manipud iti pannakayospitalna iti San Fernando, La Union. Ta nagmayat koma met a mangngegna no ania ti imbagbagami kenkuana iti insayangkatmi a necrological service para kenkuana. Ngem daksanggasat ta saanen a nakaawid daytoy a sibibiag manipud iti ospital.

2.  Panangiparikna kadakuada a maipagpampannakkeltayo met laeng a kas annakda. Rumbeng a maipariknatayo kadakuada a maipagpampannakeltayo met laeng a kas anak, saan a gapu iti nagun-odtayo nga adal, estado iti biag, wenno kinalatak iti gimong, no di ti kaadda ti maysa a kababalin a nasingpet, nadayaw ken natulnog nga anak; wenno ania man a nasayaat a kababalin a kasungani ti nasukir wenno maysa a nangisit a karnero iti pamilia.

Ket no bilang ta awananka iti nasayaat a kababalin a kas iti makita dagiti nagannak kenka, awanen ti kasayaatan nga aramiden no di ti umasideg ken agpakawanka itan kadakuada, ket irugimon iti agbabawi. Rumbeng a makitada ti panagbabalbaliwmo agingga a sibibiagda pay.

Ken nagsayaat unay a makita dagiti nagannak nga agtutunos dagiti annakda iti sanguanda.

Iti biangmi nga agkakabsat, uray adda latta met dagiti dimi panagkikinnaawatan, nadekketkami latta iti tunggal maysa. Kadagiti naudi a tawen ni tatangko, nakita met ni tatangko no kasano ti biagmi nga annakna, dagiti manugang ken appona, no ania ti nagun-odmi iti biag ken no kasano ti panagtutunosmi kadagiti naririkut a situasion iti pamiliami.  

3. Panangtungpaltayo kadagiti maudi a kiddaw wenno bilinda. Agpayso a nagpateg kadagiti nagannak a matungpal dagiti pagayatanda. Ammo met ngamin dagiti nagannak no ania ti nasayaat para kadagiti annakda, ngem no matubngar daytoy, masapul nga adda dakkel a rason ken maipaawat a nasayaat dayta kadagiti nagannak.

Ngem napatpateg a matungpal dagiti pagayatanda iti panawen nga isudan ti agsaksakit wenno asidegen ti ipupusayda. Dumngegtayo ngarud a sipapasnek kadakuada, saan laeng dagiti kiddawenda kadatayo, no di ket pay dagiti ibilinda. Masansan man a lapdan dagitoy nga agsao no mangrugin a mangbilin sakbay ti ipupusayda, ta kasla tagimalesentayo iti kastoy. Ngem nasaysayaat ketdi a dumngegtayo no ania ti ibagada ta ditay’ ammo a pumudno gayam a pumanawdan iti ania man nga oras.

Sakbay a ma-stroke ni tatang, adun dagiti naibilbilinna kadakami, nangruna idi mariknana a kumarkaron ti sakitna iti puso apaman a sumagpat iti maikapito a dekada iti biagna. No mabalin, kayatmi nga ungtan daytoy gapu iti kasla panagpakpakadana metten ta amangan ketdi no matuloyan, kunkunami, ngem nakatulong gayam ti panagdengngegmi idi kadagiti imbilbilinna kadakami. 

4. Panagpapatang maipapan dagiti sensitibo a banag a kas iti tawid. Nasaysayaat no mapagpapatangan wenno mapagtutunosan metten ti pamilia ti maipapan iti tawid, uray saan pay nga agsaksakit dagiti nagannak. Makatulong iti dakkel no adda nakasaganan a testamento nga ibati ti ama wenno ina sakbay a pumusay. Nem masansan met nga awan ti testamento dagiti lalallakay wenno babbaket nangaruna kadagiti adda iti away. Isu a no mairuangan a mapagpapatangan ti mabati a sanikua wenno ania man a kasilpo a banag, nasayaat no mataming a dagus daytoy ti pamilia. Rumbeng a mapagpapatangan a kompleto ti amin a kameng ti pamilia. No kasapulan, agpatulong kadagiti tattao nga adda ammona iti linteg.

Idi matay daydi apongko a lakay, nasayaat ti tunos da nanang ken dagiti kakabsatna gapu ta naurnosen daydi apongko ti panagbibingayda iti sanikua uray pay sakbay a nagsakit daytoy. Iti biangmi met nga agkakabsat, saan unay a parikut daytoy kadakami, ta awan met ti ania a sanikua nga ibati ni tatangko, ta kas kuna ni nanang, naaramat amin a naurnongda iti panangpaadalda kadakami a pito nga agkakabsat agingga a makaturposkami amin iti kolehio.

Ken saan laeng a tawid ti mabalin a mapagpapatangan, uray pay ti preparasion iti pumpon, ken uray ti palimed ti pamilia, no adda ken kasapulan a maibutaktak para iti itatalinaay ti panunot ken panagkaykaysa ti pamilia. Ken tapno, nasaysayud ti panagtutunos ti pamilia ken maipakat dagiti addang a mapagtutulagan, rumbeng met nga adda madutokan a lider ti pamilia a masansan a ti mabati nga asawa wenno ti inaunaan nga anak.

KABAYATAN ti panagay-aywantayo kadagiti nataenganen wenno managsaksakiten a nagannak, rumbeng met nga aywanantayo met ti bukodtayo a bagi. Ta narigaten no gumiddantayo met a pagparikutan ti pamilia.

Isu a napateg met a nalag-an ti riknatayo a mangawat ti kasasaad dagiti nagannak kadatayo no isudan ti lumakay ken bumaket wenno agsakit. Liklikantayo ti agpanunot iti negatibo, iti agdarasudos a mangngeddeng ken mangunget kadakuada gapu iti masapsaparantayo a rigat nga agaywan. Nariknak la unay met ti kinadekket ti panagtutunosmi nga agkakabsat iti naudi a tallo a lawas iti biag ni tatangmi.

Kamaudiananna, di rumbeng nga agreklamo dagiti annak nga agay-aywan ta manmano laeng ti tao a makaabot iti 70 wenno agpangato nga edad. Dumtengto met ti panawen, dagitoyto met laeng nga annak ti aywanan dagiti bukodda met nga annak. Ket no ania ti ar-aramiden dagitoy nga annak kadagiti dadakkelda, isunto met ti aramiden dagiti annakda inton awan metten ti mababaelanda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 14, 2014.)

ANIAT’ DAKESNA NO 100-MILION TI POPULASIONTAYO?

RIMMUAR ti damag nga iti katengngaan daytoy a tawen, sumagpatton iti 100 a milion ti populasion ti Filipinas.

Mapan a 98.73 milion ti populasion ti Filipinas iti agdama. Ket no agtultuloy ti kaadu ti mayanak (1.89%) iti tinawen, mapanto met a 112.63 a milion dagiti Filipino iti uneg laeng ti lima a tawen.

Pangiselselam pay iti dayta kaaduna a kakailiantayo iti di met lumawlawa ken ad-adda ketdi a makurkuranganen iti natural a rekursosna a pagiliantayo?

Nasayaat kadi wenno dakes ti epekto ti dakkel a populasion?

Adu dagiti ekonomista nga agkuna a no umad-adu dagiti tattao, ngumatngato met ti tukad wenno porsiento ti kinakurapay iti pagilian. Maysa ngarud kano a narikut a situasion para iti gobierno no sumagpaten iti sangagasut ken nasursurok pay ti populasiontayo.

Kitaem laengen no kasano ti karikut ti agbiag iti Metro Manila. Nagdudupudop ditoy ti adu a tattao, inaldaw ti trapik, makita iti arigna amin a paset dagiti saan a makolkolekta a basura, dagiti nadungrit nga ubbing nga agwarawara iti kalsada, dagiti karayan ken estero a nabangenan iti aglaoken a barongbarong ken basura.

Segun met ken ni Director General Alan Purisima ti Philippine National Police (PNP), dakkel a pakaseknanda no bumlad ti populasion. Abusta nakarigrigat la ngaruden a magun-od ti PNP ti kasapulan a maysa a polis iti kada 500 a tao, anianto laengen no umadu pay ti bilang dagiti tattao a  bantayanda?

Daytoy ngarud ti ibagbagada a maysa pay a rason a nasaknap latta ti kriminalidad kadagiti kalsadatayo.

Ibalbalakad ngarud dagiti agpalpaliiw ken ganggannaet nga ekonomista a kasapulan a tenglen ti Filipinas ti panagdakkel ti populasionna, dayta no kayat met laeng daytoy nga iparaman kadagiti agindegna ti parabur ti ekonomia, ken kangrunaanna, ti natalinaay a panagbiag. Kunada pay a no saan a baliwan ti gobiernotayo ti kadaananen a prinsipiona maipapan iti populasion, adayo la ketdi nga agprogreso ti pagilian. Adayotayo la unay kadagiti kaarrubatayo iti Asia a nagbalinen a natibker ti ekonomiada gapu iti kinasayaat ti programada iti population control ken family planning.

Ngem adda met dagiti eksperto nga agkuna nga ad-adda ketdi nga agprogreso ti pagilian a dakkel ti populasionna, ta adu latta ti matagamtamna para iti progreso. Yar-arigda man ti China, Japan ken India a padapada a dadakkel met dagiti populasionda ngem napalalo ti kinadur-as ti pagilianda, nangruna la unay ti China nga ibagbagada a ti kinadakkel ti populasionna ti kasla nagbalin a nasiken a makinaria ti gobiernoda tapno napartak ti panagandar ti panagprogresoda.

Naiget met idi a napagdinniskutiran ti panagdakkel ti populasiontayo idi panawen ti administrasion ni Gloria Macapagal-Arroyo. Saan a kayat ni GMA a di mapagustuan dagiti taga-Simbaan a kontra iti ania man a wagas ti population control (ta patienna a kasapulanna ti suporta dagiti papadi para iti seguridad ti panagtakemna), isu nga intal-ona ti kapanunotan a nasaysayaat ti pagilian no dumakkel latta ti populasiontayo. Dakkel ngamin kano a tulong dagiti adu a Filipino nga ibabaontayo a mangged iti sabali a pagilian. Agasem ti mapan a P165.1-bilion a katukad dagiti tinawen nga ipatpatulod a doliar ditoy dagiti 10 a milion nga OFW a naiwaras iti nadumaduma a lubong. Ti dakkel a dollar remittance ti ibagbagada a rason no apay a tumtumpaw latta ti Filipinas iti laksid ti panagsuek ti ekonomia iti Asia idi dekada 90 ken iti katengngaan ti simmaruno a dekada.

Ibagbagada a “bannuar iti moderno a panawen” dagiti OFW ngem masansan met nga awan ti maitultulong ti gobiernotayo kadagiti nadumaduma a pakarikutan dagiti OFW.

Ken ti rigatna pay, saan metten a tinaming ti gobierona dagiti dadduma pay a pundasion iti panagdur-as ti ekonomia, kas koma iti agrikultura, manufacturing ken uray pay peace and order. Agsamsammakedtayo laengen ti dollar remittances.

Segun ken ni Presidential Communications Operations Office Secretary Sonny Coloma, ibilang ti agdama nga administrasion ti 100 a milion a populasion a kas karit ken oportunidad. Karit, kunana, ta kasapulan nga ipapatida ti agipakat kadagiti programa a para ekonomia, kas koma iti ad-adu a pagpuonan a maipaay iti salun-at, edukasion, impraestruktura ken dadduma pay a serbisio iti gimong. Ad-adda no kuan a maisaknapda ti parabur ti nadur-as a gobierno, wenno maikabkabassit man laeng ti porsiento dagiti marigrigat. Ken oportunidad, kunana, ta maysa a napateg a rekursos dagiti adu nga umili ti Filipinas, kas koma iti agpang ti empleo ditoy pagilian (local employment) a saan laeng nga iti ruar.

Ngem no mabalin, kayat ti gobierno a maipakaten a dagus ti Reproductive Health (RH) Law nga agpangpanggep a mangpasiken ti programa ti gobierno para iti salun-at dagiti babbai babaen ti panagaramat kadagiti kontraseptibo. Ibilbilin pay ti linteg kadagiti lokal a gobierno a mangilatang iti pondo para iti bukodda a reproductive health programs, karamanen ti pananggatangda kadagiti kasapulan a konstraseptibo.

Impaisardeng pay laeng ngamin ti Korte Suprema ti implementasion ti linteg idi Marso idi napan a tawen babaen ti termporary restraining order (TRO) nga inyalnagda kalpasan a naidatag ti sumagmamano a petision kontra iti linteg. Aggapu dagiti petision kadagiti grupo a mangkankanunong iti pagtaktakderan ti Simbaan Katoliko iti birth control.

Ngem sabali met ti ibagbaga da Rep. Lito Atienza ti Buhay Party ken Bishop Gilbert Garcera ti Diocese of Daet, Camarines Norte. Maysa ketdi kano a parabur kadatayo no sumagpaten iti 100 a milion ti populasiontayo, a mabalin a ti kaadu ti bilangtayo ti ad-adda a mangiturong kadatayo iti progreso. Agpada dagitoy a kontra la unay ti pannakaipakat ti RH law iti pagilian.

Ngem saan met a kas karina, a no bilang ta ikkatenen Korte Suprema ti TRO iti ania man nga aldaw manipud ita, marisuten ti parikut iti dumakdakkel a populasiontayo. Segun ken ni PopCom executive director Juan Antonio Perez III, no mapagtalinaed ti pagilian ti 2 a porsiento a growth rate ti populasiontayo, masapul latta ngarud a mamantiner ti 4 a porsiento ti gross domestic product tapno adda latta naan-anay a trabaho kadagiti umili. Dayta ti maysa pay a dakkel a karit para iti Malakanyang.

Ngem no maibabatayo pay ti fertility rate manipud iti 3.1 a mapan iti 2.1, nasayaat unay, segun pay ken ni Perez. Ngem mapasamak laeng dayta no maipangato met ti porsiento dagiti agus-usar iti moderno a konstraseptibo. Dakkel ngarud ti pangnamnamaan ti gobierno a makatulong iti dakkel ti RH law para iti nabayagen a ar-arapaapentayo a progreso.

Ngem uray pay koma awan ti RH Law, ituloy latta koma ti gobierno nga iturong amin a pigsana tapno masupusopan ti panagkasapulan ti umad-adu a populasiontayo.

Saan ngarud a ti bilang dagiti Filipino ti kasla pakapulingantayo a mangsirpat iti masakbayantayo, no di ket ti klase ti liderato ti gobierno. Ken saan a ti populasion ken ti kinakurapay ti kadadakkelan a parikuttayo, no di ket ti nakaro a korupsion iti gobierno, ken saan a nasayaat a pannakaiwaras ti kinabaknang ti pagilian.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Pebrero 3, 2014.)

FILIPINO TIME: AWAN ITAN TI LINNADAWAN

NARIGAT a mapagpapadapada ti oras iti relo dagiti tattao ta agsabasabali met ti kayatda a suroten nga oras. Kinnayat, kunada man.

Kasla awan ngarud aniamanna iti dadduma no naladawda a sumangpet kadagiti papananda, wenno dumanon kadagiti mapagtutulagan a lugar, pagsisinnarakan, taripnong wenno pasken. No kasta a minuto laeng ti diperensia, masansan nga awan man laeng ti marikna a panagbain ti tao a naladaw, uray agpadispensar laeng koma.

Iti sabali a pannao, kasla awan ngarud ti pudpudno a maladaw ta kabaelan ti tunggal maysa nga ipasurot ti orasna iti kayatna nga aramiden.

Ngem ti dakesna, gapu ta ad-adu dagiti maladaw ngem saan, kasla ‘tay kaykayatdan ti nagbalin a pagalagadan. Ken ti nadakdakes pay, inawaganda daytoy iti Filipino Time.

Ngem ania kadi ti pudno a Filipino Time?

Isu man daytoy ti ibagbagada nga oras a naladladaw ngem iti naituding nga oras. Mabalin nga agingga iti 30 a minuto kalpasan nga agpaso ti oras, wenno 30 a segundo sakbay a pumanaw ti nautoyanen a kasinnarak a tao.

Daytoy a panagawat iti kaipapanan ti Filipino Time ti pagtaudan ti makapasuron a rason dagiti naladaw a sumangpet kadagiti appointment-da. Ta ibagbagada ketdin a naud-udida gapu ta Filipino Time ti sursurotenda. Nagalas man.

Ta asino met kadatayo ti saan a nakapadas iti nagur-uray iti maysa nga oras kadagiti parke wenno mall sakbay a dumteng ti tao a kasinnaraktayo (uray pay adda games kadagiti selpontayo, wenno pocketbook a naitugottayo, marikna latta met ti pannakautoy)? Wenno ti simmangpet a nasapa iti maysa a pasken ngem kasapulan pay nga aguray iti maysa wenno dua nga oras ta awan pay met ni manedier, ti naisangsangayan a bisita, wenno ni Apo Mayor (dagiti ketdi agpapaimportante a tattao ti mangisungsongsong iti kastoy nga aramid)?

Ngem dayta met kano ngamin ti naipaugali nga aramid dagiti Filipino, ti agpaladaw iti papananna. Nangrugi daytoy idi panawen dagiti Kastila. Tunggal ngamin adda dadakkel a pasken, mabilin idi dagiti Indio nga agpaladaw tapno mapalubosan a makatugaw wenno makakaan nga umuna amin a senior ken seniora nga Espanyol, sakbay a sumrekda. Ken gapu ta naladawda a dimteng, isuda met laeng ti mabati tapno tumulong a mangidalimanek iti lugar.

Di met rumbeng a maipada ti Filipinas kadagiti nababaknang a pagilian a saan nga uso ti linnadawan. Ta awan ti dadakkel a trapik sadiay; awan ti nabuntog ken kadaanan a lugan; awan dagiti kakaarruba wenno gagayyem a mangbangen kadakuada iti dalanda a mabalin a makatuttotda iti apagbiit; ken awan dagiti boss a mangpanuynoy kadagiti empleadoda ta agpapadada met laeng ngamin ti aramid.

Ngem adu met ti mangibagbaga a saan a kultura wenno pakasaritaan ti pagilian ti makaigapu iti kinamanagladladaw ni Angkuan. Ken saan a maipapan iti konsepto ti panagaramat iti oras ti pakataktaktakanna. Maipapan ketdi daytoy iti kaawan ti disiplina ti tao a maladladaw. Agpayso met, uray ania ti nagtaudan a kultura wenno kaamaan ti maysa a tao, no ammona a pilien ti umisu nga oras nga isasangpetna, dinto pulos a maladaw daytoy iti papananna.

Saan makabangen ti trapik ta mabalin met nga isapsapana iti rummuar. Ket gapu ta dina kayat ti aguray iti nabayag, dina met kayat a kasta ti masaparan ti sabali a tao.  

Nalaka laeng met ti sumangpet a nasapa no adda sursuroten a nasiken a “time management” wenno ti umisu a panagaramat iti oras kadagiti kasapulan nga aramiden. 

Maibilang a balitok ti oras. Ket gapu iti kaadun a saysayangen nga oras dagiti kakailiantayo a mamati ken mangsursurot iti negatibo a kaipapanan ti Filipino Time, agasem dayta a mapukawda a gameng.

Pagsayaatanna, ta ammo unay ti gobiernotayo daytoy a konsepto ti oras a kas napateg nga elemento ti panagdur-as. Adu metten dagiti addang dagiti lidertayo tapno mapukaw koma metten ti negatibo a konotasion ti Filipino Time.  Ket tapno ad-adda a maisuro ti umisu a pannakaaramat ti oras, kinasapulanda ti maysa laeng ti masurot nga oras tapno awanen ti pambar.

Ket idi laeng ngarud Mayo itay napan a tawen, pinirmaan ni Presidente Benigno S. Aquino III ti Republic Act 10535 (wenno ti Philippine Standard Time Act of 2013) a mangibilbilin kadagiti amin nga opisina ken ahensia ti gobierno a mangyeksakto amin a pagorasanda tapno sumurotda iti Philippine Standard Time (PST) wenno ti agbalinen a pagibasaran ti oras iti pagilian.

Ti PAGASA (Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration) ti napusgan a mangibaga no ania ti oras a masurot. Adda ngamin iti ikut ti ahensia ti maysa kadagiti kabaruan a ramit ken teknolohia a kas ti rubidium atomic clock, a makuna a mangibaga iti pudpudno a pagalagadan ken andar ti oras a kas maibatay iti sursuroten met laeng ti arigna amin a pagilian.

Kasaruno ditoy ti panangirusuat ti Department of Science and Technology (DOST) iti “Juan Time” wenno ti naisangsangayan a kampania daytoy a mangital-o ti panangipateg iti oras dagiti Filipino. Segun ken ni DOST Secretary Mario Montejo, panggep ti Juan Time campaign a balinsueken ti kaipapanan ti Filipino Time a kinamanagladladaw dagiti Filipino, ket pagbalinendan daytoy a kas oras ti kinamanagsapsapa, disiplina ken panangrespeto iti oras iti sabali a tao.

No managsapsapa ti maysa a tao, wenno dina kayat ti maladaw iti appointment-na no mabalin, dagitoy ti ipasimudaag iti kababalinna:  (1) disiplinado wenno ammona nga isuro iti bagina; ipamuspusanna no mabalin iti dina pannakaladaw; (2) mapagtalkan iti ania man nga oras, ta no adda agpatulong, manamnama iti kaaddana ken mangaramid iti banag iti husto wenno kasapulan nga oras; ken (3) ammmona ti makikadua, ta ammona a respetaren ti oras ti sabali a tao. Daytoy ngarud ti klase ti tao nga ammona nga usaren ti baro a Filipino Time.

Ken tapno ad-adda pay a maisaknap ti pannakaaramat ti PST, nabilin met amin a media network, partikular dagiti estasion ti telebision ken radio, a sumurot iti baro a pagalagadan iti oras. Adda mayannatup a multa wenno nadagdagsen pay a pannusa kadagiti saan a sumurot iti daytoy, segun iti baro a linteg.

Sakbay ngamin ti implementasion ti PST, agsasabali ti oras nga ibagbaga dagiti estastion ti radio ken telebision, a no maminsan sumurok wenno kumurang iti agingga iti 10 a minuto kadagiti relotayo. Dakkel la ketdi dayta a 10 a minuto a pangalaan iti rason tapno maladaw ti maysa a tao.

Napateg pay a paset ti kampania ti DOST ti panangaramatda iti PST a kas nagibasaranda iti countdown iti iseserrek ti Baro a Tawen, nga isu met ti sinurot dagiti dadakkel nga estasion ti telebision ken telecommunication. Ket iti panaglukat dagiti opisina iti baro a tawen, naangay iti aggiddan wenno eksakto iti oras a pannakaipangato ti bandera dagiti amin nga opisina ken ahensia ti gobierno. Paset daytoy ti panangrambak metten ti National Time Consciousness Week (Enero 1 agingga iti 7) kas sagudayen ti RA 10535.

No saan pay ngarud na nayeksakto ti oras dita relo wenno selponmo iti agparang iti telebision wenno maibrodkas kadagiti radio, wenno iti bundy clock iti opisinayo, no sumsumrekka iti maysa nga ahensia ti gobierno, sigurado la ketdi a dimo sursuroten ti Philippine Standard Time.

Wenno napanawankan ti agdama a panawen wenno modernisasion ti Filipinas. Saanen a mabalin ti kinnayatan.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 27, 2014.)

KAANO NGA AGBALIN A LEGAL TI MARIHUANA?

MAKAAGAS ti marihuana (Cannabis sativa wenno Indian hemp), kas napaneknekanen dagiti appotayo a lallakay ken babbaket (ta us-usarenda idi a kas agas ti sakit iti tian) ken kas napaneknekanen ti adun a panagadal iti medisina. Adda ramen daytoy a mangpalag-an iti rikna dagiti adda an-anayenna. Kas koma iti panangtengngel iti pannakaulaw ti pasiente nga adda kanserna kalpasan ti chemotherapy, wenno pangpaganas a mangan kadagiti bumabbaban iti salun-atda gapu iti nakaro a sakit a kas iti AIDS.

Segun iti naudi a panagadal ti American Journal of Medicine, naduktalan pay dagiti doktor a nakatulong kadagiti pasiente ti panagar-aramatda iti marihuana iti sakitda a daibetes ken nakaro a panaglukmeg (obesity).

Adda ngarud dagiti pagilian a kas iti Austria, Finland, Germany, Israel, Italy, Netherlands, Spain ken sumagmamano nga estado iti Estados Unidos a mangipalpalubos iti pannakaaramat ti marihuana iti laeng medikal a rason, saan ket a paglinglingayan a susopen a kas sigarilio.

Nupay matengtengel ti pannakaaramat ti marihuana iti dadduma pay a lugar, adda latta met mangipalubos iti pannakasusop daytoy no la ketdi iti bukod laeng bagi, ken saan nga iti para publiko a lugar.

Itay laeng napan a bulan, pinalubosanen ti gobierno ti Uruguay ti panagmula, panagilako ken panagsusop iti marihuana babaen ti regulasion met laeng nga ipakat ti gobierno. Ket iti panaglukat itoy a tawen, inrugin nga impakat ti Colorado iti Estados Unidos ti linteg a mangibilbilin iti pannakaipalubos iti panagusar iti marihuana a kas paglinglingayan a susopen dagiti lumugar iti estado nga addaan iti naan-anay nga edad. Manamnama a sumaruno iti kapadana a naluklukay a regulasion iti marihuana kadagiti dadduma pay nga estado a kas iti Washington; idinto a linukayan metten ti New York ken California ti regulasion iti pannakaaramat ti marihuana iti medikal a rason.

Itultuloy latta met dagiti sientista ti agsukisok para iti dadduma pay a maagasan a sakit ti marihuana ken dagiti ramen daytoy. 

Kasla dayta metten ti pagturongan ti taray ti lubong mainaig iti pannakaaramat ti ibilbilangtayo a dakes a ruot ditoy Filipinas.

Saan Laeng a Makaagas, Makatulong pay iti Ekonomia?

Ken malaksid iti parabur iti medisina, makatulong pay kano iti ekonomia dagiti pagilian ti pannakaipalubos ti pannakaaramat wenno pannakailako ti marihuana, babaen dagiti buis a parnuayen dagiti transaksion mainaig iti daytoy. Mayarig man daytoy iti buis manipud iti sigarilio ken alkohol a naiget met ti regulasion ti gobierno iti pannakailakoda iti publiko ngem pagtataudan ketdi ti dakkel a pondo ti gobierno. Daytoy ti sumar ti Uruguay malaksid iti panggep pay daytoy a yadayo kadagiti sindikato iti droga ti panangilako iti marihuana.

Iti biang ti Colorado ken Washington, dumakkel la ketdi ti malakuan ti marihuana iti 64 a porsiento kadagiti lugarda gapu iti pananangipalubosen daytoy a maaramat iti recreational, a saan laengen nga iti medikal, a rason. Tuladenda ti Netherlands a dakkel a pangaw-awisda kadagiti turista a mapan iti pagilianda gapu ta libren ti panagusar ken panagilako iti marihuana kadagiti coffee shops sipud pay idi dekada 70.

Sabali pay ti mainutan dagiti maseknan a gobierno iti magastosda a mangtiliw, mangidarum, ken mangipupok kadagiti agus-usar iti marihuana no kasta a mapalukayanen no di man maipalubosen ti panagaramat ken panagilako iti marihuana iti publiko.

Ngem iti laksid dagitoy a mabalin a parabur ti marihuana, agtaltalinaed latta met ti kinapudno nga adda dakes nga epekto daytoy a mula kadagiti agar-arat, a nakarkaro pay ngem ti parnuayen ti alkohol wenno sigarilio. Segun iti US National Institute on Drug Abuse, mabalin a pukawen ti marihuana ti memoria, makaapekto iti panagadal ken garaw ti agus-usar. Kangrunaanna, makailuod daytoy uray iti apagbiit laeng panagaramat.

Segun iti maysa a report ti United Nations, maap-apit ti marihuana iti arigna amin a suli ti lubong, isu a makuna a daytoy ti kalalakaan a maiwarwaras kadagiti kayatna iti agdroga. 

Industria a Panguartaan Dagiti Mannalon

Iti Filipinas adda metten dagiti agkikiddaw a lukayan koma metten ti gobiernotayo ti panagaramat iti marihuana, nangnangruna iti medikal a rason. Idi 2010, indaluan ti grupo a Philippine Moms for Medical Marijuana ti panangdawat iti gobierno nga adalen koma daytoy ti mabalinna nga aramiden tapno mapalubosan metten ti marihuana a maaramat iti medisina, ta makatulong kano pay daytoy kadagiti pasiente nga addaan iti autismo ken epilepsy.

Kinapudnona, pinanggep metten ti sumagmamano a lehislador a mangaramid iti gakat para iti legal a panagaramat iti marihuana. Idi 2012, impeksa ni Dip. Ronald Cosalan ti Benguet ti panggepna a pagbalinen a legal iti pannakaaramat iti marihuana ta mabalin met a panguartaan daytoy dagiti kalugaranna. Iti ngamin probinsiana ti maysa kadagiti lugar iti kabambantayan ti Amianan a Luzon pakasarsarakan kadagiti plantasion ti marihuana a sawen dagiti dadduma nga ar-aramatenda met a kas agas a mula.

Immun-una ditoy ti panggep met ni dati a Dip. Solomon Chungalao ti Ifugao a pagbalinen a legal ti marihuana, no la ketdi iti medikal a rason. Kasta met ti impeksa ni Senador JV Ejercito  idi panawen ti kampania mainaig iti legalisasion ti marihuana no makatulong daytoy iti salun-at, banag a nanguyawan idi kenkuana dagiti botante. Ngem agingga pay laeng a panggep dagitoy ta awan pay ti naidatag nga ania man a gakat maipanggep iti legalisasion ti marihuana.

Awan met ti panangipeksa ti Malakanyang no pabor wenno saan iti legalisasion ti marihuana. Segun ken ni deputy presidential spokesperson Abigail Valte, agtaltalinaed a maiparit a droga ti marihuana, kas sagudayen ti Dangerous Drugs Act of 2002 (Akta Republika 9165), malaksid no agaramid manen ti Kongreso ti linteg a mangwaswas wenno mangamendar iti daytoy.

Awan ti Panggep ti Kongreso a Mangbaliw iti Linteg

Segun iti linteg, mabalin a madusa iti agingga iti bitay ti asino man nga agikut, agmula ken agilako iti marihuana, depende iti kadagsenna. Ngem gapu iti pannakaisardeng pay laeng ti dusa a bitay, mabalud ti asino man a maduktalan a nagbasol iti tungpal biag ken agingga iti P10-milion a multa. Uray lima laeng a gramo ti bulong a matiliwan iti ikutmo, mabalinen a pakaibaludan daytoy iti agingga iti 20 a tawen ken P400,000 a multa.

Ngem no ni Speaker Feliciano Belmonte Jr. ti mapaturay, di rumbeng a kanunongan ti ania man a singasing a mangipalubos iti marihuana iti pagilian a kas legal a droga. Di kano rumbeng nga agbalin a legal ti banag a mangdadael iti salun-at, partikular iti panunot ti agus-usar.

Segun met kadagiti dadduma a lehislador, awan aniamanna ti maitulong a medikal daytoy a mula no ad-adu met ti parnuayenna a dakes nga epekto. Nangruna unay a yalikakada dagiti agtutubo iti panagusar iti ruot, ta no agbalin a nawayanton dagitoy nga agaramat, ad-addanton nga agabusoda ken mabalin a pangrugianda metten nga agaramat iti nadeldelikado pay a klase ti illegal a droga a kas iti shabu.

Maysa ti droga ti kangrunaan a parikut ti gimongtayo gapu ta kaaduanna a mapaspasamak a krimen ti gapuanan dagiti addict wenno dagiti agus-usar iti droga, ket adu dagitoy dagiti agtutubo.

Ken uray pay umad-adun ti pagilian a mangipalubos iti legal a panagusar iti marihuana, ituloy latta ti panggep ti Dangerous Drugs Board a mangkontra iti ania man a singasing a mamagbalin a legal ti marihuana. Ayonanda unay ti pagtaktakderan ni Pope Francis nga impeksana met kadagiti pagilian iti Latin America a kontra daytoy iti legalisasion iti marihuana.

“Retroactivity” ti Linteg, Pabor Kadagiti Nakabalud

Dakkel a parikut ti legalisasion ti marihuana iti pagilian iti agdama a sistema ti hustisia. No bilang ngamin ta addan maaramid a linteg a mangibagbaga a saanen a pakabasolan ti panagikut, panagilako ken panagmula iti daytoy, mabalin metten a mawaswas dagiti kaso dagiti nakabalud iti agdama gapu iti marihuana. Uray sursuroten ti paglintegantayo ti prinsipio ti “prospectivity” wenno ti panangipakat laeng ti pannusa ti baro a linteg kadagiti pagbasolan nga aramid a napasamak kalpasan ti aplikasion ti linteg, ipakat latta met ti korte ti naisangsangayan (exception) nga aplikasion ti linteg wenno ti panangisanud ti bileg daytoy (retroactivity) no mangpabor daytoy kadagiti nakabasol, no la ketdi no awan ti labsingenda a sabali pay a pagalagadan. Ken maipakat laeng ti retroaction no ti mawaswas ket ti agdama a linteg, a kas ti mabalin a mapasamak no waswasen ti Kongreso ti RA 9165.

Gapu ngarud iti retroactive effect ti lintegtayo, adunto la ketdi dagiti nakabalud a palubosan ti linteg nga agsubli iti dati a biagda iti gimong.

Iti daytoy a banag, saan a kapada ti linteg iti Filipinas iti linetg ti Estados Unidos isu a saan unay a parikut dagiti Amerikano no agbalin a legal ti dati nga iparparit ti linteg. Ti laeng ngamin Estados Unidos, segun ken ni Amanda Solter ti University of San Francisco School of Law, ti kakaisuna a pagilian a saan nga agipakpakat iti “retroactive ameliorative relief” wenno ti panangisanud ti aplikasion ti linteg a mangpalag-an iti kasasaad dagiti nasentensiaanen a nakabalud. Kayatna a sawen, uray nawaswasen ti linteg a linabsing ti maysa a tao a rason ti nakaibaludanna, agtalinaedto latta a sibabalud daytoy iti nairanta a panawen.

AGINGGA ngarud nga awan ti panggep ti gobiernotayo a tuladen dagiti pagilian a namagbalinen a legal ti marihuana iti agduduma a rason, saan pay laeng a mangnamnama dagiti agus-usar wenno adda panggepna nga agusar a maipaay kadakuada iti kasapulanda a wayawaya. Illegal latta wenno maiparit a klase ti droga ti mula a marihuana ken dagiti produktona, isu nga iti ania man a panaglabsing ti linteg, maipakat latta ti mayannatup a pannusa.

Uray ibagbagada a makaagas daytoy. Narigaten.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 20, 2013.)

DIDA PAY AGAP-APIT, ADDAN SIGSIGLOTANNA

Ti AriPinoy food processing facility iti Nanguneg, Narvacan, Ilocos sur

NAREGTA latta ti mapaspastrek dagiti agmulmula iti tabako uray pay adayo pay laeng a mangrugi nga aggatud wenno agapitda kadagiti mulada a tabako. Naipaayan ngamin dagiti agmulmula iti tabako iti gundaway nga agtaraken iti baboy tapno adda nayon a pamastrekanda malaksid iti mulada a tabako.

Paset daytoy ti programa ti National Tobacco Administration (NTA) nga Integrated Farming and Other Income Generating Activities Project (IFOIGAP) nga agpanggep a mangipaay iti programa a tumulong kadagiti manalon nga agbirok iti sabali a pagsapulan malaksid iti panagmulada iti tabako. Maysa a paset ditoy ti panagtaraken iti baboy.

Maysa kadagiti mannalon ti tabako ni Rodrigo Cabotage ti Cadacad, Narvacan, Ilocos Sur a naipaayan iti gundaway nga agtaraken met iti baboy. Ket idi Nobiembre, nailakona ti lima a napalukmegna a baboy iti P58,842.50 nga agdagsen iti 108.7 kilos ti tunggal baboy. No maikissay ditoy ti P38,430.50 a puonan nga impautang ti NTA kenkuana, mapan ngarud a P20,412, wenno P4,082.4 iti maysa, ti napastrekna iti tallo laeng a bulan a panagtarakenna.

Makapaspastrek pay ni Cabotage iti mapan a P40,000 iti kagudua ektaria a talonna iti tabako. Segun kenkuana, mangipaay ti nayon a pagganansiaanna ti kaadda ti hog fattening a proyekto ti ahensia uray pay iti labes ti panagmumula iti tabako.

Itay laeng Oktubre a naluktan ti P165-milion a food processing facility ti ahensia a masarakan iti Nanguneg, Narvacan, Ilocos Sur. Ngem nangrugi ti pannakaibunong dagiti burias idi Hunio itay napan a tawen. Manamnama a mailako inton Pebrero dagiti kaudian a naiwaras para iti umuna a batch.

Gatangen ti ahensia dagiti napalukmeg a baboy segun iti agdama a presio iti merkado. Maproseso daytoy iti pasilidad iti Nanguneg ket mailako dagiti processed meat a kas iti tocino, tapa, barbecue, bagnet, longganisa ken hamon kadagiti kangrunaan a trading outlet, food terminal, dagiti opisina ti gobierno ken dadakkel a pagtagilakuan.

Iti kadagupanna, 35 a cluster dagiti mannalon ti naparaburan iti programa, kaaduan ditoy ti aggapu iti Narvacan. Napili ti ili a kas pangrugian ti proyekto, gapu iti kaasidegna iti pasilidad ti NTA AgriPinoy. Nupay kasta, adda metten naipaayan nga agtaraken iti burias iti Siudad ti Candon, ken kadagiti ili ti Santiago, Burgos ken Sta. Maria, iti Ilocos Sur ken dagiti ili ti Pidigan ken San Quintin iti Abra.

Para iti umuna cycle dagiti umuna a grupo dagiti benepisario, nakalakon iti kaaduanna a mannalon iti agdagup iti 1,894 a baboy nga aggatad iti P17.4-milion. Ibagian pay laeng daytoy iti mapan a 43% kadagiti 4,370 a burias a naiwaras kadagiti 386 a mannalon a nagtaraken iti umuna a cycle. Katukad ti 110 nga aldaw wenno nasurok laeng a tallo a bulan ti maysa a cycle.

Impaganetget ti ahensia ti kinaestrikto ti pagalagadan ti gobierno a dagiti laeng lehitimo nga agmulmula iti tabako ken pamiliada ti pakaiwarasan dagiti mataraken a burias.

Segun ken ni Minerva Mizal, operations manager ti NTA AgriPinoy, mapan a P9,423 ti mabalin a magastos iti panagpalukmeg ti kada baboy. No agdagsen ngarud daytoy iti kalalainganna a 110 a kilo ti tunggal baboy, mapan a P1,776.51 ti mabalin a mapastrek iti maysa a baboy. Gatangen ti ahensia dagiti baboy iti agdama a presio iti merkado kadagiti live hog (sibibiag).

Para iti maikadua a cycle, agiwaras laengen ti ahensia kadagiti burias nga agdagsen iti saan a nababba ngem 20 a kilo tapno nalaklaka a mataraken ken nadardaras a mailako.

Itay nabiit, naangay ti reorientation seminar para iti maikadua a cycle kadagiti benepisario a mannalon.

Segun ken ni NTA Administrator Edgardo Zaragoza, nakapastrek iti dakkel iti dadani amin a farmer recipient iti umuna a cycle. Naamiris ngarud dagiti mannalon ti kaadda ti dakkel a benepisioda iti hog fattening component ti AgriPinoy, isu a nagreggetda met laeng ita a rumaman iti maikadua a cycle.

Manipud nadutokan nga administrador ti NTA ni Zaragoza, a dati pay a mayor ti Narvacan, ipangpangrunana ti pannakaital-o ti pagimbagan dagiti agmulmula iti tabako, ket no mabalin, kas ikarkarina, ad-adu koma ti mapastrekda tapno naregta latta ti industria.

Iti pay nasao a seminar, pinadayawan ti ahensia dagiti tallo a farmer recipient, pakairamananen ni Cabotage, a nagatendar iti reorientation gapu iti kadakkel dagiti napastrekda iti umuna a batch.  Kadua ni Cabotage a dinayaw ti ahensia ti kabarangayanna iti Cacacad a ni Jessie Cabael. Nakaganansia ni Cabael iti P43,448.50 para iti 10 a burias a tinarakenna, wenno mapan a P4,344.85 iti maysa. Dakkel met ti napastrek ni Saturnino Saldua ti Barangay Banglayan a P59,285.50, wenno P2,964.28 iti maysa kadagiti tinarakenna a 20 a burias.

Innayon pay a kinuna ni Zaragoza a napateg met ti kalidad ti mailako a baboy. Nakikadua ngarud ti NTA kadagiti mataleken iti negosio a business partner, kas iti Universal Robina Corp. a mangipapaay kadagiti mannalon kadagit napintas ti kalidadna a burias, pagpakan ken medisina, karamanen ti serbisio dagiti teknisianda.

Kalpasan ti orientation seminar, rinugian ngarud manen dagiti timmabuno a mannalon a tinaming ti aplikasionda. Adu met ti immapal iti naganansia ni Cabotage, ket no mabalin kunada, nayonanda ti maibunong kadakuada a burias.

Segun ken ni Alex Borje, project manager ti NTA AgriPinoy, manamnama a marugianen a maiwaras dagiti burias iti daytoy a bulan para iti maikadua a cycle.  

Siinanama ti ahensia a kalpasan a makailako dagiti tartaraudi a nataraken iti umuna a batch, maikalkalawanton ti masakup a lugar dagiti benepisario a mannalon. Impanamnama ti ahensia kadagiti mannalon iti kaadda latta manggatang kadagiti ilakoda a baboy iti presio a kapkapnekanda.

Ta kas kuna ni Zaragoza idi maangay ti open forum kadagiti mannalon, rumbeng a mairanud dagiti mannalon iti proyekto, ket dayta ti importante. “Ta saan met a ti agganansia ti panggep ti gobierno no di ti mangkita nga amin a mannalon ket adda mapastrekna iti panagtalonna.”

Ni NTA Administrator Edgardo Zaragoza iti pannakipatangna kadagiti agmulmula iti tabako

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 6, 2014.)