APAY A NALATAK LA UNAY TI ALDUB?

KARKARNA ti kawaya ti trapiko kadagiti kangrunaan a kalsada iti Metro Manila aglalo iti pangngaldaw ken iti Sabado. Kadagiti ngamin pagtaengan, nakamulagat amin dagiti bumalay iti telebisionda. Uray kadagiti tiendaan wenno panganan, kasla maisardeng amin a garaw ti komersio ta ti laeng telebision ti nakaiturongan ti mulagat dagiti aglaklako ken aggatgatang. Kasla agbuybuyada iti napateg a laban ni Manny Pacquiao idiay Las Vegas. Ngem imbes a riaw ken pananguyaw, dagiti ketdi ellek, garikgik ken naragsak a kankantiaw, lallaki man wenno babbai, ubbing wenno nataengan, ti mangngeg iti panangbuyada iti aglatlatak ita a pabuya iti telebision iti oras ti pangngaldaw.

Maigapu amin dagitoy iti kalyeserye a pagbidbidaan ti Aldub, wenno ti naglaok a nagan da Alden Richards ken Yaya Dub (Maine Mendoza) a bida ditoy. Mabuya ti kalyeserye a kas paset ti “All for Juan, Juan for All” a segment ti Eat Bulaga iti GMA 7. Kadua da Alden ken Yaya Dub dagiti mainstay a komediante a da Wally Bayola nga agak-akem a Lola Nidora, Jose Manalo ken Paolo Ballesteros.

Adayon a nalatlatak dagiti agpareha nga AlDub ngem ni Pacquiao idi panawen a kampeon daytoy. Ken no karera koma, nawatiwaten ti nangitarayan ti AlDub kadagiti agkakalatak ita a loveteam iti showbiz.

Idi laeng Hulio a simrek ti karakter ni Yaya Dub iti kalyeserye a kas maysa a suplada a private nurse ken personal assistant ni Lola Nidora. Saan nga agsasao no di ket pasurotanna laeng dagiti kanta a kas iti ar-aramidenna iti naglatak a Dubsmash-na iti YouTube. Ngem naglatak daytoy kalpasan ti eksena a nakitana iti TV screen ni Alden, co-host iti “That’s My Bae” segment, a maysa gayam kadagiti crush-na iti showbiz. Dita a nangrugi iti suronsuron agingga a napa-kilig-na dagiti agbuybuya. Ditoy metten a nayaramidan iti istoria wenno kasla love story dagiti dua, nga agkita wenno “aginnaremda” laeng babaen ti split screen iti telebision. Adda iti Broadway Centrum Studio ni Alden idinto nga adda iti kalsada ni Yaya Dub.

Aksidente Laeng ti Rugi ti Amin

Namitlon a nagkita iti personal dagitoy, umuna, iti contest a Bulaga Pa More! wildcard round a nakapasamakan ti panagkitada iti backstage, ngem nabangenan ti playwud ti gundaway koma a makapaginnassidegda. Maikadua, ti panagsarakda iti parking lot a kas agpada a biktima iti panagkidnap nga insayangkat ni Dhurriz (nga apo ni Lola Nidora, nga inakeman met laeng ni Wally), ken maikatlo, ti umuna ken apagbiit a panag-date-da iti studio.

Aksidente amin ti napasamak, kas kuna ti resident director ti Eat Bulaga a ni Mike Tuviera, ta awan met kano ti plano nga agkapareha dagiti dua iti telebision. Ginundawayanda laeng iti nakitada a “kilig” wenno “chemistry” iti nagbaetan dagiti dua, a mangguyugoy iti interes dagiti agbubuya a mangsurnad iti sumaruno a mapasamak.

Nagballigi ti instant loveteam da Alden ken Yaya Dub, saan laeng nga iti telebision (timmayok ti reyting ti Eat Bulaga), no di pay ket iti social media. Nagtultuloy a nag-trending ti segment ti AlDub iti Twitter, a nangdadael amin a rekord iti social media. Immabot iti 12.1-milion ti naurnong a tweet iti hashtag nga AlDubMostAwaitedDate, iti uneg laeng ti 24 nga oras idi Septiembre 19. Maipapan daytoy iti umuna a gundaway a nag-date dagiti dua. Inatiw daytoy ti dati a bukodda met laeng a rekord a nasurok a 6-milion a tweets babaen ti hashtag nga AlDubtheAbduction, wenno ti eksena a nakidnap dagiti agpareha a naipabuya idi Septiembre 12.

Ken saan laeng nga iti Twitter a timmayok ti AlDub, uray pay kadagiti public online sources, a kas kadagiti maiposte iti Facebook, kadagiti blog ken forum, ken kadagiti online news articles. Iti naminsan, nagbalin pay a banner story ti Philippine Daily Inquirer ti AlDub, ken nagbalin a topiko iti kolum ni Randy David iti isu met laeng diario. Nakatulong pay ti panaglatak ti pannakadakdakamat ti naganda kadagiti tweet, Instagram ken FB post dagiti dadduma nga artista ken nalalatak a personalidad, karamanen dagiti politiko. Ngem immun-unan nga imbaga ni Senador Tito Sotto, a maysa kadagiti main host ti Eat Bulaga, a dida palubosan ti AlDub a maaramat iti kampania ti asino man a politiko inton eleksion ti 2016.

Nadakamat ni Mar Roxas ti AlDub idi uy-uyotanna pay laeng ni Senador Grace Poe a katiketna inton 2016, ken inusarna pay ti nalataken a tagline ti kalyeserye a “takdang panahon” (maiturong iti panaguray ti Liberal Party iti panagtung-ed ti senadora). Itay nabiit, impeksa met ni Bise-Presidente Jejomar Binay ti panggepna a mangala ken ni Alden a mangakem iti biagna iti pelikula no bilang ta adda maaramid a kasta.

Madakdakamat met ti AlDub kadagiti sermon dagiti papadi iti simbaan. Nagbalin pay a topiko ti panaglatak ti AlDub iti diskusion iti maysa a klase iti Unibersidad ti Filipinas. Maipapan daytoy iti napintas a mensahe ti kalyeserye kadagiti agbuybuya.

Ken kangrunaanna, timmayok ti karera ni Alden iti showbiz, kasta met ken ni Yaya Dub uray mangrugrugi pay laeng. Addan dua a komersial dagiti dua iti telebision, ken manayonanto pay kano iti mabiit, ken adda payen pelikula a nagkaduaanda a maipabuya iti Metro Manila Filmfest inton Disiembre.

Dagiti Pormula iti Balligi ti AlDub

Ngem ania kadi ti rason ta nagklik la unay ti AlDub?

1. “Aldub Nation.” Nakatulong a dakkel ti AlDub Nation, wenno awagda kadagiti napudno a fans wenno mangsursurot iti mapaspasamak iti AlDub iti telebision ken social media. Naayat dagitoy nga ag-tweet ken mangdakamat iti AlDub iti social media, tunggal maipabuya ti baro nga eksena iti Eat Bulaga. Gapu ta napudnoda a fans, nabileg ti gagemda a makaala iti riniwriw a tweet wenno mangartap iti agdama a rekord.

2. Makita dagiti fans ti bagida iti pabuya. Mayarig man ti split screen dagiti dua iti long-distance a relasion dagiti pamilia nga adda iti abrod ti ina wenno ama, a makapagpatpatangda laeng wenno mapatpatibker laeng ti linnangenda babaen ti komunikasionda iti Skype wenno Viber. Malaksid pay a nalaka a makulding ti rikna dagiti agbuybuya kadagiti masansan metten a tema dagiti drama a kas dagiti ubbing nga adda crush-na, dagiti agiinnarem nga agtutubo nga adda estrikto a nataengan a mangbangen iti ayan-ayatda, ken dagiti mamati nga adda forever wenno agnanayon nga ayat.

3. Napintas ken karkarna ti taray ti istoria. Saan a predictable wenno saan a nalaka a mapugtuan ti taray ti estoria; gapu daytoy iti karkarna a format ti pabuya. Awan ti ania nga iskripna, ken kasla makakaammo lattan dagiti bida a mangdiskarte kadagiti dialogo ken aktingda. Ken gapu ta natibnokan iti komedi, nalaka laeng a makatiliw iti interes dagiti agbuubuya, a kasla mangbalbalatong dagiti bida ngem adda met masursurot a taray ti istoria. Saan a kas kadagiti masansan a mabuybuya iti telebision. Ken uray kadaanan ti plot wenno pagtartarayan ti istoria, wenno kasla ordinario laeng a love story dagiti agtutubo, naisabsabali ken moderno ti pannakaiparangna, kas iti panagaramat iti split screen iti komunikasion, ken iti Dubsmash, a maysa a mobile app. Agpaut laeng iti 30 a minuto ngem makapneken ti mabuya.

4. Adda napintas nga adal. Malaksid a manglinglingay, adda pay ibagbaga ti kalyeserye a manglukat iti kapanunotan wenno mangriing iti pannakaawat dagiti agbuybuya kadagiti banag a mainaig iti ayan-ayat, a kas iti kanayon nga ipalpalagip ni Lola Nidora, ken iti relasion dagiti kameng ti pamilia. Mangipaay pay daytoy iti komentario maipapan iti gimong. Iti maysa nga episode, nangited iti pammagbaga ni Lola Nidora iti dakes nga epekto ti panagpasuksok tapno maala laeng ti kayat ti maysa a tao, ti pananglimlimo ken ti panagusar iti kinabaknang tapno ayaten ti sabali a tao. Uray pay ti Catholic Bishop Conference of the Philippines, aprobado iti pabuya ket dinaydayawna ti mensahe nga idandanon daytoy kadagiti agbuybuya aglalo iti maysa nga eksena nga intal-o ni Lola Nidora ti kinapateg ti moralidad ken kinasagrado ti panagasawa.

5. Ammoda iti mangkiki kadagiti agbuybuya. Manipud idi mangrugi ti “kilig” iti damo a panaginnisem da Alden ken Yaya Dub iti telebision, nabaelan nga intululoy daytoy dagiti mannurat ken direktor ti kalyeserye. Pagsayaatanna ta saanda a naplano wenno impilit ti panagpareha dagiti dua, isu a kasla natural laeng ti reaksion dagiti dua kadagiti panangsuronsuronda kadakuada. Gapu iti ay-ayattayo iti sinnuron aglalo kadagiti agtutubo iti kulturatayo, nalaka a naawis ti interes dagiti agbuybuya a no kua, makisinsinnuronda metten. Ti nakaay-ayat pay ditoy, saanen a kasapulan ti Eat Bulaga ti promosion ti loveteam-da wenno agaramatda kadagiti press release tapno makaawisda iti adu nga agbuya. Naglatak laeng dagitoy gapu iti panangiparangda iti no ania man ti adda a kababalinda.

6. Makapakatawa la unay. Adu metten dagiti loyal viewer ti Eat Bulaga ken kangrunaan a rason ti panagtalinaedda a mangbuybuya ti pannakaay-ayoda iti komedi dagiti main host, ta malaksid a beteranon a komediante dagiti tallo—da Tito, Vic ken Joey, nalaing pay nga agpakatawa dagiti segment host iti “Juan for All, All for Juan” a da Jose, Wally ken Paolo. Ket iti pannakainayon ni Yaya Dub, ad-adda a nakuldingna ti aayatan ti dadduma aglalo dagiti lallaki a makabuya met iti komedi ti maysa a napintas ken naubing a balasang nga awan ti ania nga arte ti bagina nga agpakatawa iti kamera. Kas man la agbuybuyada laeng iti stand-up comedy, ken pagsayaatanna ta libre daytoy.

7. Tayming. Natumpongan ti AlDub ti umisu nga usar ti bileg ti social media iti mainstream television. Aggapu daytoy a komentario ken ni Boy Abunda, nalatak a host ti maysa nga entertainment show iti ABS-CBN. Naglatak ni Yaya Dub gapu dagiti mabuya iti YouTube a Dubsmash-na maipapan ken ni Kris Aquino, ket ti kaaddana ngarud iti telebision, segun ken ni Abunda, napasurotna dagiti follower-na, nga isuda metten ti nangpapaadu iti panaggaraw dagiti komento ken pannakaiwaras ti impormasion iti social media. Isu a daytoy ngarud ti karit kadagiti estasion, ti gumiddan iti uso a mapagtipon ti traditional media ken ti social media iti telebison tapno dida maatiw iti reyting. Adda agpayso fan base ti social media ngem no tao koma dagitoy, awan ti lasagda wenno virtual laeng. Ket no maitibnok daytoy iti telebision, wenno maaramat ti bileg ti kinaaduda, ad-adda nga aglatak ken mapabileg dagiti maipabpabuya a programa.

AGPAYSO a maar-aramat dagiti pabuya, iti sine man wenno telebision, a pangpukaw laeng iti ania man nga agdama a marikrikna a rigat wenno parikut dagiti tattao, a no maminsan apagbiit laeng dayta a “kilig” a mariknada ket iti ad-adu nga oras, agsublidanto met laeng iti realidad ti biag. Ngem kadagiti kakastoy a pabuya a kas iti kalyeserye ti Eat Bulaga, nasayaat met bassiten a manglinglingay kadagiti agbuybuya ken mangipaay iti adal.

Kas dagiti uso wenno dagiti naglatlatak metten a love team, dumtengto met ti panawen nga aglumen ti nagan nga AlDub. Ngem saanton a nasakit ti nakem dagiti fans, ta mapanunotda nga iti naminsan a paset ti biagda, adda naisabsabali a pabuya a nanglinglingay kadakuada. 

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Oktubre 5, 2015.) 

BUIS, BUISIT?

BUIS kunam?

BUMARA la ketdi ti piditpidit ti dadduma no mapagpapatangan daytoy nangruna no maipapan iti income tax (wenno buis para iti natgedan). Makapuling a kitaen dagiti tax deduction iti ‘pay slip,’ kunada man. Wenno makapadagsen iti rikna ta awan met maar-aamidan piman.

Ket segun iti report a rimmuar itay nabiit, agsobsobra ti buis a baybayadan dagiti adda iti middle class.

Makuna a “middle class” ti grupo nga adda iti nagbaetan ti lower (wenno working) class ken upper class, a pakaibilangan dagiti propesional ken dagiti adda negosioda agraman pamiliada. No agbataytayo iti kaudian a report ti National Statistical Coordination Board (NSCB), mairaman kadagiti middle class dagiti mangmangged nga agaw-awat iti manipud iti P328,000 (wenno mapan a P27,000 iti tunggal bulan) agingga iti P4 million a tinawen a sueldo.

Nangpakaro pay iti isyu iti buis ia naiballaet a nabara a patangan wenno kaso iti panangibolsa dagiti kameng ti Kongreso ken kakumplotda a nangangato nga opisial ti gobierno kadagiti PDAF-da nga aggapu iti buis dagiti umili.

Dakkel ngarud ti mapaspastrek ti gobierno manipud kadagiti middle class. Ngem saan laeng met a dagiti propesional ti maapektaran, ta uray dagiti nababbaba ti sueldoda (malaksid dagiti minimum wage earner ta mailisida iti income tax kas sagudayen iti linteg), pakadagsenan unay ti riknada ti maleklekkab a pangbayadda iti buis idinto a nakabasbassit la ngaruden ti mayaw-awidda a matgedan. 

Segun iti Bureau of Internal Revenue (BIR), agtaud kadagiti agsusueldo a mangmangged ti 82% ti kadagupan ti nasingir manipud iti individual income taxes nga umabot iti P246-bilion idi napan a tawen. Kaaduanna ditoy ti automatiko a maikissay kadagiti propesional nga agsusueldo iti manipud P150,000 agingga iti P800,000 iti uneg ti makatawen.

Awan latta met ti pagdur-asan ti pagilian

Ngem pappapananna dagita a buis? Apay nga agsagsagaba latta met dagiti marigrigat iti kaawan wenno kinakurang ti serbisio ti gobierno kadakuada, wenno apay a kadaanan latta ti sistema ti transportasion, ken apay nga adu kadagiti kalsadatayo ti di met mamanmantener a nasayaat?

Makaunget ti adu a netizen kadagiti kakastoy a patangan iti buis (asino met ti saan?), nangruna iti kinaregregget ti BIR nga agiwayat kadagiti pamuspusan tapno makasingir iti dakkel a buis a para iti administrasion ni Presidente Noynoy Aquino, ngem awan latta met ti pagdurdur-asan ti pagilian. Kanigid-kanawan met latta ti korupsion iti gobierno a pakapukpukawan ti pondo nga aggapu iti buis.  

Segun iti panagadal ni Romulo Virola, dati a secretary general ti NSCB, nasurok a 74.7% iti populasiontayo wenno 14-milion a pamilia ti mangbukel iti lower class, idinto nga awan pay maysa a porsiento (0.1%) wenno 21,200 a pamilia ti adda iti upper class. ’Tay natedda a 25.2% wenno 4.7-milion a pamilia, isu dagitoy ti aggapu iti middle class.

Ngem ti rigatna, kadagiti adda iti middle class nga agsusueldo iti agingga iti P500,000 iti tinawen (wenno mapan a P41,670 iti tunggal bulan), kapada met gayam ti baybayadanda a tax rate wenno porsiento ti buis iti baybayadam met dagiti chief executive officer (CEO) wenno direktor dagiti multinational company, karamanen dagiti nababaknang a tattao iti pagilian ken dagiti artista ken nalatak a celebrity nga agaw-awat iti agingga iti P12-milion iti tunggal bulan.

Apay a kasta? Iti ngamin agdama a paglintegan, manipud iti 5% agingga iti 32% ti tax rate a bayadan dagiti mangmangged depende iti sueldoda. Kadagiti ngarud agaw-awat iti sueldo iti agingga iti P500,000, masingir dagitoy iti kangatuan a tax rate a 32%, nga isu met ti tax rate dagiti nangatngato nga adayo iti sueldoda ngem isuda! Ken uray pay palubosan ti linteg ti basic personal exemption (para kadagiti minimum wage earner) ken adda pay P20,000 a deduction iti tunggal anak wenno dependent, saan met unay a marikna daytoy a pakalag-anan dagiti mangmangged ta dakkel latta ti malekkab iti sueldoda a kas pagbayadda iti buis.

“Bracket creep”

Ngem dayta gayam a paglintegan iti tax rate ken tax bracket ket idi pay laeng 1997 a nangrugi a naipatungpal, wenno mapanen a 17 a tawen a saan a nabalbaliwan idinto nga adun ti bimmabaan ti gatad ti piso gapu iti inflation (wenno ti agtultuloy nga ingingina ti presio dagiti magatgatang ken serbisio iti maysa a panawen). Kayatna a sawen, uray dimmakkel ti sueldo ti maysa a mangmangged, sumursurot met kenkuana ti nangato a tax rate. Ti rigatna, bumasbassit met ti balor ti sueldona iti panaglabas dagiti tawen. Kas pagarigan ti sueldo iti maysa a manager 15 a tawenen ti napalabas, katukad laengen ti agdama a sueldo ti mangrugrugi pay laeng a call center agent. Ngem iti laksid dayta, dakdakkel ti tax rate ti sueldo ti naud-udi.

Aw-awagan dagiti ekonomista daytoy a situasion iti “bracket creep.” Ditoy, dagiti agbaybayad iti buis a saan met a makategtegged iti dakkel, wenno uray pay saan a naibasar iti inflation ti mateggedanda, mapilitanda nga agbayad iti dakkel a buis a kaibatogan ti tax rate ti sueldoda. Saan met ngamin a nabaliwan ti tax rate tapno mayannatup iti epekto ti inflation iti panaglabas dagiti tawen.

Segun ken ni Ronald Mendoza, propesor ti Asian Institute of Management, saan laeng a dagiti agbaybayad iti buis ti agrabiado ditoy, ta uray pay ti sibubukel nga ekonomiatayo. Gapu iti bracket creep, kunana, bumaba ti purchasing power dagiti mangmangged; ta ania ngarud, awan met ti ania a maurnongda iti masapulanda. Ket no awan ti aggastos (gapu ta awan wenno agkurang ti gastuen), dakes la ketdi ti epektona daytoy iti ekonomiatayo ta saan metten nga aggaraw ti pisos tapno pakagansiaan met koma ti asino man nga agkasapulan. Kas kanayon nga ibagbaga dagiti ekonomista, masapul nga aggastos dagiti tattao tapno pumartak ti panagdur-as ti pagilian.  

Napintas ngarud a damag ti kaadda dagiti gakat iti Senado nga agpangpanggep a mangibaba iti income tax rate, kas iti Senate Bill No. 2149 ni Senador Sonny Angara nga agpangpanggep a mangibaba iti 25% ti agdama a 32% a tax rate. Kapada daytoy ti immun-una a kiniddaw ti World Bank tapno maliklikan ti “over-taxation” wenno sobra a pannakabuis dagiti adda iti middle class. No makalusot ti gakat ni Angara, agbalinton a P1-million ti kangatuan a gatad a mabuisan iti agingga laeng iti 25% mangrugi inton 2017.

Adda pay kapadana a gakat iti Senado a mangpalag-an ti bayadan a buis dagiti adda iti middle class ken kasurotna  a reporma iti sistema a kas ti Senate Bill 716 ni Senador Ralph Recto ken ti Senate Bill 1942 ni Senador Bam Aquino IV.

Kangatuan iti Southeast Asia?

Kinapudnona, maysa ti income tax rate ti pagilian kadagiti kangangatuan iti Southeast Asia. Segun ken ni Angara, mabuisan ditoy Filipinas ti P500,000 ($11,000) a sueldo iti tinawen iti agingga iti 32% idinto nga iti Singapore, saan a mabuisan iti agingga iti dayta a gatad; ket iti Thailand, mabuisan ti kapadana a gatad iti 10% laeng, 11% iti Malaysia, ken 20% iti Vietnam.

Segun ken ni Karl Kendrick Chua, senior economist iti World Bank Philippines, kasapulan a bennaten ti Filipinas ti kasla akikid a tax base idinto nga ibabana ti tax rate no kayat met laeng ti gobiernotayo ti makiginniddan kadagiti kaarrubana iti Asia iti agpang ti panagdur-as ti ekonomia. Kasapulan met a rugianen nga ipada wenno yannatup ti sistema ti panagbuistayo iti sistema dagiti kakaarubatayo a pagilian a kas panagsaganatayo metten iti pannakaipakat ti ASEAN integration a mangrugi inton umay a tawen.

Saanen a mapagduduaan a nasalsaliwanwan ti panagbiag dagiti kaaduanna a mangmangged kadagiti kaarrubatayo a pagilian. Daytoy ti maysa a dakkel a rason nga adu latta kadagiti kakailiantayo ti mapan kadagitoy a pagilian ken dadduma pay a paset ti lubong ngem ti aganus iti nagbassit a pakaurnongan ti sueldona, uray pay nangato ti sueldona, no agtalinaed nga agtrabaho iti pagiliantayo.

Ngem ti saludsod: ipalubos ngata ti Malakanyang a makissayan ti tax rate?

Uray pay adda gakat a naidatagen iti Kongreso, no saan met a dagitoy ti kasapulan ti administrasion tapno maipakat ti reporma iti panagbuis, awan lat’ namnamaentayo nga agtung-ed ti Malakanyang. Ti personal income tax ti kadadakkelan a mangipapaay iti pamastrekan ti gobierno. Ket no makissayan ti masingir a buis babaen ti pannakaibaba ti tax rate, maapektaran ti programa ti DBM ken BIR a mangikabassit iti deficit wenno pagkurkurangan ti masingir a buis wenno ti addang dagitoy a mangsupusop ti pagkurkurangan ti masingir a buis babaen ti panangipamuspusanda a makasingir iti ad-adu pay buis a pangpondo iti gastuen ti gobierno.

Ti kondision ti Malakanyang

Umannugot laeng ngarud ti Malakanyang a mangibaba iti tax rate no la ketdi saan a pakakissayan ti pondo ti gobierno. Segun ken ni BIR Commissioner Kim Henares, saan pay a panawen tapno mapagpapatangan ti panangibaba iti tax rate. Ad-adda kano ita a tamtamingen ti gobierno dagiti mabalin nga addang tapno maikadakkel latta ti masingir a buis para iti agtultuloy nga operasion ti gobierno.

Wen, kayattayo amin a bumaba ti buis, ngem napateg met kano a kitaen ti kasapulan ti gobierno tapno saan a malugi daytoy, segun pay ken ni Henares.

Ken maysa, kunana a sumaysayaat ti taray ti ekonomia babaen ti agdama a polisia ti gobierno iti panagsingir iti buis, isu a narigat a maallukoy ti liderato wenno kasta lattan ti kapartakna nga ayonan ti Presidente iti aniaman a singasing a reporma iti panagbuisan.

Ngem uray pay ngata saanen a maibatay iti Konstitusion ti sistema, madi kadi lattan ti gobierno? Segun ken ni Angara, rumbeng nga iti aniaman a sistema ti panagbuis, agpaay a padapada ken umisu iti amin a maseknan, wenno awan ti maysa a maat-atiw laeng. Segun pay iti senador, rumbeng a mayurnos metten ti daanen nga alagaden iti panagbuis tapno maliklikan ti panagsagaba pay dagiti mangangged, nangnangruna dagiti adda iti middle class. Maysa ditoy ti panangikabil iti automatic adjustment kalpasan ti sumagmamano a tawen iti linteg tapno iti kasta makigiddan daytoy iti inflation.

Kasapulan la ketdi ti reporma iti panagbuis wenno dagiti baro a linteg tapno maurnos dagiti pagkurkurangan ti agdama a sistema ti income tax. Ta ania pay ti papananna no bumakbaknang ti gobierno ngem agtultuloy met a rumigrigat ti kasasaad dagiti mangmangged ken pamiliada? 

No saan a kayat ti administrasion, awanen ti mabalintayo no di ti agkamang iti Langit tapno malawlawagan man laeng ti panunot dagiti lidertayo.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Septiembre 15, 2014.) 

MAIPARITEN TI AGKEDDEL ITI UBING?

KADAGITI adda Facebook-na wenno makabuybuya kadagiti bideo iti YouTube wenno dadduma pay a video-sharing sites, nabuyada met ngata ti makapungtot la unay nga ina a nanglipak iti anakna a lalaki iti uneg iti dyip gapu laeng iti napukaw a lapis. Kineddel, tinungpa ken dinisnog ti ina ti nakaasi nga ubing. Nagwaras ti nasao a bideo idi napan a tawen, a nakasuronan unay dagiti netizen. Namungayanan manen daytoy ti patangan iti child abuse wenno ti pannakaabuso dagiti ubbing babaen dagiti nataengan a kameng ti pamiliada.

Gapu iti daytoy, binilin ti Department of Justice dagiti umili a no adda man masiputanda nga ubing a mansuen saan laeng dagiti nagannak kenkuana no di pay iti sabali a tao, ipulongda a dagus daytoy kadagiti polis wenno social worker iti lugarda. Kuna pay ni DOJ Secretary Laila de Lima a kasapulan a mapasayaat pay ti panangtaming ti gobierno kadagiti kakastoy a kaso ti panagabuso.

Saan met a nagpaudi ni Senador Nancy Binay. Maysa kadagiti immuna a gakat nga indatagna apaman a makapagsapata a senador itay napan a tawen ti Anti-Corporal Punishment Act of 2013. Panggep daytoy a gakat a mangdusa ti asino man a mangabuso iti pisikal wenno mangpapabain kadagiti ubbing a kas wagas ti panagdisiplina.

Iparitto ngarud ti linteg dagiti masansan nga ar-aramiden kadagiti ubbing a panangkeddel, pananglapigos, panangpungot, panangbugkaw iti pagtaengan, eskuela wenno dadduma pay a lugar. Maawagan dagitoy iti corporal punishment.

Segun iti United Nations Committee on the Rights of the Child makuna a corporal punishment ti ania man a pannusa a mangiraman iti panagusar iti puersa a mangipalak-am iti ut-ot iti bagi, uray pay saan a nakaro ti epektona. Karaman pay ngarud ditoy ti panangdanog iti sadino a paset ti bagi ti ubing, agusar man iti ima wenno ania man a banag a kas iti tsinelas wenno bislak, panangkutog, panangulod, panangipalladaw, panangpilit nga agaramid iti pakasaktan ken pakadangranna, panangbaybay-a wenno di panangited iti kasapulanna nga agbiag, ken panangabuso babaen ti sao.

Kinapudnoda, kasla naipaseten iti kultura ti pagilian ti panangdisiplinatayo kadagiti ubbing babaen ti sumagmamano kadagiti nailanad a pannusa. Ta no patientayo ti panagadal idi 2011 nga insayangkat ti Save the Children Philippines, maysa a non-government organization a tumultulong kadagiti naabuso nga ubing, mapan a 85% dagiti ubbing a Filipino ti makapadpadas kadagit kakastoy a klase ti pannusa iti pagtaenganda, idinto a 65% ti mangibagbaga a nadusada babaen ti panangtilpak.

Nalaka a maisilpo ditoy ti Pulse Asia Perception Survey idi 2011 a mangibagbaga a dua iti tallo a nagannak a Filipino ti agipakpakat iti corporal punishment iti panangdisiplinada kadagiti annakda. Ket siam iti sangapulo kadagitoy a nagannak ti mangibagbaga a napadasanda kano met ti kasta a panangdisiplina kadagiti nagannak met kadakuada.

Nupay kasta, saan laeng met a gapu iti panangdisiplina no apay a maab-abuso dagiti ubbing. Ta dakkkel met a porsiento dagiti situasion a mapagpupudotan laeng dagiti ubbing gapu iti nakaro a parikut wenno naserrek a situasion ti nagannak wenno gapu iti epekto ti bisio a kas iti arak, sugal wenno uray pay droga. Kadagitoy a klase ti nagannak ti kasla mangibilbilang kadagiti annakda a kas tao laeng iti balay wenno babaonen a mabalin latta nga aramidenda ti kayatda kadakuada.

Ken saan laeng a ti balay ti pakapaspasamakan ti pannakaabuso wenno kinadangkok kadagiti ubbing. Maysa pay ditoy ti pagadalan.

Segun iti report idi 2009 ti PLAN Philippines, organisasion nga agpapaay kadagiti ubbing, a lima iti sangapulo nga ubing iti manipud Grado 1 agingga iti 3, ken pito iti sangapulo iti Grado 4 agingga iti 6  ti makapadpadas iti kinadangkok iti eskuela. Ken saan laeng a dagiti padada nga ubbing wenno dagiti bully ti pakarikrikutanda no di pay kagudua kadagiti mangipapaay kadakuada iti kinadangkok ti aggapu kadagiti mangisursuro, segun dayta iti pagnagadal ti Child and Adolescent Psychiatrists of the Philippines, Inc. (CAPPI) idi 2006.

Napalalo ngarud ti panangibilbilin ni Education Secretary Armin Luistro kadagiti mangisursuro a liklikanda ti ania man a klase ti corporal punishment a mangipakat iti disiplina kadagiti adalanda, ken tumulongda metten a mangisardeng iti bullying iti klase.

Segun iti panagadal, awa la ketdi ti maitulong a dakkel ti corporal punishment iti panagdisiplina iti ubing. Ti pudno ketdi, ti ania man a klase ti kinadangkok, pisikal, sao wenno uray seksual, ket dakes ti epekto iti panagdakkel ti ubing. Mangipaay iti nababa a panagkitkita ti ubing iti bagina, nakaro a panagbutbuteng, panagpupungtot ken kaawan gaway ken panaglidliday ti ubing. Nakaro pay a mangpakapsut daytoy iti panunot ti ubing nga agadal, ken makadadael iti panangawatna iti ania man a klase ti relasion. Iti pagadalan, daytoy ti maysa kadagiti rason ti panagsardeng dagiti ubbing nga agbasa, wenno bumaba a nakaro dagiti gradoda.

Ken dagiti nakaro unay a kinadangkok, mangipaay pay daytoy iti nakaro a pannakadadael ti bagi, wenno agbalin a baldado ti ubing, ken mabalin a pakatayanna pay. Sabali pay ti panagadal a naduktalan iti Estados Unidos a dagiti gayam kano ubbing a naglasat iti nakaro a kinadangkok ti maaddanto kadagiti nakaro a sakit iti panunot wenno mental illness a kas iti mood and anxiety disorders, depresion, ken parikut iti alkohol ken drug abuse. Ken dagitoy met laeng nga ubbing no isudanto metten ti dumakkel ti agipakat iti kinadangkok kadagiti bukodda a pamilia.

Ngem iti laksid iti dakel nga epekto ti corporal punishment, adu pay laeng kadagiti pagilian ti mangipalpalubos iti corporal punishment a pangdisiplina kadagiti ubbing wenno estudiante.

Sumagmamano pay laeng ngarud a pagilian ti nangwaswasen iti corporal punishment kadagiti lugarda, karaman ti Canada, Kenya, South Africa, New Zealand, ken kaaduanna a pagilian iti Europa. Ket no mapirmaan tapno agbalin a linteg ti gakat ni Binay, mabalin a ti Filipinas ti kaunaan iti Asia a mangwaswasen iti corporal punishment a kas wagas ti panagdisiplina.

Ngem uray pay awan ti gakat ni Binay, masasao met ketdi a maiparpariten ti corporal punishment iti pagilian babaen dagiti agdama a linteg. Maysa ditoy ti Child and Youth Welfare Code (Presidential Decree No. 63, Article 59) a nagepekto idi pay laeng 1975, a mangiparparit iti ania man a klase ti kinadangkok kadagiti ubbing. Makuna met a kriminal a kaso ti child abuse babaen ti Akta Republika Blg. 7610 (wenno ti Anti-Child Abuse Law of 1992) a mangipatpatalged iti karadkad ken pagimbagan dagiti ubbing. Babaen daytoy a linteg, makuna a child abuse dagiti sumaganad: pisikal, sikolohikal ken seksual a panagabuso, panangbaybay-a, kinarungsot, panangmaltrato iti emosion, aniaman nga aramid wenno sao a mangibaba iti kinatao ken dignidad ti ubing, di panangipaay iti kasapulanna nga agbiag, di panangipaay iti medikal a tulong no kasapulan unay wenno dagiti situasion a mabalin a mangdadael iti panagdakkelna, pannakabaldado wenno ipapatay.

Adda laeng met makita a parikut iti gakat ni Binay. Ta uray nasayaat met daytoy a wagas tapno maisardengen ti corporal punishment, kasla agbalbalin met ngaminen a kriminal dagiti nagannak a mabalin a maibalud ken mamulta iti babaen ti linteg. Pagangayanna, no maibalud dagitoy, adunto dagiti ubbing nga awananen ti nagannak a mangaywan kadakuada.

Napatpateg ngarud a malaksid dagiti kakastoy a linteg, ipapati latta koma ti gobierno ti panangyadal kadagiti nagannak iti umisu a panagdisiplina kadagiti ubbing, babaen dagiti seminar iti barangay, wenno uray kadagiti pagadalan babaen ti tulong dagiti administrador ti eskuela. 

Iti biang ti DOJ, napanunotda ti mangbukel iti maysa a protocol wenno pagibasaran a proseso tapno naan-annayas ken nabilbileg ti pannakaipakat ti Anti-Child Abuse Law.

Sapay ngarud koma ta no maipakat a nasayaat dagitoy a linteg, ipasnek ti gobierno ken dagiti maseknan a grupo wenno institusion a mangyadal iti pudpudno a panangdisiplina dagiti ubbing, tapno awan koman ti maabuso wenno madangran nga ubing.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 25, 2014.) 

HAY, BASKETBOL!

SAANEN a mapagduduaan ti kinaayat dagiti Filipino iti basketball. Uray sadino a disso iti pagilian arigna adda latta makita a naipatakder a basketball court; adda latta maysa wenno dua a kameng ti pamilia wenno gagayyemtayo a panatico iti daytoy nga ay-ayam.

Isu a saanen a nakakaskasdaaw no adda latta iti parupa kadagiti diario ken sentro ti patangan ti ania man a mainaig iti ay-ayam a parnuay dagiti Amerikano. Agrikus dagiti patangan manipud iti collegiate league a kas iti NCAA ken UAAP,  ti mapanen iti 39-ti-tawenna a propesional a liga a Philippine Basketball Association (PBA) ken ti kalalatakan iti lubong a National Basketball Association (NBA).

Maysa ngarud a dakkel a damag itay nabiit ti di pannakatuloy ti exhibition games nga inesponsoran ti PLDT Home iti nagbaetan koma dagiti player ti Gilas Pilipinas ken dagiti dimmayo nga NBA player. Agasem ti pannakadismaya dagiti adu fans, a nagbayad iti agingga iti P23,000, a napan iti Smart Araneta iti Quezon City tapno makitada laeng dagiti paboritoda nga umaayam. Kellaat latta met ngamin nga imbaga dagiti organizer a di matuloy ti exhibition match, ket ti impabuyada, maysa laengen a practice drill.

Nagbalin pay ramen iti parupa dagiti diario, a pudno a makapikapik kadagiti agbasbasa iti panagbalin a head coach ni Manny Pacquiao iti KIA Motors, a baro a team iti PBA. Ken kayatna pay a papili a player para iti PBA draft itoy a tawen, wenno agbalin a rookie, malaksid pay nga isu ti mangtimon iti team-na. Ania ti ammona ti basketball? kunkunada man. Ngem kasta met ti ibagbagada idi agirekord kadagiti kantana wenno agbalin nga action star. Ania ti ammona iti panagkanta ken ti panagarte iti pelikula? salsaludsodenda. Agsabalin sa ti kinaayat ken ti kinasiglat.

Dakkel met a damag ti panagbalin a grand slam champion ti San Mig Coffee iti naudi a championship iti PBA. Maysa ti Coffee Mixers kadagiti uppat pay laeng a team a naka-grand slam iti liga. Ket ad-adda manen a naglatak ni James Yap a nagbalin a Finals MVP; a malaksid iti kinasiglatna, ta namindua pay a nagbalin nga MVP iti liga, nalatak pay daytoy a kas dati nga asawa ni Kris Aquino.

Ket sakbayna dayta, palalo ti ay-ayat ti panagpipinnusta ken panagpipinnikar dagiti Filipino iti kaudian a kampeonato iti NBA a nangabakan ti San Antonio Spurs, wenno nakaabakan ni LeBron James ken ti sibubukel a Miami Heat. Nadekket ti rikna dagiti Filipino iti naabak a Miami Heat gapu ta adda darana a Filipino ni Erik Spoelstra a coach-da.

Ngem sakbay pay dayta, wenno idi Agosto itay napan a tawen, inluges ti Smart Gilas Pilipinas ti nadekket a karibalda a South Korea iti torneo a napasamak iti Manila tapno magun-odda ti puesto lumaban para iti FIBA Basketball World Cup iti Espania.

Ket tapno maisigurado ti napintas a puestotayo iti torneo, inawis ti Gilas Pilipinas ni Andray Blatche, ti agtayag iti 6’10” a sentro ti Brooklyn Nets iti NBA, tapno agay-ayam para iti pagilian. Nangaramid a dagus ti Kongreso iti linteg para iti naturalization daytoy nga agbalin a Filipino.

Wen, kasta ti kalatak ti basketball, a kas kalatak ti pinakbet kadatayo nga Ilokano, dagiti teledrama iti telebisyon kadagiti agtagibalay, ti in-inumentayo a San Miguel Beer a pagsasangwan no adda pasken, wenno ni Paquiao. Ta iti kaaduanna kadatayo, kasla pammigat a paseten iti inaldaw a panagbiag ti panagbuyatayo iti basketball, wenno ti agtutongtong mainaig iti daytoy nga isports. Paborito dagiti agtutubo nga ay-ayamen daytoy; nasapa pay laeng addadan a mangibalbaltog iti bola iti kalsada wenno pagaayaman, uray dida pay namigat ken uray awan ti sapatos ken tsinelasda. Semento man wenno saan, nasedsed a taltalon ti pagaayamanda, ken nasiken a landok wenno lunggilonggi a puon ti ipil-ipil wenno kawayan ti naipatakder nga adigi a ‘yan ti pagipisokanda a ring.

Ket no iwarastayo pay ti panagkitayo iti aglawlaw, kaaduanna a marka iti bado, kipis, jacket ken uray kadagiti bag ken sapatos ket nagan wenno logo dagiti nalatak a team iti NBA ti makita. Sabali pay dagiti adda iti dyip ken dadduma pay a pagluganan.

Ken tunggal eleksion, paborito met dagiti politiko ti agipatakder iti basketball court a pakaisuratan kadagiti naganda a nagidonar. Wenno agesponsorda iti liga nga isuda ti mangited iti kadadakkelan a tropeo wenno cash a premio, wenno ipanaganda ti liga iti nalatak nga apeliedoda.   

Nalaka ngamin nga ay-ayamen ti basketball. No adda la ketdi bola ken maipatakder nga adigi, mabalinen ti agay-ayam. Adda la ketdi dua nga aginnagaw nga agsiut iti ring, mayaten. Napaneknekan daytoy idi nadidigra ti Siudad ti Tacloban ken sumagmamano a paset ti Visayas gapu ken ni Yolanda. Kinasapulan dagiti agtutubo ti paglinglingayan ket immuna a napanunotda ti nangbangon iti pagbabasketbolanda. Naala la ket ngarud ti ladawanda nga agiinnagaw nga agsiut iti ring idinto nga iti aglikmutda, naiburandis pay laeng dagiti pagilasinan iti delubyo. Naiwaras ti ladawan agingga iti ruar ti pagilian. Ket nasao dagiti agpalpaliiw a makatulong ti ay-ayam tapno mailiwliwag man laeng dagiti residente uray ti apagbiit ti napasamak iti lugarda.

Ngem saan laeng a daytoy ti immuna, ta uray kadagiti sinaruno ni Yolanda a dawel, paborito dagiti netizen ti agiposte kadagiti meme a mangipakita dagiti agaayam ti basketball uray pagatsiket ti kangato ti danum wenno agtudtudo iti napigsa.

Mabasa amin dagitoy a pammaliiw mainaig iti ay-ayam iti libro ni Rafe Bartholomew a “Pacific Rim.” Maysa nga eskolar iti Fulbright ni Bartholomew ket pinilina ti basketball a suraten ta kenkuana, naisangsangayan ti panagayat dagiti Filipino iti daytoy nga ay-ayam. Isu a nagtalinaed ditoy pagilian iti tallo a tawen tapno paliiwenna no kasano nga inabrasa dagiti Filipino ti basketball nga immuna nga inyam-ammo dagiti Amerikano kadatayo iti panangrugi ti 1900.

Napan kadagiti nasulinek a lugar tapno buyaenna dagiti ubbing a sakasaka nga agaayam wenno dagiti “alanganin” nga agaayam iti basketball, ken ti kinalatak dagiti liga iti barangay uray iti ordinario a pumurok ken agingga iti collegiate league nga ar-arapaapen dagiti lallaki a pakisalipan tapno mangiruangan man laeng ti ambisionda nga aglatak ken bumaknang a kas kadaJames Yap ken Danny Ildefonso nga agpada a probinsiano ngem simmayaat ti panagbiagda iti uray la gapu laeng iti basketball. Amin dagitoy nangrugi iti panagay-ayamda kadagiti eskuela ken barangay.

Segun ken ni Bartholomew, nangrugi nga agbalin a panatico dagiti Filipino idi makastrek ti team-tayo iti Olympics idi 1950s babaen ti grupo da Caloy Loyzaga. Ken manipud idin, saanen nga inibbatan ti adu kadatayo a suportaran daytoy nga ay-ayam. Ammo la unay ni dati a commissioner iti NBA a ni David Stern ti kinaayat dagiti Filipino iti basketball ta napaneknekan ti NBA a kaaduanna dagiti Filipino ti agus-usar iti website-da nga nba.com ken ti agaramat kadagiti social media, kas iti Facebook wenno Twitter nga agpapatang mainaig iti NBA, wenno agi-like ken agi-tweet kadagitoy.

Maysa ngarud ti Filipinas a pinili ti NBA a pakaangayan ti preseason game iti ruar ti Estados Unidos. Isu nga idi Oktubre itay napan a tawen, immay ditoy ti Indiana Pacers ken Houston Rockets para iti maysa a preseason game. Nabuya dagiti adu a Filipino iti umuna a gundaway nga agay-ayam iti dagatayo dagiti nalatak nga umaayam iti NBA.

Gapu ti balligi daydi a laban, dakkel ti pangnamnamaan dagiti fans ti NBA a kasta met laeng ti ganasda a mangbuya iti panagay-ayam dagiti NBA player a kas kada James Harden, Tyson Chandler, Brandon Jennings, ken Kawhi Leonard kontra iti pambato ti pagilian a Gilas Pilipinas idi Hulio 22. Ngem sayang ta kinansela ti organizer ti inyanunsioda a panaglaban koma dagiti dua a team iti court.

Agpayso nga ay-ayam dagiti dadakkel a tattao ti basketball nga adayo koma a pagsiglatan dagiti Filipino nga agtayag laeng iti 5’4” ti kaaduanna kadatayo. Ngem segun ken ni Bartholomew, ti kinapartak dagiti Filipino nga aggaraw ken agpanunot tapno makalusot iti narikut a situasion, ken ti mamagbaliw no ania ti adda tapno sumayaat ken marisut ti parikut, dayta ti maibagay la unay nga inayonna iti panagay-ayamna.

Ken gapu pay ti kinaayattayo nga agarapaap ken agkuti tapno magun-od dagita nga arapaap, saan a sumardeng ni Filipino a serken uray dagiti imposible, ken masansan met nga agballigi wenno tumpuar ni Filipino a kas kalalaingan wenno naisangsangayan.

No aglatak ti maysa a Filipino iti entablado ti lubong iti agpang ti basketball, apay ketdin a saan. Dayta ti kayat a paneknekan ti Gilas Pilipinas iti daytoy a pannakilabanda iti Fiba World Cup. Ammoda nga adda iti likudda dagiti adu a kakailianda a pagay-ayatda la unay ti ay-ayam a basketball.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 4, 2014.) 

ANIA, DINTON MAYADAL TI “FILIPINO” ITI KOLEHIO?

DAKKEL la ketdi a parikut ni Virgilio Almario, chairman ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) no ikkatendan nga agpayso ti “Filipino” a kas asignatura iti kolehio. Isu a no kasapulan, kunana, dumanon daytoy agingga iti Korte Suprema nga agreklamo.

Makapaisem man ta kadagiti napalpalabas laeng a lawas, ni Almario ti pangpanggepen nga ireklamo met dagiti mannurat nga Ilokano gapu iti pammatida—idi damo—a panangipappapilitna a ti Ortograpiyang Pambansa (para iti Filipino) ti rumbeng a pagibasaran iti panangbukel ti ortograpia iti pagsasaotayo nga Ilokano. A no mangiruar ni Almario iti pammilin a mangipinget iti kayatna, mapasabtan la ketdi iti kaso iti korte. Wen, uray agingga iti Korte Suprema. 

Mangrugi ngamin iti tawen ti panageskuela 2016-2017, saanton a maisuro ti Filipino a kas paset ti general education curriculum (GEC) iti kolehio, kas sagudayen ti Memorandum No. 20 s. 2013 ( “The General Education Curriculum: Holistic Understandings, Intellectual and Civic Competencies” ) nga impaulog ti Commission on Higher Education (CHED) idi napan a tawen.

Ti masasao a GEC ket paset ti kurikulum nga adda iti amin a kurso iti kolehio uray ania pay ti major dagitoy. Babaen ngarud ti napabaro a kurikulum, dagiti laengen political science major ti mangala iti Politcs and Governance; wenno dagiti laengen psychology major ti mangala iti General Psychology.

Ngem segun ken ni Almario, panaglabsing daytoy iti Konstitusion, ta malaksid a naideklara ti Filipino a kas nailian a pagsasao, naibilin pay ti pannakaisaknap ti pannakaaramat daytoy, saan laeng a kas paset ti inaldaw a pagsasao, no di pay iti panagsukisok ken naisiriban a diskusion tapno ad-adda a maparegta daytoy.

Papananna dagiti 9 a Yunit ti Filipino?

Segun met ken ni Aurora Batnag, presidente ti Pambansang Samahan sa Linggwistika at Literaturang Filipino, kasapulan a maisuro latta ti Filipino iti kolehio ta iti daytoy kano a tukad ti edukasion a mapasamak ti intelektualisasion ti pagsasao a kasapulan tapno naan-anay ti pannakaaramatna iti ania man nga agpang ken disiplina ti panagadal.

Kunana pay a no mapaturay ti kayat ti CHED, kasla napukaw metten ti inrupir idi dekada 70 dagiti mangisaksakit iti pagsasao a nagtungpal iti pannakaisuro ti Filipino iti agingga iti siam a yunit iti GEC ti kolehio.

Ngem saan a kasta ti panagkita ti Malakanyang. Segun ken ni Communications Secretary Sonny Coloma, ti panangikkat ti CHED ti Filipino nga asignatura a maisuro iti kolehio ket maipasurot laeng iti implementasion ti K+12 program ti gobierno, wenno ti pannakainayon ti dua a tawen iti basic education (elementaria agingga iti sekundaria), kas sagudayen ti Enhanced Basic Education Act of 2013.

Kayatna a sawen, ti dati a GEC iti kolehio a pakairamanan ti Filpino ket mayakaren iti Grado 11 ken 12, wenno ti maawagan itan a senior high school (SHS) iti K + 12 curruculum.

Gapu ta nakissayan ti maisuro a GEC (maysa laeng ti Filipino kadagiti maikkat), nagbalin ngaruden a 36 a yunit iti dati a 51 wenno 63 a yunit a maisuro iti kolehio. Ngem segun ken ni Isagani Cruz, maysa a mannurat ken edukador, saan a kayatna a sawen a nakissayan iti makatawen ti panagbasa iti kolehio (no 36 a yunit ti makatawen wenno 18 a yunit iti kada semestre), no di ket katukad laeng daytoy ti makatawen a pannakaisuro ti maysa a general education subject.

Ngem saan a mapnek dagiti mangisaksakit iti Filipino. Idi Mayo 23, nangidatag ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA), babaen ti National Committee on Language and Translation (NCLT) iti resolusion a mangkidkiddaw iti pannakarepaso manen ti GEC, ket no mabalin iramanda latta ti siam a yunit iti Filipino iti amin a kurso iti kolehio. Maysa met nga online petision ti nairubuat iti change.org, nga umaboten iti 1,444 bayat ti pannakasurat daytoy, tapno manayonan ti timekda iti panangkontrada iti addang ti CHED.

Ket idi Hunio, nagkaykaysa dagiti mangisursuro iti Filipino iti kolehio manipud iti 40 a kolehio ken unibersidad iti Filipinas, tapno maipeksada ti panangkontrada iti memorandum ti CHED a mangikkat iti Filipino iti GEC ti kolehio. Inawaganda ti grupoda iti Alyansa ng mga Tagapagtanggol ng Wikang Filipino (wenno Tanggol Wika).

Nabukel iti Konteksto ti K + 12

Kas iti NCLT, kiddawen met ti Tanggol Wika ti pannakarepaso ti GEC tapno maisubli dagiti naikkat a yunit iti Filipino, ken karamanen ti panangipingetda a maaramat ti Filipino a kas medium of instruction iti nadumaduma nga asignatura iti GEC, ken ti pannakaital-o ti nasionalistiko nga edukasion. 

Segun ken ni David Michael San Juan, pannakangiwat ti Tanggol Wika ken nangirugi iti petision iti change.org, imposible kano a maisuro amin nga asignatura ti Filipino no iselselda amin dagitoy iti SHS.

Ngem insungbat met ti CHED a kabaelan kano nga akomodaren ti SHS dagiti mayakar a general subject a kas iti Filipino; ket no mapasamak a kasta, naan-annayasto metten ti panangiturong dagiti kolehio iti imatangda kadagiti makunkuna nga interdisciplinary courses. No mabalin, segun ken ni CHED Executive Director Julito Vitriolo, apaman a bumaddek dagiti ubbing iti kolehio, dagitinto laengen major subject ti adalenda.

Ken segun pay iti CHED, saan met a mapukaw ti Filipino a kas asignatura ta maisuro latta met daytoy iti kolehio ngem dagiti laengen major iti Filipino a kurso wenno dagiti kurso iti Edukasion a ti panagisuro iti Filipino ti major-da.

Kuna pay ni Cruz a nabatad a nailanad iti memo ti CHED a mabalin nga aramaten ti English wenno Filipino a kas medium of instruction iti panagisuro kadagiti GEC, segun iti kayat dagiti higher education institutions (HEIs). Nangiliklik ngarud daytoy iti mabalin a mapartuat a debate a mainaig iti probision ti Konstitusion ken mangipatalged iti academic freedom a garantisaran ti paglintegantayo.

Kas ‘tay nasaon, saan a napukaw ti asignatura a Filipino iti kolehio. Ngem gapu ta daytoy ti kangrunaan nga ibagbaga dagiti kontra iti memo ti CHED, kasla agparparangen nga agngangabiten ti biag Filipino a kas nailian a pagsasaotayo.

No kitaentayo a nasayaat ti isyu, nabukel ti memo ti CHED babaen met laeng ti konteksto ti K + 12.  Segun ken ni Lisandro Claudio, propesor ti Ateneo de Manila University, nakissayan ti panagisuro iti Filipino iti kolehio gapu ta kayat ti gobierno a pabilegen ti panagisuro daytoy iti basic education. Ta imbes kano nga adalen daytoy ti adda iti umuna a tukad ti kolehio, adalen laengen daytoy ti adda iti SHS iti dua a tawen. Kayatna ngarud a sawen, ad-adda a napabileg ti panagisuro iti pagsasao, kasta metten a sumayaat ti gundaway dagiti adda iti kolehio nga adalen dagiti asignatura a kasapulan iti kursoda.

Ken saan laeng met a ti Filipino ti apektado ditoy, ta uray dagiti panagadal iti dadduma pay a pagsasao iti pagilian, ken uray pay iti English, naipan amin iti basic education.

Ngem gapu kadagitoy a pakaseknan ti KWF ken dadduma pay a grupo a mangkonkontra iti memo ti CHED, inrekomendar met laeng ti General Education Technical Panel ti CHED a maisubli ti 9 a yunit ti Filipino iti GEC. Mangisayangkat ngarud ti CHED inton Agosto iti serye ti konsultation iti publiko mainaig iti rekomendasion ti Technical Panel.

Adu ti Maikkat a Mangisursuro ti Kolehio

Maysa pay a parikut ti Tanggol Wika ken dadduma pay a grupo a kontra iti memorandum ti CHED ti posible a pannakikkat iti trabaho ti umabot iti 10,000 a mangisursuro iti Filipino kadagiti unibersidad ken kolehio, malaksid pay iti 20,000 a part-time nga agisursuro iti kapareho nga asignatura. A no di met maikkat nga agisuro, makissayan ti isuroda. Sabali pay ti ibagbagada a nalawag a demosion iti trabahoda no gapu iti memo, mapilitanda nga agsubli iti sekundaria (SHS) tapno makaisuroda laeng.

Ngem impanamnama met ti Malakanyang a makaisuro latta dagiti mangisursuro iti sekundaria a saan a makissayan ti sueldo ken benepisioda wenno bumaba iti ranggoda iti pagisursuruanda, kas sagudayen ti probision ti Labor Code.

Ken maysa, saan met kano nga isyu ti ibagbagada a pannakaikkat dagiti mangisursuro ta kas kadagiti addang ti gobierno a mangikkat iti maysa a serbisio wenno institusion ta saanen a kasapulan ti publiko, gagangay laeng a pasurot daytoy ti pannakapukaw iti puesto dagiti empleado wenno trabahador. Ngem sisasagana latta met ti gobierno a mangipaay iti solusion wenno mangpalag-an ti situasion dagiti apektado a maseknan. 

Iti biang ti CHED, addan kiddawda iti Kongreso a mangilatang iti P10-bilion nga stabilization fund a maipaay kadagiti mangisursuro a maapektaran iti pannakabukelen ti implementasion ti K + 12 inton 2016. Ket saan laeng a dagiti mangisursuro iti Filipino ti matulongan ditoy, uray pay dagiti mangisursuro iti nadumaduma nga asignatura.

No ar-arigen, di met maikkat nga agisuro amin a mangisursuro iti Filipino ta kadagiti dadduma, ti laeng asignatura nga isuroda ti mapukaw. Ta adda met dagiti kabaelanda nga agisuro iti sabali nga asignatura, ken no kasapulan, a kas iti nasaon, mapanda agisuro iti SHS a di makissayan ti sueldo ken ranggoda.

Gapu pay iti isyu, nariing man ngaruden ti nabayagen ken narikut nga isyu iti kinamayannatup ti Filipino, a naggapu iti pagsasao dagiti Tagalog, a kas nailian a pagsasao. Mabasa kadagiti artikulo ken opinion iti Internet ken aglalo iti social media, ti panagdidinniskutirda manen maipapan iti Filipino a kas nailian a pagsasao.

Ket iti patangan iti nasionalismo, maibagbaga a di unay a narikna daytoy iti agpang iti pagsasao gapu iti kabassit pay laeng ti impluensia ti Filipino kadagiti rehion a saan a Tagalog ti nakayanakanda a pagsasao, a kas kadatayo nga Ilokano.

Kaawan ti Nasionalismo?

Ta kadagitoy a rehion, adda latta dagiti sektor a saan a mangibilbilang iti “Filipino” a kas pudpudno a nailian a pagsasao. Ibagbagada a maysa a simbolo ti imperialismo dagiti Tagalista ti panangipapilitda nga usaren daytoy dagiti saan a Tagalog, banag a pakadadaelan met dagiti rehional a lengguahe no masurot ti kayatda.

Kas iti kasotayo nga Ilokano, saan a maawat ti uray asino man nga eksperto iti pagsasaotayo a rumbeng nga ipapilit ti KWF a sumurot ti Ilokano iti Ortograpiyang Pambansa ta adda naisabsabali a kababalin wenno eksentridad ti Ilokano a kas met laeng kadagiti dadduma a rehional a lengguahe. 

Daanen nga isyu ti Filipino a kas nailian a pagsasao, ngem iti laksid dagiti adu a debate mainaig iti daytoy, adu metten dagiti kakailiantayo a mangus-usar iti daytoy. Mabalin a nagun-oden daytoy ti panggep dagiti mangisaksakit iti pagsasao nga agbalin a lingua franca ti pagilian, ta dayta laeng ngarud met ti nagbalin a medium of instruction (karamanen ti English) agingga ita, ken isu laeng ti kanayon a mabasbasa iti print ken mabuya iti broadcast media.

Ngem iti laksid daytoy, nabara latta no usarenda ti isyu ti nasionalismo a kas kangrunaan nga argumento a pangkontrada iti memo ti CHED.

Nupay kasta, adda dagiti kakailiantayo a saan a Filipino/Tagalog ti nakayanakanda a pagsasao a kaykayatda a lumaingda pay nga agsao iti Ingles. Dayta ngamin ti kasapulan iti kayatda a serkan a trabaho. Ngem dina kayat a sawen a lipatenda metten ti agsao iti Filipino, ta dayta ngarud ti lingua franca ti pagilian.

Ngem masaludsod man: Kaawan kadi ti nasionalismo kadatayo nga Ilokano ti saan a sumurot iti kayat ti KWF gapu ta pakadadaelan met ti pagsasaotayo ti kayatda? Kaawan kadi ti nasionalismo iti biang ti CHED a nangyakar iti siyam a yunit ti Filipino iti SHS tapno mapabileg dagiti kurso nga adalen iti kolehio? Ken kaawan kadi ti nasionalismo ti pannakaipakat ti K + 12 tapno mapadur-as ti edukasiontayo; iti kasta, mayannatup iti agraraira a prinsipio ti globalisasion?

Mabalin a ti sungbat ni Almario kadagita a saludsod ti pagtaudan met laeng dagiti parikutna.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 7, 2014.)