ITA, ANIA MET DAYTOY “NOYNOYING”?

NAKATUGAW laeng, nakamulengleng, wenno makadungdungsa. Nakatakder laeng a kas bambanti, maut-utoyan wenno nakailad a kasla agur-uray ti agtinnag a bayabas iti ngiwatna.

Daytoy man ti postura nga ipapauso ita dagiti militante a grupo kadagiti rally kontra iti gobierno. Inawaganda daytoy iti “noynoying” manipud iti nalatak a birngas ni Presidente Benigno “Noynoy” S. Aquino III. Panguyaw daytoy a panangiladawanda Iti galad ti Presidente nga agtrabaho iti Malakanyang. Patienda nga awan maar-aramidan ti Presidente para iti pagilian, idinto a nagadu ti mabalin nga obraenna koma.

Nayarig daytoy ti “planking,” wenno maysa met a pauso a wagas dagiti militante a panagprotesta babaen ti panagpaklebda iti kalsada, wenno sadino la ditan a lugar tapno madlaw ida dagiti maseknan.

Immuna a rimmuar ti “noynoying” iti panangirubuat itay napan a bulan dagiti militante ti panagprotestada kontra iti nangina a presio dagiti produkto ti petrolio. Wen, ta kas iti ibagbaga dagitoy a grupo, tinurogan laeng ni PNoy ti akemna a pengdan dagiti abusado a kompania a mangingato lattan ti presio dagiti oil products iti kaykayatda. Karaman pay ti protesta, a kaaduanna dagiti estudiante ti mangilunglungalong, ti nangina a matrikula kadagiti pagadalan ken ti nababa a sueldo (minimum wage) dagiti mangmangged.

Itay laeng napan a lawas, nagprotesta met dagiti organisasion dagiti drayber gapu iti nangato a presio ti gasolina, ken nangkiddawanda metten ti pannakaibasura ti Oil Deregularization Law ken pannakaingato ti minimum a plete (a napatgan itay nabiit). Ditoy met a aglatak ti noynoying a kas wagas iti protestada.

Ket manipud timpuar ti balikas, saanen a napukaw daytoy kadagiti diario ken adda latta maipabuya iti telebision a pannakaipakat daytoy dagiti asino la ditan nga adda iruprupirna a karbengan. “Patok” ngarud daytoy iti masa gapu ta naisabsabali kadagiti adun a wagas nga ipakpakat dagiti militante. Ken pinagpiestaan met ti media. Ket kas ninamnama no kasta nga adda pasamak a mabalin a mapagkakatawaan, naglatak daytoy kadagiti social networking sites a kas iti Facebook ken Twitter. No adda ladawan ti agsasadut, ti nakaturog, agsusuyaab, iposteda daytoy iti Facebook a pagay-ayatda a kapsionan iti “Noynoying iti sabali a wagas” ken dadduma pay.

Kasla Apuy a Nagramaram

Malaksid ti maysa a Facebook page a naluktan para iti noynoying, adda payen bukod nga entry daytoy iti Wikipedia, maysa nga open-source online encyclopedia.

Kadagiti kontra iti gobierno, saan a sipapasnek ti Presidente a mangakem iti pagrebbenganna a kas ama ken mangimaton iti pagilian. Ta manipud naibutos daytoy idi 2010, saan kano met unay nga agparparang kadagiti napapateg a gundaway a kasapulan ti kaaddana, a kas idi napasamak ti maysa a dakkel a layus iti Mindanao idinto nga adda laeng a makipagragragsak iti maysa a pasken. Daytoy ti rason, kunada, nga awan ti makitada nga ania a nagapuananna iti nasuroken a dua a tawenna iti Malakanyang.

Nabara la unay ti isyu ket kasla ngarud apuy daytoy a nagramaram. Nagbalinen a ramen ti dila dagiti ordinario a tao. Kas pagarigan, no kuna ti maysa, “Komustaka, kabsat?” Isungbatto met ti kasasaona, “Awan, kabsat, noynoying laeng datao.”

Naglatak met ngarud daytoy uray iti internasional a media, ta nadakamat metten ti baro a termino ken wagas ti protesta kadagiti reportda. Iti maysa nga artikulo iti Wall Street Journal itay napan a lawas, ibagbagana ditoy a dakkel a panangkarit iti liderato ti pagilian ti pannakaaramat ti noynoying kadagiti rally kontra iti gobierno.

Ngem agpayso kadi a kasta ni PNoy? Nga isu a mismo ti promotor ti noynoying?

Apektado la ketdi ti Presidente ken dagiti opisialna iti Malakanyang. Ta uray sawen ni Presidential Spokesperson Edwin Lacierda a propaganda laeng daytoy a saan a nalaka nga ilako iti publiko, ibagbaga met ti kaduana a ni Presidential Communications Secretary Herminio Coloma a pakaibabainan la ketdi daytoy ti Presidente.

Ken kas “damage control,” wenno tapno mapengdan ti agtutuloy a pannakadadael ti dayaw ti ingungotenda a Presidente, nangiruar ti media affairs team ti Malakanyang kadagiti ladawan a mangipakpakita a napasnek nga agtrabtrabaho ni PNoy iti lamisaanna, adda kadagiti proyekto ti gobierno nga agin-inspeksion, ken mangilunglongalong iti maysa a miting.

Palawag Manipud iti Malakanyang

Ngem segun a  mismo ken ni PNoy, paset laeng ti kinaalikuteg ti panagpampanunot dagiti kalaban ti gobierno ti pannakapartuat ti kagurgurana ngata itan a balikas. Wenno aramid ketdi dagiti awan mapanunotda a nasayaat nga ibaga wenno aramiden. Awan kano ngarud ti rumbeng nga aramidenna tapno mapabpabus-oyan laeng ti kayatda, ta makaammo kano metten dagiti pudpudno a nagapuananna a mangilawlawag ti pudno a galadna a kas lider ti pagilian. 

Ket no maipapan iti agtultuloy a panangina iti presio ti lana, awan kano ti maaramidan ti gobierno ta apektado daytoy iti krisis ti Middle East a pagtaudan ti kadakkelan a supply ti lana. Adda met kano dagiti impakat ti administrasionna nga aksion tapno makissayan ti panagrigat dagiti umili, kas iti implementasion ti Pantawid Pasada a programa ti Department of Trade and Industry ken ti Pantawid Pangkabuhayan a programa met ti Department of Social Welfare and Development.

Napartak ngarud ti Malakanyang a nangiruar iti listaan dagiti nagapuananen ti administrasion. No saan nga agtrabtrabaho ti Presidente, kunada, saan koma a nagun-od ti kangangatuananen a puntos iti stock market iti pakasaritaantayo, wenno saan koma a nasiken ti bileg ti pisostayo no maidilig kadagiti kuarta iti sabali a pagilian iti Asia.

No saan nga agtrabtrabaho ti Presidente, kunada pay, saan koma a bimmaba ti crime rate iti napalabas a dua a tawen, bimmaba ti bilang dagiti awanan iti trabaho, ken bimmaba ti importasion iti bagas. Awan koma met ti 21,800 a pagtaengan a naibunong kadagiti polis ken soldado. Saan koma met a napunduan ti modernization program ti Armed Forces of the Philippines. Ket naaramid kano ti Malakanyang daytoy iti laksid ti kaawan natawidda a pundo manipud iti napalabas nga administrasion.

Ti panangpaksiat iti korupsion ti kadakkelan a laban ni PNoy iti kaaddana iti puesto, kunada pay. Ket iti dayta a banag, saan la ketdi a nagnoynoy daytoy.

No impakatna ti noynoying, saan koma a naidarum ni dati a Presidente Gloria Macapagal Arroyo tapno sungbatanna ti adu a kaso ti korupsion iti kaaddana iti Malakanyang. Ken saan koma a natuloy ti impeachment kontra ken ni Chief Justice Renato Corona, ta patien ni PNoy a katinnulong ti Chief Justice ti dati a Presidente tapno maitarayanna dagiti ipabpabasolda kenkuana.

Imposible a Saan nga Agtrabtrabaho

Ken no adda man dina panagkuti, gapu ngata daytoy iti kaawan ti dakkel nga eskandalo wenno korupsion iti gobierno a kas iti ZTE-NBN Broadband deal ti napalabas nga administrasion wenno dagiti dadakkel a bonus a naipaay kadagiti agretiro nga opisial iti AFP ken PNP. Kuna pay ti Malakanyang a no saan a nagkuti ti Presidente, saan koma a naisardeng ti pannakaipaay ti dadakkel a bonus kadagiti ahensia ti gobierno a kas ti MWSS, PNCC ken PCSO. Saan koma met a naduktalan dagiti nagdadakkel nga utang nga imbati dagiti ahensia a kas ti NFA iti napalabas nga administrasion, ken naidarum dagiti maseknan nga opisial.

No saan nga agtrabtrabaho ti Presidente, awan koma ti panagturedna a mansarangat ti Simbaan Katoliko iti isyu iti RH Bill, ti Iglesia ni Kristo iti kaso ni Corona, ken dagiti negosiante ti tabako ken arak gapu iti panangibilinna iti panagtrabaho ti Kongreso tapno agbalinen a linteg ti Sin Tax Reform.

Kinatawaan laeng ngarud ni Bise-Presidente Jejomar Binay ti kasta a panangiladawanda iti Presidente. Ta narigat a panunoten a saan nga agtrabtrabaho ti maysa a Presidente, ta uray pay dagiti chairman laeng dagiti barangay, agtrabtrabaho pay dagitoy a kas rumbeng, anianto la ketdin ti maysa a lider ti pagilian.

Nakaala met iti kadua ni PNoy iti biang ni Senate Presidente Juan Ponce Enrile. Binalakadan ni Enrile ti Malakanyang a di rumbeng nga agbalin nga arsagid ti Presidente kadagiti kakastoy a panangperdida kenkuana, ta iti saan nga agbayag saanto met laeng a kumpet kenkuana dayta a panangbirngasda iti aramidna. Impalagip ni Enrile nga idi panawen ti Martial Law, adda dita ti panangbirngasda met kenkuana a “matador” wenno “diktador” a kas ken ni Ferdinand Marcos, ngem saanen a maaramat kenkuana dagitoy a nagan. Ita ta raraemenda ti kinaurnos ti panangidaulona ti impeachement court a kas presiding officer para iti kaso ni CJ Corona, saan la ketdi a mabalin nga ikapet pay kenkuana dagita a makadadael a birngas.

Kinapudnona, saan laeng a ti “noynoying” ti ad-adda a mangdadael iti ladawan ti Presidente. Dakkel ita a parikut ti Malakanyang ti ipabpabasolda kenkuana a mangpabpabor kadagiti tallo a K iti biagna, kaibigan (gagayyem), kaklase (kaeskuelaan), ken kabarilan (dagiti pagayamna a nahilig iti shooting a kas kenkuana). Kasta met ti panagiinnagaw iti bileg dagiti dua a paksion iti administrasionna, ti paksion dagiti kapartidona iti Liberal Party ken paksion dagiti kameng ti pamiliana ken sumagmamano a civic group. Dagitoy ti pudpudno a makadadael ti orasna nga agtrabaho a nasayaat iti Malakanyang.

Mapukaw ti Kaipapanan ti Noynoying?

Ammo ti Malakanyang a panangibabain iti Presidente ti kangrunaan a panggep dagiti militante a grupo iti panangpartuatda iti termino a noynoying. Ngem rumbeng a maanag met ni PNoy nga agballigi la ketdi ti panggep dagiti militante no pudpudpudno a “noynoying” ar-aramiden daytoy iti Malakanyang. Agtrabaho latta ngarud a sipapasnek ken sipupudno iti sinapataanna a takem, ket no pudno nga adda gapuananna, rumbeng a marikna koma met ni Angkuan daytoy iti biagna, saan ket a puro numero laeng a mabasana dagitoy ibagbagada a panagdur-as.

Ket inton malpas ngarud ti termino ni PNoy ket marisutna dagiti dadakkel a parikut ti pagilian, mabalin nga awanton ti kaipapanan ti balikas a noynoying.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 2, 2012.)

ANIA, SAAN A MANAGBASA DAGITI FILIPINO?

DAYTA man ti masansan a madmadlaw dagiti eksperto a nangan-anag iti galad dagiti Filipino mainaig iti literacy. Imbes kano ngamin nga umadu koma dagiti paglakuan kadagiti libro wenno bookshop iti panagdakkel met ti populasion ti maysa a lugar iti panaglabas ti panawen, dagiti ketdi mall, beauty parlor, Internet shop, ken sarisari sore ti umad-adu.

Kumirikareng ngarud dagiti tattao a managbasa. Ket no pudno dayta, rumbeng laeng a maalarma ti gobiernotayo. Segun kadagiti report, ti kaawan panagayat dagiti umili nga agbasa kadagiti libro ti maysa a rason a maar-arusen ti ekonomia ti Filipinas, ken no apay nga agtaltalinaed nga adu dagiti Filipino nga agbibiag iti nakaro a kinakurapay.

Apay ngarud a kasta ti galadtayo a Filipino mainaig iti panagbasa?

Dakkel a rason ditoy, kunada man, ti kinangina dagiti magatang a libro, magasin ken dadduma pay a babasaen. Maibilang ngamin dagiti libro a luxury wenno pagnam-ayan laeng a banag, ngarud saan unay a napateg unay iti biag ti maysa a tao. No adda ngarud matedda a kuartada, yalkansiada laengen daytoy para iti napatpateg a pagkasapulanda ngem ti igatang daytoy kadagiti libro ken magasin.

Ngem kontraen met dagiti dadduma a ti kinakurapay ti rason laeng no apay nga awan ti gumatang ken agbasa kadagiti libro ken magasin. Ta uray kano met dagiti nababaknang a makabael a gumatang kadagiti libro ken magasin, adu met ti saan a naayat nga agbasa wenno aggatang kadagitoy.

Saan laeng ngarud a pinansial ti rason no apay a liklikan dagiti Filipino ti agbasa kadagiti libro ken magasin. Maysa pay a rason ditoy ti kasla naikawes kadakuada a galad wenno panangipategda iti maysa a banag. Kaykayat man ti kaaduanna kadatayo iti adda laeng iti ruar, kas koma iti mapan kadagiti mall, kadagiti ummong wenno tungtongan a kaduatayo dagiti gagayyemtayo, wenno mapan agbuya ken dagiti pamiliatayo kadagiti pelikula wenno konsierto. Kasla awan ti mayat a mabati iti balay wenno agmaymaysa tapno koma adda rason nga agukag kadagiti libro ken magasin.

Kaykayada ti Agbuya iti TV 

Ammotayo met nga iti panagbasa, napateg a mayadayoka iti ania man a mangdadael ti konsentrasionmo, nasaysayud ngarud no agmaymaysaka wenno addaka iti naulimek a lugar. Ad-adda no kua a mananam wenno masagepsepmo ti kaipapanan dagiti balikas, ti bagas dagiti estoria ken ania man a kababagas dagiti adda kadagiti panid ti libro wenno magasin. Ngem ti rigatna, kasla naipagalad laeng kadagiti Filipino ti panaglibbida no mabatida nga agmaymaysa, ta kasla kinaliday kadakuada dayta.

Napaneknekan man daytoy iti maysa a surbey a nagkuna a kaaduanna dagiti napagsaludsodan ti makabasbasa laeng iti agingga iti pito a libro iti makatawen. Ken kaaduanna kadagitoy, managbasa man wenno saan, ti mabilbilang laeng ti ramay dagiti libro a nakapempen kadagiti pagtaenganda. 

Makuna ngarud nga ad-adda a mannakisao ngem managbasa ni Angkuan, segun ken ni Juan Miguel Luz, dati nga DepEd undersecretary. Nairuruam kano ngamin iti kulturatayo iti kastoy ta nayallatiw ti pakasaritaantayo babaen laeng ti ngiwat (“oral history”). Saan ngarud a pagsiddaawanen ti resulta ti surbey idi 2003 a mangibagbaga nga ad-adu nga amang ti agbuya iti telebision (62%) wenno dumngeg iti radio (57%) ngem iti agbasa kadagiti diario (47%) ken magasin (36%) no kasta a kayatda nga ammuen dagiti damag iti aglawlaw.

Maysa pay a naipagaladen kadatayo a Filipino ti ningas-cogon wenno ugali ti maysa a tao a nalaing laeng no rugrugina, ta kalpasanna, nadaras met laeng nga agpukaw a kas iti apuy iti karuotan ti ganasna a mangituloy. No kasta nga adda basaenna, ket mabannoganna nga ituloy pay daytoy, ibbatannan ti basbasaenna. Kaykayatna man ti maaddaan iti paglinglingayan a nadaras ken nalag-an laeng a maalana. Maysa pay, paggusto ni Angkuan dagiti risiris a partuaten dagiti personalidad (a kas dagiti mabuybuyana iti telebision) saan ket a dagiti idea wenno kapanunotan koma a maalana no agbasa kadagiti libro, magasin ken dadduma pay a babasaen. 

Saan met ngarud a pagsiddaawanen ti resulta ti Functional Literary, Education and Mass Media Survey (FLEMMS) a naisayangkat idi 2005. Naammuan ditoy a mapan a 48.4 milion a Filipino wenno 84% iti matantia a 57.6 milion a Filipino manipud edad 10 agingga iti 64 ti makunkuna a “functional” literate. (Functional literacy, kunada, iti kinasiglat saan laeng iti panagbasa wenno panagsurat nga adda pannakaawatna iti ania man a lengguahe no di pay iti kinasiglat kadagiti numero a mangitunda kenkuana iti nangatngato a kalidad iti panagpampanunot.)

Umabot met ngarud iti 11 milion a Filipino ti awanan iti sigsiglatenda iti literacy tapno agbalinda koma a produktibo iti biagda, segun met ken ni dati nga Education Secretary Fe Hidalgo.

Adda Latta ti Saan a Makabasa nga Ubbing

No kastoy ngarud ti kinababa iti functional literacy rate ti pagilian, mababalaw la ketdi ditoy dagiti pagadalan. Ta no nasapa koma a nayadal kadagiti ubbing iti panagayatda nga agbasa kadagiti libroda, nalabit ad-adu koma dagiti nakasursuro kadakuada iti pudpudno a panagbiag a produktibo.

Segun pay kadagiti panagadal, no nakapuy nga agbasa ti ubing, marigatan daytoy a makasursuro. No nakapuy nga agbasa, malimitaran laeng dagiti maammuanna a banag. Kaaduanna kadagiti saanen a makaaddak iti hayskul wenno kolehio ti saan unay a makabasa iti nasayaat.

Ti kababaelan ngamin ti ubing nga agbasa ti makunkuna a kasamayan nga armasna tapno agballigi iti biag. Ta malaksid a malinglingay daytoy iti panagbasana, sumanikar pay ti panagpampanunotna, ken ad-adu ti masursurona ken madanonna a lugar.

Maysa pay a surbey ti mangibagbaga nga umabot iti 90% kadagiti agad-adal iti manipud Grado 2 agingga iti Grado 6 ti nabuntog nga agbasa wenno nakapuyda a manganag kadagiti basbasaenda, iti Filipino man wenno English. Mapan met a 6.6% dagiti illiterate wenno dida ammo a pulos iti agbasa ken agsurat.

Ti kinakurapay ti biag ti dakkel latta ngarud a rason no apay a di maragpat ti kaaduanna nga adda iti para publiko a pagadalan ti kasapulan a functional literacy. Ta uray pay inkapilitanen ti panangiserrek dagiti ubbing iti Kinder wenno Day Care, maatiw latta dagitoy nga ubbing iti reading comprehension no awan met ti ania a libro a maipaay kadakuada. Ta uray pay met dagiti nagannak kadakuada, dida met kabaelan nga igatangan dagitoy iti libro a kaay-ayoda koma a basaen.

Ken kas iti adu a banag, maatiw latta dagiti ubbing nga aggapu iti marigrigat a pamilia kadagiti kapatadanda a babaknang ta kabaelan ti naud-udi ti gumatang kadagiti libro a kasapulan wenno kayatda a basaen. Madlaw ngarud ditoy ti lumawlawa latta a nagbaetan dagiti managbasa ken dagiti saan a makabasa.

Masansan ngamin nga agbasa laeng dagiti ubbing kadagiti libroda no kiddawen iti eskuelada. Ngem manmano man ti agiggem kadakuada kadagiti pocketbook wenno dadduma pay a libro a saan nga aggapu iti eskuela, wenno dagiti agbasa sakbay a maturog iti rabii. Wen, ta awan met mangallukoy wenno  manginspirar nga aramidenda dayta.

“Information vs. Knowledge”

Adu man ita ti makaagaw iti atension dagiti ubbing, isu a didan mapanunot iti agpasnek nga agbasa kadagiti libroda. Adda dita ti telebisyon, computer games, ken dadduma pay a ramramit a multimedia a pakalinglingayanda. Makuna ngarud a saanen nga “uso” ti library kadagitoy nga ubbing.

Kinapudnona, 61% kadagiti Filipino nga adda iti edad 7 agingga iti 14, ti nakasursuron nga agaramat iti Internet. Napintas koma daytoy a bilangda ta iparangarangna nga umad-adun dagiti ubbing a computer literate. Ngem ti rigatna, bumabbaba met ti bilang dagiti ubbing iti kaparehona nga edad nga agbasa iti libro. Ta malaksid iti Internet, kaykayat dagitoy nga ubbing ti agbuya iti telebision, ken dumngeg iti musika no kayatda ti manglinglingay iti bagbagida.

Agpayso a makatulong met ti kinasiglat dagiti ubbing ng agusar iti Internet. Ngem di rumbeng a palubosantayo lattan dagiti ubbing nga aglukat kadagiti website, kas koma iti Google ken Wikipedia, para kadagiti kasapulanda nga impormasion. Wen, dayta laeng ketdi ti maadawda, impormasion, saan ket a kinasirib wenno “knowledge.” Segun ken ni Ricardo A. Parma, presidente ti University of the Cordilleras iti maysa a panagbitlana iti sanguanan ti gunglo dagiti librarian itay napan a tawen, adda paggidiatan ti impormasion ken knowledge. Maadaw laeng ti knowledge kadagiti naimaldit a libro, ta agtaud daytoy iti pudno a panagadal ken padas (“empiricism”), ken addaan iti mabigbig nga autoridad ta naglasat dagitoy iti naiget a panagadal ti publisher, ken grupo dagiti akademiko wenno eskolar a nangamiris kadagitoy.

Ammo dagiti agipabpablaak iti libro (a saan a textbook) ti rigat iti agilako kadagitoy. Isu a no maminsan, mapilitanda nga ibaba iti presio ti libroda a saan a maapektaran ti kalidad dagitoy.  Ibagbagada ngarud a nagbalinen a kasla serbisio publiko ti panangimalditda kadagiti libro, saan ket a kas negosio laeng. 

Saan laeng a ti literacy dagiti umili ti maital-o no agbalin a naayat iti libro dagiti ubbing. Ta uray pay dagiti agipabpablaak kadagiti libro, sumanikar met ti negosioda, ken kangrunanna, naipaayan iti dakdakkel  nga oportunidad dagiti mannurat nga ipablaak dagiti suratenda.

Kadagiti  mangisursuro, rumbeng nga ipasnekda ti agisuro kadagiti ubbing nga agbasa. Ipamuspusanda nga allukoyen dagiti ubbingda a mangbukel iti maysa a komunidad a buklen dagiti managbasa ken ilawlawagda kadagiti ubbing nga adu ti masursuroda, kaaduanna dagiti makaay-ayo nga aramid iti gimongda, no iramanda ti panagbasa kadagiti libro iti inaldaw-aldaw a panagbiagda.

Dakkel met ti pagrebbengan dagiti nagannak wenno agay-aywan kadagiti ubbing tapno maisuro kadakuada ti kinapateg iti libro wenno magasin a basaenda. Mangrugi daytoy iti nasapa a panangbasatayo kadakuada kadagiti estoria para ubbing sakbay a maturogda iti rabii. Ken iti pagtaengantayo, ipakitatayo a datayo a mismo ket nahilig met nga agbasa. 

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Marso 19, 2012.)

WEN, ATANUD, NAPATEG TI NAKAYANAKAN A PAGSASAO

SAKBAY a simrek iti preschool ni Dudoy, ti maikadua iti tallo nga anakko, natarawitwit daytoy a kas met kadagiti padana nga ubbing. Ti la ania a masalsaludsodna, a kayatna nga ibaga, iti uray ania nga oras ken iti uray sadino a lugar. Napanunotko a tapno sumardeng daytoy, no kasapulan ti panagulimekna iti maysa a situasion, imbagak iti naminsan nga agsao laengen daytoy iti Ingles. Nupay kabaelanna met bassit ti agsao iti Ingles ta nasapa a nasuruak daytoy, dina nabaelan ti agsao iti kaykayatna iti imported a lengguahe. Nagulimek, ken saanen a nagbusi pay ti nasinggit a bosesna.

Mayat kunak idi, ta epektibo ti impakatko nga estratehia mapan a maysan a dekada iti napalabas. Ngem gayam, diak napampanunot a naipakatko gayam ti maysa a prinsipio iti panagisuro a kontra iti nasaysayud koma a panagadal ti ubing iti klasrum. Ngamin, ti panagisuro a panagaramat iti nakayanakan a pagsasao (Iluko wenno Ilokano kadatayo nga Ilokano) ket maysa gayam a nabileg a wagas tapno makaadal a nasayaat dagiti ubbing ken agganatda a sumrek ken agtalinaed iti pagadalan. Dayta ti naduktalan dagiti adun a panagadal iti akademia ken dadduma pay nga institusion nga adda pakaseknanda iti edukasion.

Nangnangruna ngarud ita nga ibilbilin ti Departmento ti Edukasion (DepEd) ti pannakaaramat ti nakayanakan a pagsasao, wenno mother tongue, a kas medium of instruction (MOI) kadagiti pagadalan manipud iti Kinder agingga iti Grado 3. Kadagiti ngarud adu a rason ti gobierno tapno maipakat ti K + 12, ti panangbaliwda iti MOI ken pilosopia iti panagisuro iti nakayanakan a pagsasao (first language wenno L1) ti kasayaatan unay nga imbagada.

Mangrugin nga ipakat ti DepEd ti programa daytoy a K + 12 (Kinder agingga iti Grado 12), wenno ti panagbalin nga inkapilitan ti Kinder a kas paset ti edukasion ken panangnayonda iti maysa a tawen iti elementaria ken maysa a tawen iti sekundaria. Daytoyen ti kadadakkelan a reporma iti sistema ti edukasion ti pagilian sipud pay naipakat ti libre a sekundaria kadagiti publiko a pagadalan, ta apektaranna ti ania man a plano para iti edukasion ti maysa nga indibidual.

International Mother Language Day

Ket idi Pebrero 21, maysa ti DepEd a nangrambak ti International Mother Language Day, wenno selebrasion a mangital-o ti multilingualism wenno panagduduma ngem panagkaykaysa ti kultura ken lengguahe iti maysa a lugar. Panggep ti tinawen a selebrasion ti pannakaparegta ti panagkaykaysa babaen ti panagkikinnaawatan, panangipalubos ti pagdudumaan ti tunggal maysa ken panagtutunos nga agpapatang. Paset metten ti selebrasion ti panangital-o metten ti gobierno iti mother tongue instruction iti pagadalan, sakbay nga ipakatda ti K + 12.

Nupay adun dagiti addang ti gobierno tapno maipangpangruna ti pannakausar ti nakayanakan a pagsasao kadagiti nadumaduma nga etniko ken rehion ti pagilian, ita laeng a mapatalgedan ti pudpudno a pannakaipakat daytoy iti sistema ti edukasion. Babaen daytoy ti kaaddan ti linteg a mangibilbilin iti pannakaaramat ti nakayanakan a pagsasao a kas MOI kadagiti nababbaba a tukad ti pagadalan. Daytoy ti Akta Republika Bilang 10157, wenno ti Kindergarten Education Act, a pinirmaan ni Presidente Benigno S. Aquino III idi laeng Enero 20 iti daytoy a tawen.

Babaen ti linteg, inkapilitanen ti panagbasa dagiti ubbing mangrugi iti tukad Kindergarten; kayatna a sawen, saan a makastrek ti maysa nga ubing, mangrugi iti edad 5, ti Grado Uno no saan a lumasat nga umuna iti Kinder.

No idi damo ket agpatingga laeng iti panagsukisok ken panangpadas iti kinaepektibo ti mother tongue-based language iti klasrum ti mangmangngegtayo iti DepEd, ita napasneken ti departamento a mangipakat iti daytoy. Sakbay ti nasao linteg, nangiruaren daytoy iti maysa a pammilin, ti DepEd Order No. 74 (Institutionalizing Mother Tongue-Based Multilingual Education wenno Mother Language Education [MLE]) idi 2009 nga agkuna nga inkapilitanen iti pannakaaramat ti nakayanakan a pagsasao a kas MOI manipud iti preschool agingga iti Grado 3. Agbalin laengen ti English ken Filipino a kas asignatura kadagitoy a klase. Para iti Grado 4, mabalin a mapaglaok ti medium of instruction depende iti asignatura nga ad-adalen dagiti ubbing, sa in-inut ngarud a maiserrek ti Filipino ken Ingles kadagiti nangatngato a tukad.

Adu ngaminen kadagiti panagsukisok ken panagadal ditoy Filipinas, ken uray pay iti sabsabali a pagilian, a mangibagbaga a nasaysayud ti panagadal dagiti ubbing no maaramat ti nakayanakanda a pagsasao, wenno lengguahe a maar-aramat iti pagtaenganda, iti panagisuro kadakuada iti naganus pay laeng a panunotda. Kadagiti kano ubbing a nagbalinen a nasiglat iti bukodda a pagsasao, ti addaan iti dakdakkel a kapasidad a makaadal iti maikadua a lengguahe (English wenno Filipino) ngem dagiti saan. Malaksid iti kinasiglatda a mangipeksa ti riknada, maaddaanda pay iti managamiris a panagpampanunot (critical and analytical thinking).

Bumaba ti Dropout Rate

Ket gapu ta mapalubosan dagiti ubbing a mangaramat iti pagsasao a maar-aramat kadagiti pagtaenganda, nalaklakan no kua a maguyugoy dagiti ubbing nga agsao mainaig iti leksionda, wenno makapagsaoda iti kaykayatda nga awan ti panagaripapa, wenno panagbainda nga agaramat iti pagsasao, a kas koma iti Ingles, a dida met ammo nga usaren wenno bassit laeng iti ammoda.

Pudno laeng ngarud ti obserbasion ti sumagmamano nga edukador nga agbalinen a nariri wenno natagtagari dagiti klasrum no aramaten dagiti ubbing ti pagsasao a napuotanda a maar-aramat iti pagtaengan ken komunidadda. Aminto nga ubbing, kayatda ti makipartisipar iti klase nga agsao wenno makipatang, ken no mapabus-oyan, mausarda ti galadda a natarawitwit. Awanton ti pagbutnganda nga agsao. Kasilpo ngarud daytoy ti maysa pay a panagadal a mangibagbaga a nababa ti bilang dagiti ubbing nga agsardeng nga agbasa (dropout rate) kadagiti pagadalan nga agar-aramaten iti mother tongue-based language a kas MOI.

No adda man mangpasingked iti kinapudno daytoy nga obserbasion, daytoy ti padas ti gobierno a nangpadas ti MLE iti Lubuagan, Mountain Province. Segun kadagiti mangisursuro ditoy, nababa kano ti lebel ti maad-adal dagiti ubbing sakbay nga ipakatda ti eksperimento, a kasla awan kano pay ti biag ti klaseda ta kaaduan kadagiti adalanda ket nakamulengleng laeng ken saan a makasurot iti leksion. Mapan ngarud a kagudua iti klase ti agsardeng nga agbasa sakbay a malpas ti school year. Ngem idi maaramat ti bukodda a pagsasao iti klaseda, adu kano metten ti gimmanaygay nga agbasa, agiinnunnada payen nga agitayag kadagiti imada tapno sumungbat wenno rumaman iti ania man nga aramid iti klasrum. Ngimmato payen ti markada kadagiti eksamenda. Malaksid a nagbalinen a zero ti dropout rate ti eskuela, dagiti pay ubbingdan ti nakagun-od iti kangatuan a marka para iti Cordillera Region iti achievement test kadagiti asignatura agraman ti English ken Filipino.

Saan ngarud a nasayaat nga ipilit nga ipaaramat kadagiti ubbing ti maysa a lengguahe a dida met ammo. Malaksid a mapengdan dagiti ubbing nga agsao iti kaykayatda, ad-adda laeng a mangkiro iti utekda ti panagadalda iti sabali a lengguahe, idinto a maaramatda koma ti ad-adu nga orasda a mangsagepsep ti ania man nga adal a maipaay kadakuada, kangrunaanna dagiti praktikal a banag wenno agbalinto a napateg iti biagda, a kas koma ti pananganagda iti aglawlawda.

Kasla Agibati iti Tsinelas

Maysa pay nga obserbasion dagiti mangisursuro a no kasta nga adda pagannurotan iti eskuela a mangiparit iti panagsao iti Ilokano (wenno ania man a lengguahe iti rehion) iti klase, wenno adda “English Only” a pagalagadan ti kampus, naulimek laeng dagiti ubbing. Idi addaak iti elementaria, naipakat met naminsan daytoy iti klasemi, ket agpayso, nakaul-ulimekkami gapu ta mamulta dagiti agsao iti Ilokano (wenno Tagalog), bilangen daytoy ti madutokan a monitor no mano a balikas ta adda katukadna a multa daytoy. No talk, no fine.

Nayarig ket ngarud ni Felicitas Pado, eksperto iti Reading ken Early Learning iti Unibersidad ti Filipinas (UP), ti nakayanakan a pagsasao dagiti ubbing a kas kadagiti tsinelasda nga ibatida iti ridaw ti pagadalanda, ta dida maaramat daytoy iti uneg ti klasrum, ket mausardanto laeng manen dayta inton rummuarda. Kasla ibagbagada man nga ikkatem dayta Ilokanom, ta English ti usarem ditoy.

Mabalin a nakasaganan ti DepEd para iti pannakaipakat ti K + 12 ken ti kasurotna nga MLE iti Kinder agingga iti Grado 3. Ngem maysa laeng ti pagam-amkan dagiti dadduma mainaig iti MLE, daytoy ti kalidad ti lengguahe, wenno correctness ti pannakaaramat ti mother tongue, kas pagarigan ti Iluko wenno Ilokano iti rehiontayo. Rumbeng kadi a maipasurot ti correct grammar usage iti Iluko, wenno adda kadi met masasao nga standard para iti daytoy? Ta no saan nga agtutunos dagiti edukador iti standard iti umisu a pannakaaramat ti mother tongue, adda la ketdi rumsua a parikut.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Marso 5, 2012.)

ISPORT, KUNADA KE’ RIRIBUK ME’!

NAPAN ni Johnriel Casimero, maysa a Filipino a boksingero ken ti sibubukel a team-na, iti Buenos Aires, Argentina, tapno sukdalenna ti kampeonato para iti IBF light flyweight division. Nagballigi daytoy idi mapadisina ni Luis Lazarte a taga-Argentina babaen ti technical knockout iti maika-10 a rikus.

Nagganas koman a rambakan daytoy dagiti immarog a kailiantayo ngem gayam nagistayan nakaisagmakanda. Ta saanen a napateg kadagiti taga-Argentina ti resulta ti boksing, ta nagtignayda lattan a nangipeksa iti pannakadismayada iti laban. Nagtayab dagiti de-kupin a tugaw ken dagiti botelia ti mineral water, ket dinarup dagiti agbuybuya ti ring a nangkugtar, nangdanog ke nangpateltel kadagiti kameng ti team ni Casimero.

Adu ti naklaat idi maipabuya ti bideo iti YouTube, ken nakadismayaan la unay dagiti Filipino. Ta saan laeng a panangbastos daytoy ken ni Casimero no di pay iti sibubukel a pagiliantayo. Nagkuti metten ti Senado ken ti Department of Foreign Affairs tapno maibilin ti panagpalawag dagiti opisial ti International Boxing Federation ken ti embahada ti Argentina iti pagilian.

Ket no ti saan a panangayon iti resulta ti boksing ti rason tapno ag-riot dagiti agbuybuya, napasamak koma metten daytoy kadagiti Filipino a nadismaya iti resulta ti boksing a nakairaman dagiti kadaraantayo, saan a gapu iti pannakaabak iti puntos no di ket iti nabatad a panagsaur dagiti nakalabanda wenno dagiti judge a nangipaay iti iskor.

Pagsayaatanna, saan nga ugali ti Filipino ti ag-riot gapu laeng iti pannakadismaya. Nalaka laeng a maaramid dagiti Filipino ti agreklamo no ammoda a nasaurda iti laban babaen ti panangipeksada iti riknada kadagiti social network a kas iti Twitter, a kas iti napasamak iti panangtubngarda iti panangiskor ni Ruben Garcia a 115-112 a pabor iti kalaban ni Nonito Donaire iti labanda idi Pebrero 4 idiay Texas,idinto a nakalawlawag ti panangdominar ni Donaire iti arigna amin a rikus ti laban.  Dayta, nadudog iti adu a pananglais manipud kadagiti adu a Filipino ti nasao a judge.

74 ti Natay iti Riot

Ngem iti abroad, masansan a mapasamak iti riot. Ket saan laeng iti boksing. Nasurok a makalawas sakbay ti laban ni Casimero, napasamak met ti dakkel a riot gapu iti soccer a napasamak iti Port Said, Egypt. Rason ti riot iti pannakadismaya met dagiti lumugar iti pannakaabak iti komponanda a pulos a dida ninamnama. Nagpupudotanda dagiti atleta idi damo, ngem inturongda daytoy kadagiti fans a dimmayo para iti laban. A nakatayan ngarud ti 74 a katao ken nakasugatan ti dadduma pay.

Iti biang dagiti agbuybuya, pudno a maysa a makaay-ayo a pabuya ti sports. Ngem apay ngata nga uray dagiti masasao a natanang a tattao a nalawag ti panagpampanunotda nga agbuybuya laeng iti laban ket kellaat lattan a kasla mauyongda a makikinnibur no kasapulan

Segun ken ni  Ervin Staub, sikolohista ken propesor iti University of Masachusettws Amherst, a no negosio koma, dakkel ti inted ti maysa nga sports fan a puonan iti paboritona a koponan, isu a no maabak daytoy, mapaay la ketdi ti riknana, a kasla nabkangan ti paragpagna ken awanen gawayna. Ket no kasla naisadsaden ti rikna ti maysa a tao, mabalin a masulisog daytoy nga agaramat iti makadadael a wagas tapno mapasublina ti dati a kinaregtana. Kasla man ibagbagana nga uray naabak, kabaelanna iti makipinnarpar iti rupa, wenno rebbaen ti coliseum ken agpuor.

Ibagbaga dagiti eksperto a ti tunggal tao a maabak a kasta iti kaririknana, marunaw ti kina-indibidualna ta igupen daytoy ti grupo (maawagan daytoy iti “de- individuation”), ket ditan a mapanunot daytoy nga awanen sungsungbatanna. Wen, ta iti kaadu dagiti padana nga agaramid iti di maikaniwas iti oras ti riot, patienna a marigatan ti autoridad a mangduktal ti pannakiramanna ditoy. 

Nupay ibagbagada a maysa a rason ti riot ti pannakilaok dagiti nakainum kadagiti agbuybuya, ad-adda ketdi a patien dagiti eksperto a saan a kasapulan ti arak tapno rumsua ti maysa a nadara a riot. Adda met ngamin dagiti tattao a naipagaladen kadakuada ti panagragragsakda a rumaman wenno agbirok iti riribuk. No ngarud addada kadagiti sports event, ket addan dagiti pagilasinan a napudot unayen ti risiris, ditoyen nga irugida ti aramidda nga agbirok wenno mangirugi iti riribuk. No mangabak ti paboritoda a koponan wenno atleta, agbato, agpuor, agkantiaw dagitoy iti ay-ayatda nga agselebrar iti uray la. Ket dayta met laeng ti aramidenda, wenno nakarkaro pay, no maabak dagitoy.

Gapu Pay iti Naluas a Ragsak

Saan laeng ngarud met a gapu iti pannakaabak ti rason ti panag-riot iti sports. Rumsua latta met ti riribuk gapu iti napalalo wenno saanen a matengngel a kinaragsak dagiti nangabak, a kas iti napasamak kadagiti fans ti LA Lakers a nagpuor kadagiti lugan iti ruar ti coliseum kalpasan a naawid ti Lakers ti kampeonato iti National Basketball League (NBA) kontra iti tradisional a karibalda a Boston Celtics idi 2010.

Masansan ngarud mapasamak dagiti riot no para iti kampeonato ti maysa a risiris, nadekket unay dagiti iskor, napudoten ti ulo dagiti fans gapu iti pannakairuanganen ti makapasair a kinnantiaw, ken adda narugiananen a tension kadagiti agkakalaban a koponan ken kadagiti agrukbab kadakuada mainaig iti ania man nga isyu ti gimong. Ken maysa pay a senstibo a rason ti nasionalismo (wenno rehionalismo) ta iti panagkita dagiti dadduma, pananginsulto wenno panangatakar iti bukod a pagilian, siudad, komunidad wenno bagi ti pannakaabak ti koponan wenno atleta a kailian wenno kalugaranda.

Narigat a talaga a maliklikan ti riot, ta masansan a lallaki dagiti agbuybuya. Ammotayo met ti galad no maminsan dagiti barako no kasta a mapikar ti riknada. Ad-adda met ti posibilidad ti riot kadagiti dadakkel nga ummong dagiti agbuybuya a napudoten ti uloda wenno napalalon ti ragragsakda. Ngem nalaka met a matengngel daytoy no maidasig kadagiti riot nga agtaud kadagiti isyu iti politika. Iti agpang  ngamin ti sports, saan a naplano ti riot ken primitibo wenno inuugma dagiti wagas ti kinadangkok a maipakat kas koma iti panagdidinnanog ken panagkikinnugtar laeng ken panagbibinnato iti ania man a maiggamanda. Maipeksada la ketdi ti riknada, wenno makitadan ti pangen dagiti police, isardengda met laengen iti aramidenda.

Patien ni Rick Grieve, psychology professor iti Western Kentucky University, adda sikolohikal a bentahe iti panangidekket unay dagiti sports fan iti bagbagida kadagiti paboritoda a koponan wenno atleta aglalo kadagitoy a panawen nga agtaltalinaed ti pannakatiktikaw dagiti tattao iti agbaliwbaliw a pagalagadan iti gimong. Para ngarud iti maysa nga sports fan, maragsakan a makapanunot nga adda dagiti tattao a kas kenkuana a mabalin a makapagayamna gapu ta maymaysa ti paboritoda a team wenno atleta. Maanagna ngarud iti bagina a maawidna ditoy ti kasapulanna a bileg a dina maaramid no agmaymaysa laeng.

No ipukpukaw ngarud ti rinibu a tao nga isuda ti “Numero Uno” ken kasisiglatan iti lubong, a siaaruatda iti uniporme ti koponan ken ikayabda ti bukodda a bandera, mabukel ngarud ti panagkaykaysa dagiti agpapada iti riknada, ket awan duaduana a maguyogoy met a rumaman iti daytoy a panangipeksa iti superioridad uray ti maysa a tao a saan a maun-uni.

Narungsot a Galad dagiti Ayup

Iti maysa nga artikulo a naipablaak iti USA Today idi 2004, a rimmuar kalpasan iti maysa a riot iti Super Bowl, naipaspasiguden wenno nairamuten a kalidad ti sports ti risiris. Ta iti tunggal koponan wenno atleta, nayadal iti panagpampanunot ken panagtignay a kasla mapan iti paggugubatan. Paset ti panagsanay iti panagsagana iti ania man a kinadangkok wenno agipakat kadagiti estratehia tapno mapengdan ti pisikal a panagatake dagiti kalabanda. Maisuro pay kadakuada nga isudan a mismo ti mangirugi ti atake. Agtaltalinaed latta ngarud kadagiti atleta ti narungsot a galad dagiti ayup tapno mapatalgedanda ti panagturayda iti teritorioda.

Adda ngarud dagiti riot a dagiti mismo atleta wenno kameng ti koponan iti mangirugrugi. Masansan a mapasamak daytoy iti basketball, aglalo no agsisinnidolen dagiti agaayam wenno adda dagiti fans ti kalabanda a pakapikaranda unay.

Iti boksing, no mangrugin a tumira iti baba ti siket ti boksingero, mangitim-og iti ulona, wenno mangpateltel iti kalabanna, mangrugi metten daytoy a mangipakat iti kinaranggas a saanen nga agbatay iti pagalagadan ti sports. Iti Estados Unidos, masansan a mapasamak ti riot kadagiti ay-ayam a football ken hockey. Ket uray dagiti ay-ayam a saan a pisikal a kas iti chess, mapasamak met ti panagdidinnangran dagiti agkakalaban, aglalo no maysa kadakuada iti agpudoten iti ulona gapu iti pannakadismaya iti laban.

Ket dayta a rikna ken garaw dagiti kameng ti koponan wenno atleta ti mapidut met dagiti agbuybuya ket ditan ti mabalin a pamungayanan ti kinnibur wenno dakkel a riot.  

Pudno a Panggep ti Sports

Pudno met dagitoy a pammaliiw kadagiti lugartayo, wenno uray dagiti simple laeng a paay-ayam iti baranggay. Saan a maliklikan ti gulo no maminsan. Isu a napateg ti panangbantay a nasayaat dagiti mangiturturong ti sports event tapno mapengdan ti panagbara ti ulo dagiti player ken dagiti agbuybuya.

Ngem saan laeng met a riot wenno kinadangkok iti ay-ayam ti agtaltalinaed a parikut iti sports. Maysa dita ti isyu iti panagsisinnuitik. Kas koma iti panangbaliw iti edad wenno pagtaengan ti maysa nga atleta ti maysa nga eskuela tapno sumrek iti kategoria ti sports nga agkasapulan iti kastoy nga edad ken residensia dagiti atleta, iti kasta maiserrek ti atleta a nalaing ngem di met gayam kualipikado. Iti propesional nga agpang, dakkel met nga isyu ti panangilako ti maysa nga atleta ti panagay-ayamna. Wenno igagarana iti agpaabak ta nagpusta iti kalabanna ti tao a nagbayad kenkuana.

Dagitoy ngarud a riot wenno dadduma pay a gulo, kinadangkok ken panagsisinnaur iti sports ti makadadael ti pudpudno a kaipapanan daytoy. Kangrunaan ngamin a panggep ti sports ken kapadana nga aramid iti pannakaital-o ti salun-at, disiplina, panagkakadua ken panagtutunos dagiti makipaset kadagitoy. Ania ngarud pay ti serbina no panagdidinnangran, panaggiginnura, inuulbod nga aramid ti epekto daytoy?

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Pebrero 27, 2012.)

WEN , ADU TI KRIMINAL ITI INTERNET

NO iti panangipagaruptayo a maaramat laeng ti Internet para kadagiti personal ken komersial a transaksion iti nadaras ken nasamay a wagas, nagbidduttayo ta saan gayamen ta maaramat met daytoy a kas intrumento dagiti adu a krimen, ken pagtaudan dagiti dakes nga aramid a pakadadaelan ti biag, sanikua, ken relasion. Nasamay man nga intrumento a pangdadael iti tao ta malaksid a masansan a di matunton dagiti agar-aramid iti dakes, narigat a maduktalan iti kinataoda gapu ta kabaelanda nga ilimed daytoy.

Idi, mabalin a tumangad laeng iti regkang ti basar a kaway ‘tay mannirip ket Huston (ngem itan, ibideona payen sa iwarasna babaen ti Internet), wenno sumrek dagiti kriminal kadagiti pagtaengan nga agikurimed kadagiti sanikuatayo (ngem itan, saanen a masapul a sumrek iti pagtaengantayo ngem mabalintayon a takawan). Wen, ita, kasapulan laeng ti kinasiglat dagitoy a managdakdakes a sumrek kadagiti kompiutertayo babaen ti Internet wenno telepono a mangala iti katkayatda.

Iti kastoy a panagtakaw, panangloko ken panangdangran iti sabali a tao ti sakupen iti maaw-awagan ita iti cyber crime. Daytoy ti krimen ken linoloko nga aramid a mapaspasamak gapu iti parabur met laeng ti teknolohia ti impormasion, a kas koma dagiti nakaam-amak a kaso iti terorismo wenno panangisaknap iti pammutbuteng babaen ti Internet, cyber sex den wenno prostitusion, pornograpia, panagtakaw iti linaon ti credit card, online a sugal, hacking, malisioso a panangatakar kadagiti transaksion iti komersio, panaglabsing iti seguridad dagiti  files iti kompiuter, ken simple a panangibabain.

Karaman metten ditoy dagiti makunkuna a saan a mayannatup  nga aramid gapu ta katukad metten daytoy ti panagtakaw, a kas iti ilegal a panangi-download wenno panangkopia kadagiti sinurat nga artikulo wenno libro, kanta, pelikula ken software nga awan ti pammalubos dagiti akinpartuat wenno autor.

Ti dakesna, nasaknapen wenno nagwarasen dagiti nadumaduma a klase iti cyber crime kadagiti lugartayo.

“Hacking”

Itay napan a tawen, nabiktima ti maysa a financial service company nga agpapautang kadagiti makasapul iti kapital wenno gastuen nga igatang iti balay wenno kotse. Biktima daytoy ti nalatak a klase ti cyber crime a “hacking”, wenno ti pannakabael ti maysa a tao a sumrek iti kompiuter ken network ti sabali a tao iti nalimed ken awanan iti pammalubos tapno maala dagiti napapateg a dokumento, password ken personal nga impormasion tapno makatakaw, mangdadael ken mangikil. Kayat ti hacker a kikilan iti kompania iti dakkel a gatad tapno saan a maibulgar iti publiko dagiti naalada nga account information ken password dagiti klienteda nga immutang kadakuada.

Adu metten dagiti banko ken financial institution a napukawan iti dadakkel a gatad kadagiti bukodda a credit card account gapu iti kinasiglat dagiti hacker a nangipamuspusan iti pannakai-withdraw dagitoy nga awan ti pammalubos dagiti maseknan a banko ken dagiti klienteda. Sabali pay dagiti korporasion a nabiangan dagiti depositoda ken uray pay e-mail dagitoy a nakapukawanda iti dakkel a gatad iti agduduma a wagas.

Nagbalin pay a parikut iti pannakadadael ti website dagiti ahensia ti gobierno, a kas iti Philippine Information Agency ken ti National Disaster Risk Reduction and Management Council (NDRRMC) itay napan a tawen, ken sumagmamano a personal nga account iti Yahoo ken Facebook gapu iti hacking.

Ngem saan a dagiti Filipino, a mabigbigbig iti kinasiglatda nga agipakat iti hacking, ti agar-aramid laeng kadagitoy, ta kaaduanna gayam a dagiti gangganaet nga agnanaeden ditoy ti agipakpakat kadagiti ilegal nga operasion. Dayta ti naduktalan dagiti kameng ti PNP itay napan a tawen kalpasan a nakemmegda ti maysa a Koreano a kangrunaan kano nga operator ti makunkuna a mafia dagiti hackers nga aglemlemmeng iti pagilian, wenno sindikato a mangipakpakat iti adu a klase ti cyber crime. 

Ken malaksid pay iti hacking kadagiti banko, dagitoy a sindikato a tengngel dagiti ganggannaet ti pagtataudan ti sumagmamano a dadakkel nga operasion ti ilegal nga online a sugal, prostitusion ken pornograpia iti Internet. Maar-aramat laeng ti seribisio dagiti Filipino a kas “e-mule” wenno mababaon a mangidanon kadagiti makimarda a kuarta kadagiti rumbeng a pangitulodanda iti sabali a pagilian.

Dagiti Biktima iti Facebook

Segun iti Criminal Investigation and Detection Group (CIDG) ti PNP, nagustuan dagiti ganggannaet nga operator kadagiti cyber crime ti pagiliantayo a pangipakatan kadagiti operasionda gapu ta iti panagkitada, nakapuy dagiti autoridad a mangtaming kadagiti kaso nga adda pakainaiganna iti cyber crime, wenno kaawan ti kababaelan dagiti polis a mangsiput ken agpalutpot iti garaw dagiti kriminal iti Internet gapu ta saan pay met a napabaro ti adda kadakuada a teknolohia wenno ramitda para iti daytoy.

Ken naklaka laeng a maipakat ken maisaknapda ditoy dagiti operasionda gapu met laeng iti dakkelen a bilang dagiti Filipino nga agus-usar iti Internet a kaaduanna ti pagay-ayatda iti sumrek kadagiti social networking a pagpipinnadiguanda kadagiti impormasion maipapan iti biagda. Kaaduanna ketdi kadakuada ti saan a makapampanunot a yalikaka man laeng iti ania man a napapateg ken delikado nga impormasioin maipapan kadakuada kadagiti chat room wenno kadagiti personal nga account-da. Dida ammo nga iti sabali a linia, wenno dagiti makasalaw kadagiti iwarasda nga impormasion, a nailimed ti kinataoda babaen ti username wenno alias, ti addan panggepda a mangaramid iti dakes.

Dakkel met ti akem ti panaglatak ti outsourcing wenno negosio kadagiti call center iti panagadu ti kaso iti cyber crime iti pagilian. Nadaras ngamin a makaala iti kliente iti ruar ti pagilian dagiti sindikato iti cyber sex den wenno prostitusion babaen laeng ti telepono, web camera ken pannaki-chat.

Segun iti maysa a panagadal ti Symantec, maysa a kompania para iti seguridad ti Internet, mapan a 8 iti 10 a Filipino (87%) ti nagbalin metten a biktima iti agduduma a klase ti cyber crime. Kaaduanna kadagitoy ti nakaraman iti dakes nga epekto dagitoy babaen ti social networking, partikular ti Facebook (agarup 16 milion a Filipino ti agar-aramaten iti daytoy, segun iti maysa a surbey).

“Boy Bastos”

Ngem ketdi, kaaduanna kadagiti kaso ti cyber crime ti saan met a maipaayan iti kapkapnekan a pannusa kadagiti matiliwan nga agar-aramid gapu ngarud iti pagkurkurangan dagiti adda a paglintegantayo. Kas pagarigan laengen ti kaso ni Mark Verzo, ti nangpartuat iti kontrobersial a website a Boy Bastos a pakabuyaan kadagiti libre a porno a bideo ken ladawan ken nagiwaras kadagiti makunkuna a “Pinoy Scandal” a bideo iti Internet. Ikarkarit ni Verzo ti wayawaya nga agipeksa iti kayatna (“freedom of expression”) a kas sagudayen ti Konstitusiontayo, ken maysa, kunana, awan met ti makitana a nalabsingna a paglintegan. Nupay kinemmeg daytoy dagiti polis idi 2007 gapu iti website-na, nawayawayaan met laeng ta awan ti ammo dagiti polis a mayannatup a darum kontra kenkuana. Awan pay ngamin ti linteg mainaig iti cyber pornography a pakabasbasolan ni Verzo.

Idi laeng 2009 a nagbalin a linteg ti Republic Act (RA) No. 9995 (Anti-Photo and Voyeurism Act of 2009) a mangdusa iti asino man nga agilako, agkopia, agiwaras, mangipaay, mangiparang wenno mangipabuya iti ladawan, bideo ken kapadana a pannakairekord mainaig iti pribado a pannakiseks babaen ti Internet nga awan ti pammalubos dagiti  maseknan a nagparang iti ladawan wenno bideo. Iti isu met laeng a tawen, nagbalin a linteg ti  RA No. 9775 (Anti-child Pornography Act of 2009).  

Ngem segun ken ni Martini Cruz, dati a kameng ti nawaswasen nga Anti-fraud and Computer Crimes Division ti National Bureau of Investigation (NBI), uray pay addan dagiti linteg maipapan iti cyber crime, agkurang pay laeng iti naan-anay a mekanismo ti gobiernotayo tapno maduktalan iti akto, masiputan ken maidarum iti korte dagiti agar-aramid iti cyber crime iti Filipinas.

No maipapan iti transaksion iti negosio babaen ti E-commerce wenno komersio iti Internet, addan a maipakpakat a linteg, ti RA 9775, (E-Commerece Act of 2000), a mangipalpalubos iti online a transaksion iti negosio, ngem saan a nabatad dagiti probision daytoy maipapan iti cyber crime.

Cyber Crime Prevention Act

Adda met ditan ti Intellectual Property (IP) Code ti pagilian a mangiparparit iti illegal a panagkopia ken panagiwaras kadagiti sinurat, napartuat a kanta, ken bideo nga addaan iti bukod a copyright nga awan ti pammalubos dagiti nagpartuat wenno autor. Maaramat latta met ti Kodigo Penal kadagiti kaso iti estafa ken panangsuitik iti online, pananglimlimo babaen ti pyramiding, ken nadumaduma a klase iti pamutbuteng babaen ti Internet. Ngem ti rigatna, saan nga espesipiko wenno nabatad kadagiti probision dagitoy a linteg no kasano ti pakaipakatan dagitoy iti umad-adun a kaso ti cyber crime.

Indauluan ngarud ti Department of Justice (DOJ) ken ti PNP dagiti adu nga ahensia a mangikalkalikagum iti pannagbalinen a linteg dagiti madama a gakat iti Kongreso a mangtamtaming iti cyber crime, nangruna iti hacking, online human traficking, online fraud, pornograpia, ken dadduma pay a krimen iti panangloko iti tao babaen ti Internet.

Iti agdama, inanamonganen ti Senado, iti kaudian a panangtamingda ti Senate Bill 2796 (Cybercrime Prevention Act of 2012), wenno gakat a mangkiddaw kadagiti autoridad a palutpoten ken idarumda ti asino man a matiliw mainaig kadagiti kaso iti cyber crime (naibinsabinsa ti kaipapanan iti kada krimen ken wagas a pannakaipakatna tapno maidalan dagiti autoridad). Mangnamnama dagiti autor nga idauluan ni Senate President Juan Ponce Enrile a dinto pakadangranen ti publiko ti agaramat iti Internet apaman nga agbalin a linteg ti nasao a gakat. Ipakita na kano metten ditoy a napasnek ti gobiernotayo a mangsalaknib iti karadkad dagiti kailiantayo iti cyber space.

Tamtamingen met ita ti Kamara ti kapadana a gakat.  Segun ken ni Rep. Sigfrido Tinga, no maaprobaran ti gakatda nga inawaganda iti Cyber-crime Prevention Act of 2011, mailawlawan ti kaipapanan iti “freedom of expression” ta sakupento metten ditoy ti panangbigbig iti pagrebbengan ti maysa a tao a mangbangen iti ania man a panagabuso iti karbengan ti sabali a tao nga agaramat kadagiti teknolohia iti impormasion a mangdadael ti publiko, ken ti pannakasalaknib dayta a pagrebbengan. Kayatna a sawen, awanton ti lumusotan ni Verzo nga akinkukua iti website a Boy Bastos.

Ken tapno maipasigurado ti pannakataming ti kaso iti korte, maisingsingasing pay ti pannakapaadda ti espesial a korte a dumngeng wenno mangbista kadagiti cyber crime. Manamnama ngarud nga imatonan daytoy dagiti ukom nga eksperto kadagiti paglintegan iti Internet, iti legal ken teknikal nga agpang.

DOJ Circular

Kabayatanna, tapno agtultuloy latta a masalakniban ti bagbagitayo iti adun a klase iti cyber crime, dagitoy man ti kangrunaan nga ipalpalagip ti DOJ babaen ti inruar daytoy a pammilin para iti pannakayalikaka ti publiko kontra iti cyber crime:

1)     Pagrebbengan dagiti nagannak nga ipatalged a dinto pulos mabiktima dagiti annakda iti krimen mainaig iti Internet.

2)  Agannad unay, ken bantayan a nasayaat ti kinapribado laeng dagiti impormasion.

3)   Saan unay nga agtaltalek kadagiti di am-ammo a tattao a masalaw iti online.

4)   Saan a mangyawat lattan iti kuarta babaen ti Internet, malaksid no masiertom unay a lehitimo ken mapagtalkan ti kinapudno ti maysa a transaksion.

5)   Ipakita ti panagannad ken panagduadua no ti  maysa a diaya wenno anunsio ket nagsayaat unayen no pudno.

6)  Agusar iti software a mangbangen wenno mangsagat kadagiti makapadangran a linaon dagiti impormasion tapno masalakniban dagiti ubbing.

7)  Ganaren dagiti libre a pakasursuruan a material iti Internet a mangipapaay iti impormasion no kasano a masalakniban dagiti ubbing iti cyber crime.

8)  Ipangpangruna ti agusar iti debit card, imbes a credit card, no gumatang kadagiti bambanag  babaen ti Internet.

9)  Agannad ken liklikan ti makigasanggasat iti panag-download ken panag-install kadagiti computer program, ken uray pay no agi-klik kadagiti maidanon kenka a link.

10) Tumulong kadagiti pannakabagi ti linteg a mangisardengen ti cyber crime.

Tapno maireport dagiti ammoyo a cyber crime, mabalin a kontaken ti National Bureau of Investigation (NBI) babaen ti Computer Crimes Unit daytoy kadagitoy a numero (02) 528-8231 to 38 loc. 3455 wenno PNP, babaen ti Cybercrime Unit ti CIDG kadagitoy a numero (02) 726-1575. 

(Basaen ti kumpleto a bersion daytoy iti Bannawag, Pebrero 13, 2012.)