ANIA, NAGKOPIA NI SOTTO?

NABARA nga isyu ita ti ipabpabasolda a plagiarismo kontra ken ni Senate Majority Leader Vicente Sotto. Kinopia ngamin ti senador ti sumagmamano a paset ti sinurat ti maysa nga Amerikano a blogger nga inaramatna iti panagbitla daytoy kontra iti gakat ti reproductive health wenno iti RH bill.

Makuna a plagiarismo ti panagaramat ti maysa a tao kadagiti kapanunotan wenno balikas ti sabali ket iparangna metten a kukua wenno orihinalna dagitoy.

Di nairanrana a naisingit laeng iti patangan iti RH Bill ti isyu iti plagiarismo, ngem kas kabara metten daytoy ti kontrobersial a gakat a nakaro unay ti panangkontra ti Simbaan, ta saan laeng a sinsinan a kaso ti panagkopia iti sinurat ti sabali a tao ti patangan ditoy. Maysa ngamin a klase ti panagtakaw ti plagiarismo, wenno “intellectual theft,” segun iti Modern Language Association iti Estados Unidos, ta panagaramat ken panangtagikua daytoy iti maysa a banag nga awan ti ammo wenno pammalubos ti akinkukua.

Inako ni Hector Villacorta, ti chief of staff ni Sotto, a kinopiada ti paset ti artikulo ni Sarah Pope iti blog daytoy a rimmuar iti thehealthyeconomist.com tapno aramaten ti senador iti panagbitlana iti Senado. Ngem kunana ketdi nga inadaw met laeng kano ni Pope ti impormasion iti libro ni Dr. Natasha Campbell-McBride, maysa nga Amerikano a neurologist, mainaig iti oral contraceptives. Ta idi damo kano, pinadas dagiti staff ni Sotto a biroken ti kopia ti libro ngem idi masalawda ti blog ni Pope a mangdakdakamat iti impormasion manipud iti libro ni Campbell-McBride, impagarupda a naggapu met laeng daytoy iti mismo nga autor.

Segun iti maysa a Filipino blogger nga immuna a nangibulgar ti isyu iti plagiarismo, awan ti pagdumaan, ultimo dagiti punctuation marks, ti sumagmamano a paset ti bitla ni Sotto ken ti blog ni Pope. Gapu ta inako pay ni Villacorta a dina nabasa ti libro ni Campbell-McBride, awan ngarud ti pagibasaranna a saan nga orihinal ni Pope ti sinuratna iti bukodna a blog. Awan ngarud duaduana nga impakat ti opisina ni Sotto ti makunkuna nga aramid ti sadut a “copy-paste job,” wenno ti panangbagkat lattan ti maysa a paset ti sinurat tapno iselsel iti sabali a sinurat.

“Agdarumkayo Latta!”

Ngem iti laksid iti daytoy, kinarit ketdi Villacorta dagiti kritiko nga idarumda ti senador no kayatda. Awan la ketdi kano ti maganabda ta saan kano nagkopia ti senador. Ken no pudno man nga inaramidna daytoy, saan met kano a krimen iti kaso a plagiarismo, ta awan ti ania man a linteg iti Filipinas a mangibaga a kasta.

Agpayso a saan a krimen ti palagiarismo ta saan a nadakamat daytoy iti Kodigo Penal, ngem adda met ti Akta Republika 8293 (wenno ti Intellectual Property Code) a mangipapaay iti pannusa kadagiti mapaneknekan a nagbasol iti copyright infringment, ti kaso a kaasping met laeng ti plagiarismo.

Asino man a maduktalan a nagkopia iti ania man a sinurat a protektado babaen ti copyright law, mamulta daytoy ken mabalin a mabalud pay. Iti maysa a kaso ti Korte Suprema, nagbalin pay ti plagiarismo a nagibasaran iti panangkiddawda a maikkat ti maysa a mahistrado iti posisionna gapu iti panagkopiana nga awan pammalubos ti sinurat ti maysa a ganggannaet nga autor nga inramanna iti maysa a pangngeddeng daytoy idi 2010.

Ngem saan a napatapuak ni Associate Justice Mariano del Castillo ta kinedengan ti mayoria dagiti padana a mahistrado ti Korte Suprema a nupay nalawag a nakopia dagiti kapanunotan nga inaramat ni Del Castillo iti sinuratna a pangngeddeng mainaig ti kaso dagiti comfort women, iti sinurat ti ganggannaet nga autor, saan kano met naigagara daytoy. Binabalawda laeng ti panagliway ti maysa a kameng ti staff daytoy wenno ti di panangiselsel dagiti rumbeng a footnotes kadagiti naaramat nga impormasion iti final draft ti desision ti mahistrado.

Copyright Infringement versus Plagiarismo

Nupay agpada a mainaig iti panagkopia maysa a sinurat (ken dadduma pay a klase ti orihinal a partuat ti maysa a tao) nga awan ti pammalubos ti akimpartuat ti plagiarismo ken copyright infringement, adda met dakkel a paggidiatanda. Agpaut ti 50 a tawen manipud iti ipapatay ti maysa a mannurat ti copyright (karbengan a mabayadan ken mabigbig a kas akimpartuat) ti sinuratna, wenno tawen nga adda karbengan daytoy a mangsalaknib ti orihinal a partuatna ken agdawat iti danios peruisio iti maysa a kaso a sibil iti asino man a mangsalungasing iti daytoy. Ti plagiarismo, iti sabali a bangir, awan ti makunkuna a panawen.

Kas pagarigan, inaramat ni Sotto ti maysa a sinurat ni William Shakespeare. Saanen a sakupen daytoy ti copyright law, ngarud awan ti makuna nga infringement, ta napaut unayen a tawen manipud natay ti autor. Ngem no aramatenna ti ania man a sinurat ni Shakespeare, wenno paset daytoy, a dina dinakamat a ti nalatak a dramaturgo iti akinsurat, daytoy ti makunkuna a plagiarismo. Ti ababa pannao, agbalin laeng a copyright infringement ti kaso a plagiarismo no awan ti pammalubos ti maseknan a paggapuan ti sinurat a protektado iti copyright law. Rumbeng nga ammo daytoy da Sotto ken ti chief of staff-na a maysa pay met ngarud nga abogado.

Ngem aglalaok ketdi dagiti “palusot” ni Sotto. Adda dita ti panangibagana a nairanta kano dagiti blog a kas iti sinurat ni Pope a maibinglay iti publiko, wenno paset ti public domain. Saan ngarud a masakupan ti gobiernotayo dagiti pagalagadan ti copyright, ken kangrunaanna, naikawwes ken ni Sotto ti parliamentary immunity a kas senador a mangilisi kenkuana iti ania man a pammabalaw.

Di met akuen ni Sotto a kukuana dagiti inaramatna iti speech-na ta saan met kano a sientista wenno doktor daytoy, isu a kinasapulanna ngarud iti agsukisok kadagiti impormasion kas koma iti Google. Ken dina inaramat ti nagan ni Pope ta apay kano koma nga ibagana a nagtaud ti impormasion iti maysa laeng a blogger. Ti laeng ngarud nagan ti doktor ti dinakamat ti senador iti privilege speech daytoy.

Komediante  

Ania pay, immingaren dagiti netizen a Filipino, nangnangruna dagiti blogger, gapu iti kasla panangibaba ti senador iti estadoda a kas mannurat wenno paset met iti nasaknap a lubong ti mass media. Adu met dagiti blogger nga eksperto kadagiti paggapuanda a trabaho; kinapudnona adda met dagiti blogger iti Senado a kas ken ni Senador Pia Cayetano.

Rinibu ngarud dagiti nangiposte iti Facebook, Twitter, ken forum site kadagiti news website ti ania man a panangidadanes, no di man panangkatkatawada laeng, iti senador a kunada nga awan iti ammona maipapan iti copyright law ken panagaramat kadagiti online sources. Maysa pay met kano daytoy a senador. Sabagay, kunada pay, maysa laeng a komediante ni Sotto ket kas kadagiti papelna iti telebision, awan ti panangipasnekna kadagiti serioso a banag, uray pakadadaelanen ti reputasionna a kas nangato nga opisial ti gobierno.

Kayarigan man ti plagiarismo ti maysa a naluto a masida. Uray naidasar daytoy iti lamisaan, ngem saan met a para kenka, makuna a panagtakaw metten no kimmutsaraka nga awan ti pammalubos ti nagidasar. Agpayso a saan a krimen ti mangkutsara iti masida, wenno di pakabaludan ti mangraman no mabisinka, ngem saan kadi a nakababain daytoy?

Kasta met ti plagiarismo. Saan nga isyu a legal daytoy, no di ket ad-adda nga isyu iti ethics, wenno prinsipio a mainaig iti umisu a panaggaraw wenno aramid nga agbatay iti moralidad.

Kadagiti pagadalan, saan a makuna a kriminal ti estudiante nga agkopia (cut and paste) kadagiti sabali a sinurat tapno iramanda kadagiti reportda. Ngem nabatad ketdi nga unethical wenno naalas daytoy, ket rumbeng ngarud a maikkan iti leksion dagitoy tapno agnakemda. Saan ngarud a mapalubosan dagiti matiliwan iti plagiarismo a makisalip pay kadagiti pasalip iti panagsurat, nga agaplikar kadagiti writing grants, a maital-o iti posisionda, a maipablaak dagiti suratenda pay, ken saan a maipaayan ti diploma no thesis ken dissertation ti karaman ditoy. Ket no saan a mapalubosan daytoy iti pagadalan, kasta met a naalas no maipalubos ti plagiarismo a maysa ngarud a klase ti panagtakaw, iti agpang ti pagwarnakan, negosio ken nangnangruna iti serbisio publiko.

Kaso ni Manny Pangilinan

Nangnangruna a maisuro kadagiti ubbing a raemenda ti aramid ti sabali a tao. Ket gapu ta kadagitoy a panawen, di maaluadanen dagiti ubbing ti agaramat iti ania man nga impormasion a kasapulanda a maadawda iti Google ken dadduma pay a search engine, mapalpalagipan latta met dagitoy nga ilanadda ti source wenno orihinal a nagtaudan dagitoy nga impormasion. No dida aramiden dayta ket agparparang nga orihinalda ti naaramat nga impormasion, maysa daytan a nalawag a kaso ti plagiarismo.

Malaksid no dida naigagara ket nalibtawanda nga iraman ti nagtaudan dagiti kinopiada nga impormasion kadagiti reportda, mabalin a maawatantayo ida. Ngem dayta no agpakawanda la ketdi a sipapasnek iti inaramidda.

Kas iti kaso ni Manny V. Pangilinan, maysa kadagiti kababaknangan a negosiante iti pagilian iti agdama ken akinkua iti adu a korporasion. Natiliwan met daytoy a nagkopia kadagiti sinurat da J.K. Rowling, Oprah Winfrey ken Barack Obama tapno aramatenna iti panagbitlana iti sanguanan dagiti nagturpos iti Ateneo de Manila University idi 2010, nga awan pulos ti panangibagana a naggapu daytoy kadagiti maseknan nga orihinal ng autor. Ngem nupay nababalaw dagiti nagsurat iti bitla ni Pangilinan, a naggapu pay met ngarud dagitoy iti Ateneo, inakona latta ti responsibilidad ket nagdawat iti pammakawan iti publiko. Ken tapno malay-ayan ti isyu gapu ta napalalo met idin ti panangbabalawda kenkuana iti Internet, naglusulos laengen daytoy a kas chairman ti Ateneo Board of Trustees.

Napabasol met iti kaso a plagiarismo ni Krip Yuson, maysa a nalatak a mannurat ken kameng pay daytoy iti Hall of Fame ti Palanca Awards. Gapu daytoy iti panangaramatna iti kolumna iti sumagmamano a paset ti sports column ti padana a kolumnista iti maysa a news website. Ngem inrasonna a dina naigagara a nairamanna ti orihinal a surat ti padana a kolumnista; kayatna a sawen, nailaok kadagiti sinuratna dagiti dadduma nga ed-editenna para iti website, ket iti pannakaulawna impagarupna a kukuana metten dagitoy. Pagsayaatanna, nagkiddaw a dagus iti pammakawan ni Yuson, isu a nalay-ayan met laengen ti isyu ket nagtalinaed ti panagraem dagiti agbasbasa kenkuana  wenno kadagiti sinuratna.

Agpakawan, Kunam?

Saanen nga isyu no adda nalabsing da Pangilinan ken Yuson a paglintegan wenno rason daytoy tapno pakadusaanda. Ti napateg kadakuada, ammoda ti nagkamalianda ket rumbeng laeng nga agdawatda iti pammakawan ti publiko. Adayo laeng unay daytoy iti impakita nga ugali da Sotto ken Villacorta. Naglawag la ngaruden a nagbasolda, isuda pay ti nakarit. Gapu kadi ta senador ni Sotto, wenno pudno la unay nga awan ti ammona no di ti agpakatawa laeng iti “Eat Bulaga”?

Gapu iti kinatangken ni Sotto, di ngarud mapengdan ti panagadu latta dagiti netizen a mangat-atakar kenkuana iti Internet.    

Kasla napilitan laeng ngarud ni Sotto nga impaikkat iti rekord ti Senado ti ania man a paset ti panagbitlana a nadakamat ti nagan ni Campbell-McBride. Ngem naladawen ti amin, kalpasan ti panangtallikudna iti ania man a gundaway nga agpakawan koma iti nagkibaltanganna.

No agaramat ti maysa nga estudiante iti sinurat ti sabali ket ibagana a kukua wenno orihinalda dayta, inuulbod latta daytoy ket di rumbeng ngarud a magraduan, uray pay no kasano ti kapintas dayta nga obrana. Gapu ngarud met ta saan nga orihinal ni Sotto dagiti inramana iti argumentona a mangkontra iti RH Bill, ngem ipakitana a kasta, inuulbod met ngarud daytoy ket di rumbeng a talken, wenno graduan, ti publiko.

Ti panagkopia ni Sotto iti sinurat ti sabali a tao ti mangipakita nga aramidenna amin tapno ballikogen ti kinapudno iti isyu iti RH bill. Nagsangit pay ngarud daytoy iti panagbitlana iti Senado gapu ta babalawenna dagiti kontraseptibo nga inaramat ti asawana a ni Helen Gamboa iti pannakatay ti anakna a lalaki apaman a maipasngay daytoy idi 1975. Ngem kinontra a dagus daytoy dagiti doktor ken eksperto ta awan kano ti maidatagna a nasiken nga ebidensia a mangibaga nga adda koneksion ti kontraseptibo iti pannakatay ti maladaga, ta natay kano metten ti ibagbagana a doktor a nangbalakad kenkuana.

Nalawag laeng a mangal-ala ni Sotto iti simpatia ti publiko tapno umayonda iti kayatna: ti pannakalapped ti RH bill nga agbalin a linteg. Kas komediante, wenno artista, ammona ti bileg ti telebision a mangilawlawag ti ania man nga aktingna iti publiko. 

Cyberbullying

Ket ita ta kasla naipiten iti isyu ti plagiarismo, mangal-ala ngarud manen iti simpatia iti panangibagana a biktima daytoy iti cyberbullying. Pagaaduanda kano metten daytoy a linugoban gapu laeng kano iti pagtaktakderanna a prinsipio a mainaig iti RH bill. Isu pay laeng kano ti kaunaan a senador a biktima ti kastoy a panangperdi ti maysa tao babaen ti Internet. Ngem nalipatan sa ti senador a saan amin a nangbabalaw kenkuana iti Internet ti pabor iti RH bill. Ta saanen nga isyu daytoy iti population control ken family planning no di ket iti kababalin ti maysa nga opisial ti gobierno nga imbutostayo.

Nanglukat manen ngarud daytoy ti sabali nga isyu, kas iti panggep ti Senado a mangaramid iti linteg tapno mailawlawag iti pagalagadan iti panagsurat ken panagaramat kadagiti blog, mangipaay iti proteksion kadagiti blogger, ken maamuan no ania ti masakup ti copyright kadagiti sinuratda. Ket gapu ta suportado ni Sotto ti nasao a gakat, ibagbaga ngarud dagiti dadduma a maysa nga “anti-blogging bill” daytoy.

Ngem no adda koma napatpateg a tamingen ti Senado, isu daytoy ti gakat a mangingato koma iti pagrukodan wenno kualipikasion dagiti asino man a mabutosan nga agserbi kadagiti umili.

*Diakon inaganan ti nangalaak kadagiti ladawan kas panangsurotko laeng metten ti kunkuna ti mararaem a senador a saan a plagiarismo iti kastoy nga aramid.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 17, 2012.)

ADDANTO NGATA PAY KAS KENKUANA?

APAMAN a naduktalan a saanen a nakalasat ni Secretary Jesse Robredo ti Department of Interior and Local Government (DILG) idi maala dagiti bumabatok ti bagina tallo nga aldaw kalpasan a natinnag ti eroplano a naglugananna iti baybay ti Masbate, adda dagiti agkuna iti kastoy: “Apay a no asino pay ti nalimpio, isu ti umuna a pumanaw?” Wenno: “Dagiti koma agtatakaw wenno rinuker nga opisial ti gobierno, a nakaad-aduda pay met, ti umuna a matay.”

Ipakitana laeng ngarud ditoy a nalimpio a lider ni Sek. Roberdo, a makunkuna pay a kararaeman kadagiti kameng ti gabinete ni President Benigno “Noynoy” Aquino III. Idinto nga idi damo, nagpeggad a maikkat iti puestona gapu iti pannakibiang dagiti adu a politiko.

Ti DILG ti maysa kadagiti kabibilegan nga opisina ti gobierno ta tengngel daytoy iti sibubukel a puersa dagiti polis ken amin a lokal nga opisial ti pagilian. Ngem saan a dayta a bileg ti malaglagip ita ken ni Robredo, no di ket ti kinapasnekna nga agtrabaho, ti kinadalus ti panangipagnana iti turay, ken dagiti galad daytoy a mannakigayyem ken bisionario wenno amona ti nasayaat a pangituronganna iti iggemna nga opisina.

Dagitoy man ti ladawan ti serbisio publiko nga idi pay laeng 1986 a birbirokentayo.

Saan ngarud a maaluadan dagiti dadduma nga idilig ti biagna iti serbisio publiko iti bukod met a panagserbi ti pagilian ni Presidente Ramon Magsaysay, ti nangipanagananda iti premio a naawat ni Robredo idi 2000, ti Ramon Magsaysay Award for Government Service. Agpada da Robredo ken Magsaysay nga ay-ayaten unay dagiti pagserbianda nga umili, ngem agpada laeng met nga ababa dagiti biagda. Naggapu met iti Cebu idi matnag ti eroplano a nagluganan ni Magsaysay idi 1957.

Pudno la unay nga addaan iti napudno a dedikasion ni Robredo iti opisinana; imbilangna ti trabahona a kas maysa a napateg a mision iti biagna. Kunada a daytoy ti kagagagetan kadagiti kameng ti gabinete, a banag a pinaneknekanna babaen ti reggetna a timmabuno iti taripnong dagiti pannakabagi ti linteg a naangay iti Cebu uray iti Sabado nga aldaw koma ti bakasionna. Ngem gapu ta bakasion met laeng, napanunotna a kalpasan ti pasken, dumagas daytoy iti pagtaenganda iti Naga tapno bisitaen ti anakna a babai. Ngem saanen a nakadanon ti sekretario ta idi makabatog ti naglugananna a Piper Seneca iti baybay ti Masbate, nagpaliaren ti makina agingga a simmadsad ken limned daytoy iti 180 a kadapan ti kaadalemna a danum. Nakalasat a dagus ti aide-de-camp ni Robredo a ni Senior Insp. Jun Abrazado, ngem daksanggasat a saan a naalaw pay ti biag ti sekretario ken ti dua a piloto ti eroplano.

Nangiruar a dagus ti Malakanyang ti maysa a proklamasion para iti pannakaideklara ti “Narional Days of Mourning” ken ti pannakaipaay ti maysa a state funeral para ken ni Robredo. Daytoy ti kangangatuan a pammadayaw ti maysa a natay nga opisial nga ipapaay ti gobierno. 

Ngem asino kadi ni Secretary Robredo ta kasta unay ti panagay-ayat ti publiko kenkuana?

Tubo iti siudad ti Naga iti Camarines Sur ni Robredo. Nayanak idi Mayo 27, 1958, ken maikatlo ti lima nga anak da, Jose Chan Robredo Sr, maysa a Tsino, ken dati a Marcelina Manalastas. Nagturpos daytoy iti kina-enhiniero iti De La Salle University iti Manila.

Nangrugi ti 25 a tawen a panagserbi ni Robredo ti gobierno idi nabutosan daytoy nga alkalde ti siudad ti Naga idi 1988 iti edadna a 29 laeng. Isu ti kaubingan nga ama ti ili iti dayta a panawen. Iniggamanna ti posision iti tallo a termino, ket iti uneg ti siam a tawen, napagbalinna ti dati a kasla aglaladut a third-class a siudad iti Kabikolan a kas maysa kadagiti kadudur-asan a local government unit ti pagilian, ken nangnangruna a nagserbi iti siudad a kas modelo iti kinadalus a panangipataray ti gobierno kadagiti amin a local government units iti pagilian.

Saan ngarud a pagkasdaawanen ti panangipaayda kenkuana iti Ramon Magsaysay Award gapu iti naballigi a gapuananna iti panangipataray iti gobierno. Isu pay laeng ti kakaisuna a lokal nga opisial a naipaayan iti daytoy iti pakasaritaan ti award-giving body a katukad ti Nobel Peace Prize para kadagiti pagilian iti Asia. Maysa laeng daytoy a premio kadagiti 140 a naawaten ti sekretario, manipud iti regional agingga iti international nga agpang, a kas opisial ti gobierno. Karamanen ditoy ti naawatna a Dangal ng Bayan Award, ti kangangatuan a premio nga ipapaay ti gobierno kadagiti opisial ken empleado daytoy a nangipakita iti di magatadan a panagserbida iti publiko. Ken gapu iti naisangsangayan a liderato ni Robredo, binigbig pay ti Asiaweek magazine ti siudad ti Naga a Most Improved City iti sibubukel nga Asia idi 1998.

Idi malpas ti terminona idi 1998, awan ti pinalubosanna a mangsukat kenkuana a kabagian, uray ti asawana, a kas iti ar-aramiden ti kaaduanna a mayor wenno gobernador. Ken dina pinanggep ti agkandidato iti nangatngato a posision a nalaka koma met a magun-odna no kayatna, ngem kunana nga adda serbi ti pananglimitarda iti agingga ti tallo laeng a termino ti maysa nga alkalde ta no maminsan kano met, maibusan ti imahinasion ti maysa a lider. Kayatna a sawen, kasapulan met ti panaginana, wenno kas iti inaramidna, ti sumrek iti eskuela tapno agadal pay para iti kasapulanna a kurso.

Inusar ni Robredo ti panawen a kaawanna iti politika iti panagbasana. Naturposna ngarud ti Masters in Business Administration iti Unibersidad ti Filipinas, ken Masters in Public Administration iti John F. Kennedy School of Government ti Harvard University, ken nagbalin pay nga Edward Mason Fellow idi 2000.

Nagsubli ni Robredo a mayor iti Naga idi 2001 a nangituloyanna kadagiti programana iti siudad ket inleppasna ti naballigi manen a tallo a termino a nagpatingga idi 2010. Wenno sakbay nga inawatna ti kangatuan a posision iti DILG babaen ti administrasion ni PNoy. 

Iti panagturay ni Robredo iti siudad ti Naga, malaglagip la unay dagiti kakailianna iti panagtrabahona iti City Hall tapno adda tuladenda. Napasnek nga agtrabaho ti mayor iti kasapulan nga oras, i-punch-na ti bukodna a time card para iti attendance, agaruat met iti kas iti uniporme dagiti empeado ti City Hall tapno makikaysa kadakuada, ken awan ti badigard daytoy. No kasta kano a malpas ti maysa a kalamidad a kas iti bagyo iti lugarda, isu kano pay ti umuna a mapan agdalus kadagiti kalsada. Agrikus daytoy nga agbisekleta a mangdanon kadagiti residente tapno saludsodenna dagiti pakaseknanda. Pinasingkedanna ti agtultuloy a panagtinnulong dagiti NGO ken lokal nga asamblea ti masakupanna para iti kasapulanda a panagdur-as.

Dagitoy ngarud a galad ni Robredo ti intugtugotna iti DILG. Sakbay a pimmusay daytoy, adu dagiti impakatna a programana para iti reporma ti ahensia, kangrunaanna iti agpang ti public accountability ken transparency para kadagiti polis ken lokal a lider. Inyunay-unayna ti Full Disclosure Policy, wenno ti pannakakiddaw kadagiti lokal a gobierno nga ipakitada iti publiko babaen dagiti kasapulan a dokumento ti pudpudno a nakaaramatan dagiti pundoda. Inrugina payen a dinalusan ti opisinana babaen ti naiget a panagpalutpot ken panangidarumna kadagiti asino man a karaman iti adda anomaliana a kontrata iti ahensia.

Kanayon nga ibagbagana a saan a kasapulan a ti maysa a lider iti nalaing laeng. Ta saan met kano nga amin a nalaing (“mahusay”) ket nalimpio (“matino”), kasta met a saan amin a nalimpio ket nalaing. Rumbeng ketdi nga agpada a nalaing ken malimpio ti maysa a lider tapno talken ti publiko nga agiggem iti pundo nga agtaud kadagiti umili.

Ni ngarud Robredo ti makuna a “poster boy” ti kampania ni PNoy ken ti gabinetena para iti nalinteg a dalan (“tuwid na daan”), wenno ti kampania ti administrasion kontra iti korupsion ti gobierno.

Ngem iti laksid iti daytoy a pannakaam-ammoda ken ni Robredo, saan pay gayam a naipaayan iti kompirmasion ti appointment-na iti DILG babaen ti Commission on Appointments (CA), uray kalpasan ti duan a tawen a kaaddanan nga agserserbi iti napasnek iti administrasion ni PNoy. Ngem segun kadagiti kameng ti CA, maipaay koma kenkuana dayta a kompirmasion iti panagtataripnong manen dagiti kameng iti agtapos daytoy a bulan ngem naitantan laeng gapu iti ipupusay met ti padana a Bikolano a ni Rep. Salvador Escudero ti Sorsogon. Ngem kunada ketdi maysa a dakkel a rason ti politika. Kalaban ngamin ni Robredo iti politika ni Rep. Luis R. Villafuerte ti Camarines Sur. Ni Villafuerte ti nagkiddaw iti CA a dida ipaayan ti kompirmasion ni Robredo agingga a di marisut ti susikda iti politika, a pinatgan met ti komision. Nangidatag ngamin ni Villafuerte ti disqualification complaint iti Comelec kontra ken ni Robredo iti election idi 2007. Ngem ita ta natayen, dagus a nagbaliw ti tono ni Villafuerte ket no mabalin, kunana, ipaayda kano ken ni Robredo ti kompirmasion uray natayen daytoy, banag a kinatawaan laeng dagiti dadduma a kameng ti CA.

Naladaw laeng met ngamin a naidatag ti nagan ni Robredo para iti kompirmasion ti CA. Idi laeng Nobiembre a napanunot daytoy nga aramiden ti Malakanyang. Idi damo, ibagbagada nga acting laeng wenno temporario ti pannakaipatugaw ni Robredo iti DILG, ngem idi madlawda nga epektibo daytoy, nakumbinsir met laeng ti Malakanyang nga ipaay kenkuana ti posision. Ngem iti naudi damag, natibong ti nagan ni Senador Panfilo Lacson, a kaaliado ita ni PNoy, a mangsukat kenkuana apaman a malpas ti termino daytoy iti Senado.

Napintas koma a pagrubuatan ni Robredo ti DILG tapno magun-odna ti nangatngato pay a puesto, ta kadagiti agngayangay a politiko isu man laeng ti makuna nga adda karbenganna no kinadalus, kinagaget ken kinaregget nga agserbi ti pagsasaritaan. Ngem maysa ni Robredo kadagiti kameng ti gabinete nga awan ti ibagbagada pay a planoda iti daytoy umay nga eleksion. Posible ngarud a no saan la ketdi a pudno ti ibagbagada maipapan ken ni Lacson, situtudio latta ni Robredo nga agserbi iti Malakanyang agingga iti termino ni PNoy inton 2016. Awanen ti ammotayo pay ditoy ta pimmusay metten ti sekretario iti naubing pay nga edadna a 54.

Dagitoy ngarud ti rason no apay nga adu ti malidayan ken masayangan iti ipupusay ni Robredo. Ngem rason met daytoy tapno pagtaudan ti panangilunlunod latta dagiti kakailiantayo kadagiti rinuker nga opisial nga adayo iti galad ti sekretario.

Kunada ngarud a no kas koma ken ni Robredo amin a situtugaw iti gobierno, mabalin nga awanen ti ania a parikut ti gobierno a mangtun-oy ti nalinteg a dalan, ket amangan no daytoyen ti kasapulantayo a manggun-od metten iti arpaaptayo a panagbalbaliw ken progreso para iti pagilian.

Adu dagiti nasayaat nga ibagbagada maipapan iti ababa ngem narimat a biag ni Robredo. Narigat ngarud a masukatan daytoy iti DILG iti kas met laeng koma kenkuana. Napateg ngarud nga iti asino man a dutokan ni PNoy, ituloyna koma ti nasayaat a narugian ni Robredo iti ahensia, ken ti kalidad ti trabaho nga impakitana iti dua a tawen a kaaddana ditoy. Gapu laeng iti dayta, sibibiagto latta ti imbatina a napintas a lagip iti benneg ti serbisio publiko. 

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Setiembre 3, 2012.)

MAADDANTAYTO MET ITI BALITOK A MEDALIA!

NAIWAGAYWAY manen ti bandera ti Filipinas iti Olympics. Ngem iti laeng panaglukat dayta ti maika-30 nga Olympics a naangay iti London. Ni Hidilyn Diaz, ti 21-anyos a pamaeltayo iti women’s 58-kg weightlifting event, ti napusgan a nangiggem iti bandera iti parada dagiti pagilian. Indauluanna ti 11 laeng nga atleta a Filipino. 

Ngem dayta met laengen ti naudi a nakitatayo iti ingungotentayo a bandera agingga a naileppas ti kadakkelan nga sports event iti sangalubongan. Agsasaruno a naipagid, wenno saan man a pulos nakapagplastar, dagiti 11 nga atletatayo.

Maysa kadagiti immuna a nagpakada ti bukodtayo a flag-bearer a ni Diaz. Di nabaelan nga itag-ay ni Diaz ti barbel nga agdagsen iti 118 a kilo iti tallo a daras a pinadas daytoy. Ti pannakatuangna iti kambas ti mangiladawan metten iti pannakaleppay ti abagatayo a maaddaan iti gundaway a makaala koma iti balitok a medalia para iti pagiliantayo, ken ti panagsangitna ti mangipakita iti karirikna ti tunggal Filipino a mangikarkararag iti nasayaat koma a pagbanagan dagiti kakailiantayo iti Olympics.

Naabak met ni Mark Anthony Barriga iti pannakaarusna iti puntos 16-17 iti kontrobersial a labanna kontra iti boksingero a taga-Kazakhstan. Nasayang laeng ti nagpintas pay met nga impakitana idi abakenna ti boksingero a taga-Italy iti umuna a labanna.

Kalpasan ngarud ti pannakaipaigid da Diaz ken Barriga, kas kalidemen ti langit no agnepnep ti namnamatayo a maaddaan iti uray ania a medalia. Adda laeng ngamin iti dumna iti kutit dagiti dadduma nga atletatayo kadagiti sinerrekda nga event.  

Kas met laeng idi, isu met laeng ita. Awan manen mayawidtayo a balitok a medalia, ken uray silver laeng koma a naudi a nayawidtayo idi 1996 Atlanta Olympics, babaen ken ni Mansueto ‘Onyok’ Velasco iti boksing (light flyweight division).

9 Pay Laeng a Medalia

Manipud idi 1924 Paris Olympics a damo a simmalipan ti pagilian, siam pay laeng a medalia ti nasibbol ti Filipinas: dua a silver ken pito a bronse. Boksingero met a kas ken ni Velasco ti immuna a nakagun-od iti silver medal, ni Anthony Villanueva (featherweight) a simmalip iti 1964 Tokyo Olympics.

Awan met ngata ti makunatayo iti kalidad dagiti impatulodtayo nga atleta. Limmasatda met iti naiget a qualifying matches, ken nagsanayda iti napaut iti uneg ken ruar ti pagilian.

Segun kadagiti teammate ni Diaz, laklakaen laeng daytoy a bagkaten ti 123 a kilo a barbel a kas impakitanan kadagiti napalabas a simmalipanna. Ngem no apay ketdi nga uray ti 118 a kilo dina metten maitag-ay. Saan met ngata a nagkurang iti panagsanayna ta simmardeng pay daytoy nga agbasa tapno maipamaysana ti panagensayona.

Iti biang ni Barriga, saan met nga isyu ti kalidad ti impakitana a laing iti ring. Ta uray naubing pay a boksingero ken agdadamo daytoy iti Olympics, ibagbagadan a Little Pacquiao daytoy gapu iti kinapartak ti gemgemna ken abakenna uray dagiti nataytayag ngem isu. Ti laeng rigatna, ti referee ti nangngeddeng laengen iti laban babaen ti panangkissayna ti puntos ni Barriga idinto a saan met a nalawag a head-butt ti inaramid ni Barriga iti kalabanna nga awan ti ammona nga aramiden no di ti arakupen daytoy sa ituangna a kas iti wrestling. Malagip laeng ngarud unay ti napasamak met idi iti laban ni Velasco a nakalawlawag nga agdisso ti gemgemna iti kalabanna a taga-Bulgaria, ngem di met ineskoran dagiti hurado a nakaarusanna ket ngarud iti puntos.

Ti kondision wenno kabaelan ti atleta iti oras ti labanna ken ti pannakasuitik dagitoy ti dua laeng dagiti adu a parikut ti pagilian mainaig iti pannakisaliptayo iti Olympics.

Adu pay ti naun-uneg a parikut, ket dagitoy ita ti di pulos marisrisut dagiti maseknan nga opisial a mangipatpataray iti sports program ti pagilian. Napaut met ngamin unayen a panawen nga adda laeng iti kutit ti pagilian kadagiti salipanna nga sports events. Saanen a kas idi nga ti Filipinas ti maysa kadagiti agar-ari iti Asia iti agpang iti sports.

Wenno mabalin a pudno ti ibagbagada nga awan a pulos panangabaktayo kadagiti dekalibre nga atleta a taga-Lumaud wenno dagiti aggapu kadagiti higante a pagilian a nasigsiglat nga adayo ngem dagiti kailiantayo.

Ania ti Nagkurangatayo?

Naimbag pay ti Grenada a nakabasbassit a pagilian, saan laeng iti rukod dagiti isla a sakupna no di pay ket ti populasionna (mapan a 100,000 katao laeng) a nakasukdalen ti bukodna a balitok a medalia babaen ti panangabak ni Kirali James iti 400-meter race (men's division). Kasta met dagiti nagbabassit a pagilian a kas iti Jamaica ken New Zealand nga addan iti medaliada a balitok. 

Manen, kas kadagiti napalpalabas nga Olympics, naipatayab ti dakkel a saludsod: Ania manen ti nagkurangantayo?

Kitaentayo laengen ti kaudian a pannakisaliptayo iti Southeast Asian Games a naangay iti Indonesia idi 2011. Maikanemtayo laeng kadagiti naglalaban a pagilian. Daytoyen ti kababaan a puesto a nagun-odtayo sipud pay nangrugi ti biennial event idi 1959. Mapan laeng a 36 a balitok ti nayawid dagiti atletatatyo iti dayta pasalip. 

Saan a naadalan wenno kasla awan naaramidan dagiti opisialtayo iti sports ta idi 2007, maikanem met laeng ti puestotayo, ken maikalima idi 2009. Napananna dagiti panagsagsaganada para iti sumaruno a pannakilabanda manen?

Adda dita ti panangbabbabalawda iti nakapuy a programa ti gobierno para iti pannakapadur-as ti sports ti pagilian ken ti naan-anay a pannarabayda para iti panagsanay dagiti atletatayo.

Dakkel ngarud nga isyu ditoy ti mainaig iti pundo para iti panagsanay dagiti atletatayo ken ti agtultuloy a pannakisalipda kadagiti world-class a kompetision tapno ad-adda a matenneb ti laingda.

Babaen ti linteg, lima a porsiento iti mapaspastrek ti Philippine Amusement and Gaming Corp. (Pagcor) ti mapan iti Philippine Sports Commission, wenno mapan a P40 milion iti kada bulan. Sabali pay ti pondo, P168 milion itay napan a tawen, nga inlatang ti gobierno para iti sports. Ngem dagiti met laeng mismo opisial ti PSC ken ti Philippine Olympics Committee (POC) ti mangibabaga nga agkurang kano daytoy no kayatda met laeng a magun-od ti kapkapnekanda a kalidad dagiti atletatayo.

Madlaw ketdi a saan nga ipangpangruna ti gobierno ti sports ta kadagiti napalabas nga administrasion, manipud pay idi panawen ni Fidel Ramos, kinissayanda iti kagudua ti pundo ti PSC nga aggapu iti Pagcor. Segun ken ni Mark Joseph, presidente ti Philippine Swimming Inc., rumbeng a manipud iti P1.2 agingga iti 1.6 billion ti mapan iti PSC iti tinawen, imbes a P600 wenno P800 milion laeng. Dakkel a banag dayta a gatad para iti kasapulan dagiti atletatayo.

Maysa pay a dakkel a parikut ti di panagtutunos dagiti opisial, saan laeng nga iti nagbaetan ti POC ken PSC, kas iti napalpalabas, no di pay ket iti nagbabaetan dagiti nadumaduma a national sports association (NSA). Kangrunaan a pagiririanda ti liderato dagitoy a gunglo, a pasaray malaokan ti politika. Natibong dagiti isyu iti pinnigsa iti kapet kadagiti nangangato nga opisial ti gobierno, isu nga adda dagiti situtugaw kadagiti puestoda nga awan met ti mayannatup a kualipikasionda.  

Liklikanda Koma ti Politika iti Sports

Adda pay ugali dagiti politiko a sumrek a kas opisial ti PSC, POC wenno kadagiti NSA tapno laeng sumayaat ti imaheda iti publiko, wenno pagkamanganda laeng dagitoy nga ahensia no kasta a mabakanteda iti politika. Ket uray awan magapgapuanan dagitoy a politiko a nagbalin nga sports opisial, nakapetda latta kadagiti puestoda ta nadekketda latta iti Malakanyang.

Kas met laeng kadagiti parikut, agsubli-subli met laeng dagiti solusion nga isingsingasingda iti tunggal pasalip a pakaabakantayo. Adda dita ti kanayon nga isingsingasingda a pannakanayon ti pundo ti PSC. Ngem malaksid iti panagsadagda lattan iti pundo manipud ti gobierno, kasapulan met ti panangdawatda iti tulong ti pribado a sektor, kas koma dagiti dadakkel a pribado a kompania a kabaelanda ti mangisponsor kadagiti kasapulan a panagsanay dagiti atletatayo.

Kinapudnona, adun dagiti kompania a tumultulong kadagiti atletatayo nangruna dagiti boksingerotayo, ngem saan pay met a nangitunda daytoy kadakuada iti ar-arapaaptayo a balitok iti Olympics. Ngem uray adda dagitoy a tulong, mababalaw latta met ti panangipagna dagiti agtuturay iti panagsanay dagiti atletatayo.

Napateg ngarud ti panagtutunos koman dagiti lidertayo iti sports tapno awanen ti mangriribuk pay iti panunotda a mangipakat kadagiti programada. Iti naminsan a tawen, kayat ti PSC a pilien laeng ti 10 nga sports, karaman ti boksing ken swimming, nga ipangpangrunada a padur-asen ta isu pay a gastos ken orasda no awan met maganabda kadagiti dadduma.  

Segun ken ni Abigail Valte, maysa kadagiti pannakangiwat ti Malakanyang, daytoy met ti kayat ni Presidente Benigno “Noynoy” S. Aquino III gapu ta agkurang pay met kano ti pundo ti pagilian. Pilienda laeng dagiti ammoda a sigurado a pangabakanda iti balitok a medalia.

Ngem kontra ditoy ti POC,ta napatpateg ti panangpilida kadagiti nasisiglat nga atleta nga adda karbenganna a mairaman iti national team ngem ti panangiwalinda lattan iti ania man nga sports event.

Karaman met ti ibagbagada a solusion ti panangurnosda iti liderato iti pannakaipataray ti sports development ti pagilian. Kangrunaan ditoy ti panangilisida daytoy iti politika.

Adda met insingasing idi ni Lito Atienza, dati a mayor ti Manila, nga isardeng pay laeng ti pagilian ti mangipatulod iti Olympics agingga a masiguradotayo kano a kabaelanen dagiti atletatayo a magun-od iti balitok a medalia. 

Agtultuloy ti Arapaaptayo

Ngem kinontra daytoy ti maysa a dati nga opisial ti Malakanyang. Saan kano met a ti panangabak laeng iti balitok ti rason no apay a sumaliptayo iti Olympics. Napateg met ti pannakidanggaytayo kadagiti padatayo a pagilian ken no kasano ti panangibagi dagiti atletatayo iti bukodtayo a pagilian.

Segun ken ni Manny Lopez, nangidaulo iti delegasion ti pagilian iti Olympics, ditay latta koma liwliwayan a palakpakan dagiti atletatayo uray pay awan ti nagun-odda a balitok, uray gapu man laeng iti kinaturedda a sumabak iti laban. Ken iti laksid ti nalidem a tangatang, adda met masirayan ni Lopez a raya ti init para iti sports ti pagilian kadagiti sumarsaruno a tawen. Iti sumarna, masapul a saan a nababbaba ngem innem a tawen ti panagsanay dagiti atletatayo tapno agbalin a world-class ti kalibreda.

Dayta, a, no makapudno dagiti opisialtayo kadagiti isingsingasing dagiti maseknan a rumbeng nga aramidenda tunggal mapaaytayo iti Olympics wenno ania man a dadakkel a pakisalipantayo.

Ti napateg, saanda koma yaleng-aleng laeng ti panangpadur-asda iti sports iti pagilian. Dakkel ti maitulong ti sports iti pagilian ken iti riknatayo a kas Filipino. Kitaentayo laengen no kasano ti panangidaydayawtayo iti kina-Filipinotayo gapu iti gapuanan ni Manny Pacquiao iti boksing. Ken no kasano ti panangipapaay iti dayaw kadagiti bukodda a pagilian dagiti naukkoran kadagiti balitok a medalia iti Olympics.

Ala, saganaantayo manen ti sumaruno nga Olympics a maangay iti Rio de Janeiro (Brazil) inton 2016. Dakkel met latta a mangted ti inspirasion kadatayo a Filipino ti pannakakitatayo kadagiti atletatayo a maikkan manen ti gundawayda a manggun-od, para iti pagilian, iti arapaapda a medalia a balitok.

Wen, ti napateg, sibibiag latta dayta nga arapaap.  

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 30, 2012.)

MARISUT PAY NGATA TI PARIKUTTAYO ITI TSINA?

“NO adda sumrek iti arubayanmo ket ibagana a kukuanan ti nagtakderanna, umannugotka kadi? Saan la ketdi a rumbeng nga ipadawattayo lattan iti sabali ti pudpudno a kukuatayo.”

Balikas dayta ni Presidente Benigno “Noynoy” Aquino III, a naipatarus iti Ilokano, iti kallabes SoNA (State of the Nation Adress) daytoy.

Ti parikuttayo iti Tsina ti turongen ti saona. Wenno ti panangilas-ud lattan ti Tsina kadagiti barkona, para militar man wenno pagkalap, kadagiti sakuptayo a teritorio iti West Philippine Sea, partikular iti Panatag (Scarborough) Shoal ken iti Pag-asa Island.

Nangrugi ti kaudian a tension iti taaw idi Abril.  Nagbasakbasak ti grupo dagiti mangngalap a Tsino iti Panatag Shoal tapno agilibasda kadagiti kinabaknang manipud iti taawtayo. Naapput dagitoy ti bukodtayo a Coast Guard, ngem napartak a nakataray dagiti Tsino. Iti panangkamat ti puersatayo kadagiti bilogda, simmabet kadakuada ti dakkel a barko ti gobierno ti Tsino. Ket ibagbagada metten a dagiti Filipino ti nangirugi iti kinadursok.  

Kimmaro ti situasion, ta imbaon ketdin ti Tsina dagiti dadduma pay a barkoda tapno bantayanad ti nasao a lugar ken dagiti dadduma pay a disso iti taaw a kayatda a tagikuaen.

Agsasaruno ti panangidatagtayo iti protesta kontra iti Tsina iti United Nations babaen ti napagtutunosan dagiti pagilian a mangurnos kadagitoy a klase ti susik, ti UN Convention on the Law of the Sea (UNCLOS). Ngem awan man laeng ti panangipangag ti Tsino iti kiddawtayo.

Uray ibagbaga ti Tsina a makipatangda kadatayo tapno maurnos ti isyu iti natalinaay laeng a wagas, dida met agsardeng a mangpabpabileg iti puersada kadagiti pagiinnagawan a teritorio iti taaw. Itay laengen napan a bulan, binukelda ti maysa a siudad a mangsakup kano ti nalawa a paset ti taaw a pakairamanen ti Spratly Islands. Daytoy ngaruden ti nagbatayanda a nangipasingked wenno namagbalin a legal (iti biangda) iti panangtagikuada kadagiti isla.

Kasaruno daytoy nga addangda ti panaglayag ti saan a nakurkurang ngem 20 a pagkalap a barko a binayabay pay ti sumagmamano a gunboat ti Tsina tapno agalada kadagiti kinabaknang iti taaw a pakairamananen dagiti tagtagikuaentayo nga isla, wenno iti uneg ti 200 a milia ti exclusive economic zone ti pagilian. Iti naudi a damag, nakapanawen dagitoy a barko a pangkalap ngem nakargaanen dagitoy iti adu a natiliwda a pawikan ken nakimarda a dadakkel a kappo ken korales. Agsublidanto ketdi manen ta awan met mangbangen kadakuada ta nabileg ti gunboat a mangbaybayabay kadakuada iti nasao a lugar.

Makita laeng ditoy nga, umuna, adda pammalubos ti gobiernoda iti panagilibasda nga agipanaw kadagiti kinabaknang iti saanda met a sakup a lugar. Ket saan laeng a dagiti ikan ti puntiriada no di pay ket dagiti protected species a kas kadagiti pawikan, a nakanginngina iti presiona iti merkado no mapalubosan dagitoy a mailako.

Ken maikadua, maibatay kadagiti report, kasapulan unay dagiti Tsino ti ania man a matagamtamda a kinabaknang manipud iti taaw gapu ta agkurkurang kano metten ti pagtaudan ti taraon ti dakkel unayen a populasionda. Isu nga agwarasda a mapan agsawar kadagitoy. No kabaelanda a tenglen ti taaw a kas iti ar-aramidenda, nakasaysayaat la unay kadakuada. Ngem no saan, sililimedda a mapan agkalap kadagiti paset a kukua ti sabali a pagilian. Kas iti naminsan, nagbasakbasakda iti sakup ti Russia a nakapasabtanda la ket ngarud iti kanion manipud ti puersa dagiti Ruso.

Dayta ngarud ti gapuna a kasapulan a pabilegenda ti addan a puersada kadagiti disso a pagkalapanda. Rumbeng a salaknibanda dagiti mangngalapda. Nangrugi daytoy iti panangagawda kadatayo ti Mischief Island idi 1995 nga iti agdama, nagbalinen daytoy a pagsangladan dagiti barkoda a mapan agsawar kadagiti kinabaknang iti taaw.

Ngem nasayaat koma no ikan laeng ti gagarada. Agalada pay kadagiti korales nga usarenda a nabileg a panglaok iti ar-aramidenda a pangpigket para iti industria ti panagaramid iti bapor.

Segun iti Malakanyang, saan laeng ngarud nga isyu daytoy iti panangagaw ti teritorio no di ket kangrunaanna, isyu daytoy iti pannakasaluad ti nakaparsuaan. Napateg dagiti korales tapno mapagtalinaed ti kinabuslon ti ikan iti dayta a paset ti taaw. Kadagiti korales ngamin nga agapon tapno agitlog dagiti lames, ken pagtaudan ti kasapulan a taraon dagiti kappo ken dadduma pay a nabiag iti baybay.

Ipakpakat ti pagiliantayo dagiti pagalagadan tapno masaluadan ti pannakabalanse ti biag iti taaw. Iparparit ngarud daytoy ti panagala kadagiti higante a kappo wenno kadagiti pawikan tapno agserbi a taraon dagiti babaknang, wenno agala kadagiti korales tapno maaramid laeng a dekorasion dagiti agkakangayed a balay. Maiparparit met ngarud ti pannakailako dagitoy a kinabaknang tapno awan ti maengganio nga agala kadagitoy.

No mapalubosan lattan dagiti Tsino iti kayatda, awanton ti mabati kadagiti korales iti taawtayo, ket pagangayanna, agpapadanton nga agbisin dagiti adu a pagilian ta nakirangto metten dagiti ikan a makalapan. Ipakitana laeng ngarud ditoy nga awan ti panangisakit ti Tsina kadagiti kaarrubana a pagilian, wenno kadagiti sumaruno a henerasion.

Ad-adda pay ketdin a tumurtured dagiti Tsino, aglalo ta nabilegen ti kaadda ti puersada iti taaw. Dida pay mapnek iti Spratlys, agkaradapda pay a sumrek iti Palawan ken Tawi-tawi tapno agalada kadagiti protected species. Kasla awan man laeng ti panagamakda a matiliw ken madusada; kasla aguyawda pay a mangibagbaga a padasentayo kano ida a kemmegen; itarayandatayo laeng.

Dayta ngarud ti yan ti parikut. Awan a pulos ti kabaelantayo a matengngel iti daytoy a naalas nga aramid dagiti mangngalap a Tsino. Manipud pay idi dekada 90, adun dagiti matiltiliwan a poachers saan laeng nga iti Spratlys no di pay ket iti Palawan ken iti Tawi-tawi. Kadakkelan a damag ti napasamak idi 2007 a nakatiliwan ti 30 a mangngalap a nangikarga kadagiti baporda iti ginasut a pawikan ken rinibu pay nga itlog dagitoy manipud iti Turtle Islands a sakup ti probinsia ti Tawi-Tawi.

Imbes a mabalud dagitoy a Tsino, no asino la ditan ti nakibibiang tapno mawayawayaan dagitoy. No ania la ditan ti ibagbagda a rason, a limmasatda laeng iti lugartayo wenno adda lehitimo a permitda manipud kadagiti lokal nga opisial. Ngem ti nalawag ketdi, naggapu ti bilin iti Malakanyang a pannakaruk-atda gapu ta di kayat ti administrasion idi ni Gloria Macapagal Arroyo a mapikar ti rikna ti gobierno ti Tsina a pagtataudan ti dakkel a puonan para iti negosio ken impraestruktura.  

Gapu ngarud iti ibagbagada a “diplomatic fix” wenno pannakapakawan dagiti naglabsing a Tsino iti nagan ti diplomasia ti gapuna a nawaya latta dagiti Tsino a makaruar iti pagilian, ken awan duaduana nga agsublidanto manen.

Dakkel pay a pakababalawan ti gobierno ni GMA ti panangideklarana idi a “regime of islands” babaen ti pagalagadan ti UNCLOS iti Scarborough Shoal ken ti Kalayaan Group of Islands imbes nga imbagana koma a sakup ti teritoriotayo dagitoy. Ngem inaramidna laeng dayta—manen—tapno saan a masaktan ti rikna ti higante a kaarrubatayo iti Asia.

Ken ti rigatna pay, kakumplot gayam dagitoy a poachers a Tsino dagiti lokal a residente, a kas naduktalan ti Philippine Navy itay nabiit, iti panagpalutpotda iti kaudian a kaso ti poaching iti Balabac Island, iti abagatan a paset ti Palawan. 

Adda met ketdi sisasagana a tumulong iti pagiliantayo para iti ania man a kasapulannatayo a mangbantay iti taaw. Adda dita ti ikarkari ti Estados Unidos a panangtulongda kadatayo no bilang ta maipittayo iti maysa a laban, malaksid pay iti agtultuloy a panangipapaayda iti pundo tapno mapabileg ti puersatayo. Itay nabiit, adda met inkari ti Japon a 12 a kabarbaro a patrol boats nga aramaten ti bukodtayo a Coast Guard para iti seguridad ti baybaytayo.

Malaksid iti panangpabileg iti puersatayo, no kasapulan, isingsingasing pay ni Rep. Rodolfo Biazon ti panangdawattayo iti tulong manipud iti UN, kas koma ti panangibaonda iti bukodda a  peacekeeping force tapno adda agsiput kadagiti sumrek apoachers. Ta kas iti nasaon, saan laeng nga isyu ti teritorio daytoy no di ket isyu ti seguridad ti nakaparsuaan ken taraon a pakaseknan amin nga agindeg iti lubong.

Ala, aramiden koma amin ti gobiernotayo ti amin a rumbeng nga aramidenna. No pudno la ketdi ti imbalikas ni PNoy iti SoNA a dina palubosan a maagawantayo iti sanikua, nasayaat dayta a pangrugian.  Dina koma tuladen ti immun-una nga administrasion nga awanen ti kadarasan nga inaramidna no di ti panangpagusto a kankanayon iti nabileg a pagilian.

Iti agdama, nabatad ti kayat ni PNoy, ti agbirok kadagiti solusion a di rumbeng a pakaigapuan ti pakaisagmakantayo. Agtultuloy ngarud ti pannakium-umanna kadagiti eksperto iti nasao nga isyu ken kadagiti kaaliadotayo a pagilian.

Ngem kas kadagiti dadduma nga isyu, kasapulan met ti tulong ti tunggal umili ta daytoy man nga isyu ti pakariknaantayo iti panangipategtayo, saan laeng nga iti kinabaknang ti pagiliantayo, no di pay ket ti pannakital-o ti dayawtayo a kas Filipino.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 16, 2012.)

ANIA TI PUDNO A KASASAAD TI PAGILIAN?

ALA, ipeksayo amin a kapanunotanyo, wenno dagiti nadlaw ken madillawyo, iti naudi a SoNA (State of the Nation Address) ni Presidente Benigno “Noynoy” Aquino III.

Adu ti mayat kadagiti nangngegda. Adda dagiti nagpalakpak. Adda dagiti naglibbi. Adu met dagiti awan lat’ bibiangda.

Adda kadi baro a nangngegtayo? Ania ti pudno? Ania ti balbalatong?

Isu, ken isu lattan dagiti kari ken panangipangpangas dagiti adda iti turay kadagiti gapuanan a mangmangngegtayo kadakuada. Awan met laengen pagdur-asan ti pagilian.

Wen met, aya, siam a daras a dimngegtayo iti tinawen a SoNA ti maysa a presidente. Daytoy ‘tay naipuesto iti takemna gapu iti pannakapatapuak ti sinukatanna iti Malakanyang babaen ti People Power gapu kadagiti pammabasol iti korupsion ken kickback iti ilegal a sugal. 

Kalpasan ti siam a tawenna iti puesto, awan met ti nagbanagan ti pagiliantayo. Narebba ti nabileg a republika a kas panangiladawanna iti panagturayna. Naruka ti pundasionna gapu iti kaawanen ti moralidad ken public accountability.

Ita ket ngarud, mapabpabasolen daytoy a presidente iti adu a kaso ti plunder, korupsion, ken panangsabotahe iti eleksion. Ania ti naganabtayo iti siam a tawentayo kenkuana? Napananna dagiti inkarkarina? Dagiti imbidbidina a gapuananna?

Iti daytoy ngarud a konteksto nga anagentayo ti kaudian a SoNA ni PNoy.  

Saanton a Maulit ti Napalabas?

No agbataytayo iti balikas ni PNoy, dinanto tuladen iti ania man nga inaramid ni dati a Presidente Gloria Macapagal Arroyo. Ngem laglagipennanto la ketdi daytoy agingga a di masungbatan ni GMA ti nakabasolanna kadagiti umili. Saan kano a personal a panagatake daytoy no di ket pangrubuatanna laeng a mangidalan kadatayo iti napalabas.

Ti SoNA man ti kasayaatan a gundaway nga ikkantayo iti grado ti Presidente. Daytoy laeng ngamin a panawen nga agreport ti lidertayo iti publiko kadagiti nagapuananna, kadagiti programa ken kadagiti gakat a kayatna a tamingen ti Kongreso. Ngem kangrunaan a magraduan ni PNoy iti gapuananna maipapan iti ekonomia.

Asino dagiti nagganar ken dagiti naarus iti programa ti gobierno iti napalabas a tawen? Asino ti nalibtawan, asino ti napampanuynoyan iti ipaspasaw daytoy a panagdur-as? Asino dagiti makapudno iti nalinteg a dalan?

Dagitoy koma a saludsod pangaamirisantayo iti SoNA ti Presidente, saan ket nga ibagatayo lattan a propaganda laeng daytoy dagiti ipaspasindayag daytoy a saguday ti administrasion a kas nadalus ken adda laeng iti nalinteg a dalan (“matuwid na daan.”)

Segun ken ni Cielito F. Habito, maysa nga ekonomista, tallo laeng nga agpang ti mabalin a pangrukodan iti nagapuanan ti Presidente iti ekonomiatayo. Isu dagitoy: presio (prices), trabaho (jobs) ken pamastrekan (incomes). Segun ngamin kadagiti surbey, dagiti tallo ti pakaseknan la unay dagiti umili iti inaldaw-aldaw a panagbiagda.

Madlaw ni Habito a natalingenngnen met wenno “stable” ti presio dagiti kangrunaan a magatgatang; kinapudnona, adda pay dagiti bimmaba iti presiona. Sumansanikar met ti panagtrabahuan. Bimmaba ti unemployment rate iti manipud 7.2 a porsiento idi 2011, nagbalinen daytoy a 6.09 a porsiento iti daytoy a tawen. Kasta met ti panagdur-as iti pamastrekan ti gobierno a marukod babaen ti gross domestic product (GDP). Dimmur-as daytoy iti 6.4 a porsiento iti umuna nga uppat a bulan itoy a tawen, a dakdakkel ngem iti targetda wenno nangatngato no maidilig iti 4.9 a porsiento itay napan a tawen.

Adda Latta Met Pagkapsutan

Ngem adda latta met kano dagiti makunkuna a pagkapsutan (“weaknesses”) iti ekonomiatayo a nabayagen nga ag-agalentayo.

Kas koma ti panagbaknang latta dagiti nabaknang la ngaruden a paset ti populasiontayo ken ti kinakapuy ti Bureau of Internal Revenue ken Bureau of Customs nga agkolekta kadagiti rumbeng a singirenda a buis (madildillaw no apay a makaluslusot latta dagiti nababaknang a negosiante a saan nga agbayad iti umisu a buis).

Ngem iti ruar ti ekonomia a nanggraduan ni Habito iti administrasion, makita a dakdakkel ti nagudilan ni PNoy iti agpang ti programana kontra iti korupsion. Kangrunaan ditoy ti pannakapatapuak ni Renato Corona manipud iti Korte Suprema babaen ti naballigi nga impeachment proceeding iti Senado. Napabasol ti dati a chief justice iti panangilimedna kadagiti adu a kinabaknangna iti indatagna a SALN (Statement of Assets, Liabilities and New Worth), malaksid ti madildillaw a panangpabpaborna a kanayon ken ni GMA kadagiti kaso a mayuli iti kangatuan a korte.

Agsasaruno ita ti panangidarum ti gobierno kadagiti nangangato nga opisial ni GMA, kas kadagiti nairaman iti anomalia iti PCSO, ti OWWA ken ti DOTC (mainaig iti kaso ti NBN-ZTE deal).

Segun ken ni PNoy, saan nga agpatingga ti pannakirangetna iti korupsion iti panangkugtarda lattan kadagiti rinuker iti gobierno wenno iti pannakaisardeng dagiti adda anomaliana a kontrata, wenno iti panangdalusda kadagiti maseknan nga ahensia. Agtultuloy daytoy babaen ti di agsarday a panangsiputda kadagiti situtugaw nga opisial, ti kinalawag iti publiko dagiti kontrata a serken ti gobierno, ken ti panangipaay ti naan-anay a pondo kadagiti ahensia.

Lima ti kangrunaan a gakat a kayat ni PNoy a mataming a dagus iti Kongreso. Daytoy ti “sin tax” bill wenno ti panangingatoda iti buis dagiti sigarilio ken arak, ti “revenue sharing scheme” bill para iti operasion iti panagminas, ti responsible parenthood bill (a segun kadagiti dadduma a diputado, isu met laeng daytoy ti kontrobersial a Reproductive Health Bill), ti enmienda ti Anti-Money Laundering Act tapno manayonan ti sakupenna a krimen, ken ti military modernization bill.

Kasla Agkamkampania Manen

Imbaskag met ni PNoy dagiti panggep ti administrasionna, partikular iti impraestruktura. Karaman ditoy ti pannakabangon ti 66,800 a klasrum tapno masupusopan ti agdama a pagkurkurangan daytoy kadagiti para publiko a pagadalan; pannakanayon iti agingga ti 61 a porsiento iti pundo dagiti unibersidad ken kolehio a tengngel ti estado; ti pannakakompleto ken pannakapabaro (upgrading) dagiti eropuerto iti Panglao (Bohol), Daraga (Albay), Laguindingan (Misamis Oriental), Mactan (Cebu), Tacloban (Leyte) ken Puerto Princesa (Palawan); ti pannakatarimaan ti nadadael a paset ti Terminal 3 ti Ninoy Aquino International Airport; ken pannakakompleto ti LRT Line 1 nga agtungpal agingga iti Cavite.

Agkamkampania, kunada man, iti wagas ni PNoy a nangidatag kadagitoy a datos. Ta malaksid nga asidegen ti mid-term election, kasla nangnangngegtayo metten dagitoy kadagiti napalpalabas a SoNA.

Adu ngarud met ti nakurangan dagiti gapuanan nga impangpangas ti Presidente. Segun ken ni Bayan Muna Rep. Teddy Casiño, awan a pulos ti panangdakamat ni PNoy ti matamtaming ita a freedom of information (FOI) bill a napateg koma nga instrumento kontra korupsion.

Karaman pay dagiti linibtawan ti Presidente ti panangidatagna kadagiti kongkreto nga addang tapno marisut ti panagngina ti presio ti lana ken dadduma pay a kangrunaan a produkto, ti umad-adu nga insidente ti human rights violation, ken ti kinakirang ti pagtaengan para kadagiti marigrigat a pamilia nga apektado ti demolision. Mababalaw pay ti Presidente iti dina panangdakamat ti pannakarisut ti saan a balanse a pannakaiwaras ti kinabaknang ti pagilian, ti agtaltalinaed a warlordism kadagiti lokal a politiko, ken ti dina a panangipangpangruna kadagiti napapateg a gakat a kas iti human rights compensation ken political party development.

Dinillaw ni Senador Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. dagiti estatistika nga imbaskag ti Presidente, partikular ti ibagbagana a panagbaba ti unemployment rate ken crime rate. Umad-adu latta met kano ti awan ti trabahona a karkardayo iti ibidbida ni PNoy, ken umad-adu latta kano met dagiti krimen a mapaspasamak, a kaaduanna dagiti saan a pulos marisrisut.

Iti biang met ni Senador Senator Alan Peter Cayetano, a nupay patienna dagiti dadduma a numero nga impatayab ti Presidente, saan met nga isu laeng daytoy ti mangibaga iti pudpudno a kasasaad ti pagilian. Kayatna a sawen, dagiti laeng napintas a paset ti administrasionna ti implastarna; inlemmengna ngarud dagiti madi.

Ni PNoy a Kas Kapitan ti Barko

Kas masansan ngarud a sawenda tunggal SoNA, nairanta laeng daytoy tapno ipasaw ti Presidente dagiti gapuananna, ken dagiti karina a mangparagsak laeng kadagiti dumdumngngeg. Ngem kalpasanna, manmano met ti adda banagna kadagitoy. Ket di mapupuotan dagiti umili, addanto manen SoNA a mapasamak, wenno sabali manen ketdi a Presidente. Ngem agtultuloy ti agdama a kasasaadda, awan met mariknada a panagbalbaliw; ken ti progreso, maysa pay laeng nga arapaap.

Adu pay laeng met ti mabalin a trabahuen ti gobierno. Partikular iti parikut iti korupsion. Segun ken ni Winnie Monsod, host ti maysa a public affairs show iti telebision, adda kano nagudilan ti Presidente iti daytoy nga agpang, ngem nakabasbassit laeng kano unay tapno adda epektona iti agdama a nangato a puestotayo kadagiti pagilian iti Asia a nakaro unay ti insidente ti korupsion iti gobierno.

Adda pay dita ti parikuttayo iti Tsina mainaig iti pagiinnagawantayo a teritorio iti West Philippine Sea, a pakaibilangan dagiti tagtagikuaentayon a Kalayaan Islands, Scarborough Shoal, ken dadduma pay a paset ti Spratly Islands. Ta no saan nga agan-annad ti gobiernotayo kadagiti addangna, amangan no pakaisagmakan pay daytoy ti nagbassit la ngaruden a pagiliantayo.

Saan laeng a ti Presidente wenno ti Ehekutibo ti mapatudon iti kayattayo a panagbalbaliw. Kasapulan met ti tulong dagiti dua pay a sanga ti gobierno, ti Kongreso ken ti Hudikatura, ken kangrunaanna dagiti umili. No koma barko, nakaandaren daytoy para iti turongentayo a progreso. Di ngarud mabalin a palubosantayo nga aglikawlikaw laeng daytoy iti taaw idinto nga adda met kabaelantayo nga agbiahe iti diretso.

Husto laeng ngarud ti ibagbaga ni dati a Presidente Fidel V. Ramos a ni PNoy ti agak-akem a kapitan dayta a barko ket nakasakay amin nga umili ditoy. Nawatiwat pay ti papanantayo, ken nakaro pay ti kasasaad ti panawen.

Ala, ipeksayo latta amin a kapanunotanyo, wenno dagiti nadlaw ken madillawyo, ta karbengantayo dayta. Ngem nasayaat no padasentayo koma met ti tumulong, uray kunatayo a bassit ti magudilantayo, tapno tumalingenngenen ti panaglayag ti barko.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 16, 2012.)