KAANO PAY A PAKABASOLAN TI AGSAO ITI ILOKANO?

APAMAN a rimmuar ti damag maipanggep kadagiti tallo nga estudiante a nakugtaran iti pribado a pagadalan iti Siudad ti Laoag gapu laeng iti panagsaoda iti Ilokano, napasabtan a dagus ti nasao a pagadalan ken dagiti mangimatmaton iti daytoy iti pungtot dagiti adu nga Ilokano. Puon ti riri ti English-only a pagalagadan ti eskuela, ta nalawag a diskriminasion daytoy iti lengguahetayo nga Ilokano, nangruna ta ganggannaet pay gayam ti pastor nga akinkukua iti pagadalan, ken ti di pannakaipaay ti due process wenno karbengan a mangngeg ti rason dagiti estudiante sakbay ti dinadaras a pannakakugtarda.

Rimmimbaw iti pannakadismaya ti publiko ti pannakaamiristayo nga iti laksid ti agdama a polisia ti gobiernotayo a mangpabileg iti nakayanakan a pagsasao, kaudian a napasingkedan babaen ti Enhanced Basic Education Act (Akta Republika Blg. 10533) a pinirmaan ni Presidente Benigno S. Aquino III itoy a tawen, adda pay laeng gayam dagiti pagadalan a mangipakpakat iti English-only a pagalagadan ta nabayagen daytoy a naipakpakat kadagiti pagadalan a nakaro a kolonial ngem in-inut met laeng a naiwalin gapu ta salungasingenna ti agtaltalinaed ita a prinsipio ti edukasion.

Kayatna a sawen pay ngarud nga awan ti ammo, no di man talaga a nagsukir ti maseknan a pagadalan iti Department of Education (DepEd) Order No.74 s.2009 a nangiwayaten iti panagisuro babaen ti multilingual education (MLE).

Immuna a naibutaktak ti damag dagiti tallo nga estudiante iti online nga artikulo ni Herdy Yumul, propesor ken kolumnista ti Ilocos Times. Ditoy a kinondenar ni Yumul ti pannakakugtar dagiti ubbing iti Saviour’s Christian Academy (SCA) gapu laeng iti panagsao dagitoy iti Ilokano a maibilbilin kadakuada ken uray dagiti mangisursuro a dida ar-aramaten iti uneg ti kampus. Naiwaras ti damag iti social media ti kaso da Kleinee Bautista, Carl Andrew Abadilla ken Samuel Respicio. Dagus met a napidut daytoy kadagiti nailian a diario ken primetime news program kadagiti estasion ti telebision.

Online a Petision

Naipakat dagiti online petition kas koma iti inrubuat ti Nakem Conferences a mangdawdawat ti pannakaikkat a kas presidente ti SCA ni Rev. Brian Shah, ti Singaporean a pastor nga akinkukua ti pagadalan, ken no mabalin mapapanawen daytoy iti pagilian. Adda met petision nga innakeman ti UP Samahang Linggwistika ken UP Layap a mangkidkiddaw ken ni Presidente Aquino nga ibilinna koma a dagus ti agtultuloy a pannakawaswasen ti English-only policy kadagiti amin a pagadalan ti pagilian. Sabali laeng ti resolusion ti GUMIL Ilocos Norte nga impatulodda iti Departamento ti Edukasion a mainaig met laeng iti daytoy.

Nangidatag metten da Dip. Terry Ridon ti Kabataan Partylist ken Dip. Rodolfo Fariñas ti Ilocos Norte iti maysa a resolusion a mangkidkiddaw iti Kongreso a mangpalutpot a nasayaat iti isyu ken mangipakat metten iti panangrepasoda kadagiti student handbook dagiti pribado a pagadalan.

Iti kaudian a damag, wenno kalpasan ti adu a nalak-am ti SCA ken ti akinkukua a pastor a pannakauyaw, nagdawat kano metten dagitoy ti pammakawan kadagiti tallo nga estudiante ken kadagiti nagannak kadakuada. Mabalin kano met latta nga agsubli dagiti estudiante (malaksid ti maysa a naipadamag a nakaakaren iti sabali a pagadalan), ken inlawlawag ti SCA a saan a nakugtaran dagiti tallo no di ket nabalakadan laeng dagitoy nga agbirok iti umakaranda nga eskuela.

Ngem saan a makapnek dagiti palawag ti SCA, ta no agbataytayo iti artikulo ni Yumul, talaga nga awanen ti pagpilian dagiti tallo nga estudiante no di ti pumanaw gapu iti kinauyongen ti pastor a nangkomprontar kadagiti ubbing. Ta uray ti mismo a panangbalakadda laeng kadagit ubbing a mangbirok iti umakaranda, addan intensionda a mangkugtar kadagitoy iti SCA. No pakabasolan dagiti ubbing ti panagsaoda iti Ilokano, adda met nairanta a nalaglag-an ken mayannatup a pannusa a nailanad iti handbook ti eskuela.

Pagsayaatanna ta rimmuar iti publiko dagiti kakastoy a damag a nalawag a diskriminasion iti lengguahe ken pulitayo a kas Ilokano, a pakaseknan metten dagiti dadduma pay a lengguahe ken puli iti pagilian.

Narugian ngarud a nailawlawag, no di man nailawlawagen, ti sungbat iti saludsod no adda met laeng malabsing a paglintegan ti English-only a pagalagadan dagiti pagadalan.

Panaglabsing iti Konstitusion

No ti Konstitusion ti pagibasaran, salungasingen ti English-only policy ti eskuela iti Seksion 7 ti Artikulo 14 a mangibagbaga a Filipino ken English (malaksid no addanto linteg a mangibaga a saan a mairaman ti English), dagiti opisial a lengguahe ti pagilian iti agpang ti komunikasion ken panagisuro. Kasta met a dagiti met lengguahe kadagiti rehion (regional languages) ti karaman (auxiliary) nga opisial a lengguahe kadagitoy a rehion, ngarud agserbi dagitoy a kas kanayon wenno suplemento iti panagisuro.

Kayatna a sawen, tallo ti mabalin a lengguahe a maaramat iti panagisuro: Filipino, English ken Ilokano (iti biangtayo nga agus-usar iti daytoy). Isu a no pinengdan ti maysa nga eskuela ti pannakaaramat ti Ilokano, panaglabsing la ketdi dayta iti ipekpeksa ti Konstitusion.

Ibilbilin ti Seksion 6 ti isu met laeng nga artikulo ti pannakaipakat kadagiti addang, a kas alagaden ti linteg wenno kas ipalubos ti Kongreso, a mangirugi ken mangtaginayon iti pannakaaramat ti Filipino a kas opisial a lengguahe ti komunikasion ken instruksion. Daytoy ti nagtaudan ti agdama a polisia ti gobiernotayo a mangpabileg iti Filipino a kas nailian a lengguahe ken dagiti lengguahe dagiti rehion iti agpang ti edukasion.

Iti daytoy pay ngarud a prinsipio a nagsadag ti RA 10533 wenno ti linteg a nangirubuat ti “K to 12” a sistema ti edukasiontayo iti agdama. Segun iti linteg, maaramat a pangisuro ti nakayanakan a pagsasao dagiti ubbing manipud iti Kinder agingga iti Grado 3 ti elementaria. Mangruginto met ti transision daytoy iti Filipino ken English iti Maikapat a Grado agingga iti Maikanem, agingga nga agbalinto a dagiti laengen dua a lengguahe (Filipino ken English) ti maaramat iti panagisuro iti sekundaria.

Malaksid a salungasingenna ti probision ti Konstitusion, panangiruremen met iti dayawtayo a kas pagilian ti kontrobersial a pagalagadan ti SCA a mangdusa kadagiti adalanda nga agsao iti nakayanakanda a lengguahe, malaksid pay a labsingen daytoy ti karbengan dagiti ubbing a mangipeksa iti riknada iti bukodda a pagsasao.

Adda metten kapadana a resolusion nga indatag ti Kabataan Partylist iti Kongreso idi pay laeng 2011, a mangkidkiddaw iti panagpalutpot ti Kongreso kadagiti ipakpakat nga addang dagiti pagadalan a mangital-o ti English babaen ti panangdusada kadagiti adalanda nga agsao iti Filipino ken ania man a rehional a lengguahe.

Segun iti Kabataan, saan a rason ti pannakaipapaigid ti lengguahetayo iti ay-ayat dagiti pagadalan a mangsanay kadagiti adalanda nga agsao iti English a kas panagsaganada nga agtrabaho iti sabali a pagilian wenno makaala iti nangatngato ken dekalidad a trabaho iti masakbayan. Kasla met ngamin ipakpakitanan a nababa laeng unayen dagiti nakayanakantayo a pagsasao.

Kasla ngarud awan ti nangipangag iti daydi a resolusion ta no adda, amangan no saanen a napasamak ti kaso dagiti tallo nga estudiante ti SCA. Ita ngarud ta kasla naulit a naidatag ti kapadana a resolusion, manamnama a pangrugianen daytoy ti pannakaikkaten ti English-only policy kadagiti pagadalantayo.

Panaglabsing iti “Human Rights

Sinalungasing pay ti SCA ti karbengan a kas tao (human rights) dagiti estudiante. Segun iti report, adda metten grupo a nangidatag iti reklamo iti Commission on Human Rights (CHR) kontra iti eskuela. Ipagpaganetget ngamin ti Universal Declaration of Human Rights, kangrunaan a pagtataudan ti prinsipio ken mandato ti komision, ti panangilaksid iti ania man a klase ti diskriminasion ken ti panangital-o iti karbengan ti tunggal maysa a maipaayan iti edukasion.

Nalawag a diskriminasion ti impakat ti SCA ta linapdanna ti pannakaaramat ti Ilokano iti kampusna, idinto a daytoy ti kangrunaan a lengguahe a maar-aramat iti Siudad ti Laoag,iti Ilocos Norte ken aminen a lugar a paggapuan ti mapan a 7 a milion (segun iti sensus idi 2000) nga Ilokano. No lengguahe, kunatayo, sakupenna metten ti puli ti maysa a tao, wenno ti naggapuanna a lugar, a pakairamanan metten ti kultura ken kaamaanna. Saan met ketdi a dakes ti English-only a pagalagadan, ta mapalpalubosan met daytoy a maipakat kadagiti pagtrabahuan wenno negosio. Nupay kasta, adda dagiti addang wenno pagannurotan a rumbeng a masurot tapno maliklikan ti diskriminasion. Ngem sabalin a saritaan no maipakat daytoy iti edukasion ta addan nabatad a pagalagadan a mangiparpariten iti daytoy.

Masirsirip pay ti panaglabsing ti SCA iti pagalagadan ti DepEd. Ta no agbasartayo iti mismo nga student handbook ti eskuela, “reprimand” wenno pormal a panangunget wenno pammabalaw laeng koma ti pannusa dagiti estudiante. Ngem iti panangipakatda iti expulsion kadagiti tallo nga estudiante, kas man kas kadagsen metten ti panagsao iti Ilokano dagiti adayo a nadakdakes nga aramid a mabalin a pakakugtaran ti maysa nga estudiante, kas koma iti panagkopia iti eksamen ken panangitugot kadagiti pornographic materials iti kampus.

Segun ken ni Assistant Secretary Tonisito Umali iti DepEd, awan ti ubing a makugtaran iti eskuela gapu laeng iti panagsaona iti Ilokano, uray adda dayta nga English-only a pagalagadan ti eskuela. Ken kangrunaanna, no expulsion ti pannusa a mayawat iti ubing, rumbeng nga adda pammalubos manipud iti opisina ni DepEd Secretary Armin Luistro.

Naiget ngamin ti kampania ti departamento a maipaayan koma amin nga ubbing iti gundaway a sumrek iti pagadalan. Saan ngarud a makatulong dagiti eskuela a kas iti SCA nga awan man laeng sawsawirda a mangkugtar lattan kadagiti adalanda iti bassit laeng a panaglabsingda. Dakkel ti epekto ti maysa nga ubing no ma-expel iti pagadalan, a masansan nga agtinnag laengen daytoy nga out-of-school youth.

Agsaotayo Latta iti Ilokano

Agpayso nga adda karbengan dagiti pagadalan a mangaramid iti bukodda a pagannurotan a mangdisiplina kadagiti adalanda, ngem ania man a pannusa, rumbeng a mayannatup iti inaramid ti ubing a naglabsing.

Ti edukasion ti manamnama unay nga instrumento a pangkontratayo iti ania man a diskriminasion iti gimong. Dakkel ngarud a karit daytoy kadagiti mangisursuro ken mangimatmaton kadagiti pagadalan. Isuroda koma kadagiti ubbing no kasano ti agpanunot, saan a laeng no ania ti rumbeng a maammuanda, iti kasta nalaklaka a maanagda nga amin a sawen ken aramidenda nga adda pakaseknan ti sabali a tao wenno ti gimong, awan koma ti al-alaenda a maysa a pammati, maris ti kudil, seksualidad, edad, ken puli no hustisia ken karbengan nga agadal ken agtrabaho ti mapagpapatangan.

Ala, agsaotayo latta iti Ilokano! Ipagpannakkeltayo daytoy a nakayanakantayo a lengguahe, saan laeng a kas maysa nga umili nga agay-ayat iti naggapuanna a lugar ken puli, no di pay ket kas maysa nga umili nga agtamed iti paglintegan ti bukodtayo a pagilian.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 26, 2013.)

KASAPULAN KADI PAY TI PORK BARREL?

GAPU iti tumtumpaw ita nga isyu Iti korupsion iti Priority Development Assistance Fund (PDAF wenno pork barrel) dagiti kameng ti Kongreso, nangyadal man daytoy kadagiti umili no kasano nga agpayso a maar-aramat daytoy a pondo.

Mapan a P70-milion ti tinawen a mailatlatang a PDAF iti tunggal diputado, idinto a P200-milion iti tunggal senador. Iti agdama a bilang dagiti kameng ti Kamara (292) ken Senado (24), umabot ngarud iti P27-bilion ti dagup ti PDAF iti makatawen.

Ngem sabali ti naisurat iti papel ken iti pudpudno a mapaspasamak kadagitoy a PDAF.

Iti papel, dagiti laeng proyekto iti impraesktrutura, panggedan, pannakasanikar wenno pannakapadur-as ti karadkad ken pagbiagan dagiti komunidad, saranay iti panawen ti kalamidad, ken panaggatang kadagiti kasapulan a ramit kadagiti bukodda a distrito ti pakaisangratan ti PDAF.

Sakbay a mayaon daytoy a pondo, aglasat nga umuna iti Department of Budget and Management (DBM) ken iti mayannatup nga ahensia a mangisayangkat iti proyekto a pakailatanganna ken iti maseknan a lokal a gobierno. Kalpasan a mangidatag dagiti lahislador iti DBM iti listaan dagiti isayangkatda a proyekto karamanen dagiti kontraktor ken supplier, mangiruarto metten ti DBM ti pondo a yawatna iti mapusgan nga ahensia a mangisayangkat kadagitoy a proyekto. Ket dagitoy met nga ahensia ti mangaramidto iti project proposal ken maipakat ti public bidding babaen ti tulong dagiti maseknan a lokal a gobierno. Ket inton agtutunosda, maisayangkat a dagus ti proyekto.

Ket inton malpas ti proyekto, ditoyto metten a siripen (post-audit) ti Commission on Audit (COA) no nakompleto met laeng daytoy, no nasurot dagiti espesipikasion ti plano, wenno naaramat met laeng ti pondo iti umisu a wagas. Ditoyto laeng ngarud a makita ti anomalia, no adda man.

Ngem sabali ti realidad wenno pudpudno a mapaspasamak. Uray pay adda daytoy naurnos a sistema ti pannakairuar ti pondo, agsadag met latta ditoy ti pagayatan ti maysa a lehislador wenno ti kayatna a pangipuruakan iti PDAF-na. Awan ti dakesna ti maysa a diputado wenno senador a mangpili iti proyekto a ti panagkitana ket makatulong kadagiti masakupanna ken uray payen iti sibubukel a pagilian. Ngem ad-adda met a dagiti lokal a gobierno wenno uray a mismo dagiti ahensia ti umas-adideg kadagiti lehislador para iti maysa a proyekto, a saan met a kankanayon a para iti pagsayaatan ti sapasap, no di ket maysa nga instrumento tapno maital-o laeng ti panagkakadua wenno pinnadrino iti politika. Kas pagarigan, kunanto met ni Apo Lehislador: “Pondoak ti kayatmo a proyekto, ngem siguraduem a kaduaka inton eleksion.” Ket no saan met a politiko ti kasangsangona a kas koma no maysa laeng nga ahensia wenno NGO (nongovernment organization), kunananto met: “Rumbeng nga adda bingayko dita.”

Masansan ngarud a mapaspasamak ti nakaro a panangipanginada iti proyekto, pudpudno man wenno sinsinan (ghost project), ta awan sabali nga intension dagiti agipakat iti daytoy no di ti mangkittab iti dakkel, a natural, adda latta bingay ni Apo Senador wenno Apo Diputado.

Iti papel wenno teoria, segun ken ni Archbishop Socrates Villegas iti pastoral statement daytoy itay napan a lawas, panggep ti PDAF ti mangidanon iti proyekto ti gobierno kadagiti marigrigat ken dagiti maipapaigid a sektor. Ta mabalin ngamin a direkta nga umararawda kadagiti pannakabagida iti Kongreso para kadagiti kasapulanda, kas koma iti panagdawatda iti magastos iti operasion no adda masakit, pondo para kadagiti kasapulan iti komunidad ken dadduma pay.

Ngem iti realidad, maar-aramat laeng ti PDAF tapno ipasindayag dagiti lehislador kadagiti masakupanda a distrito nga adda met ar-aramidenda a nasayaat para kadakuada, idinto a dagitoy a pondo ket aggapu iti gobierno a pagserbianda a saan ket nga iti bukodda a bulsa. Adda met dagiti naagum unay a diputado wenno senador a mangballikog iti bidding process tapno mapondoan ti paboritoda a proyekto a pakakittabanda iti dakkel a kickback. Makikumplotda kadagiti kontraktor ken dagiti ahensia a pakaiturongan ti pondo, ket doktorenda dagiti reportda, wenno agaramidda kadagiti peke a listaan dagiti napirmaan a nagan a nairanud kadagiti bogus a proyekto.

P10-Bilion nga Scam iti PDAF

Idi ngarud rimmuar ti damag a sabali kano ti nakaiturturongan ti agdagup iti P10-bilion a pork barrel ti lima a senador ken saan a nababbaba ngem 23 a diputado manipud iti 2006 agingga iti 2011, kasla panangipalagip man laeng daytoy iti dakes nga epekto ti kaadda kadagiti lehislador ti bileg a mangilatang iti PDAF-da iti kaykayatda. Kinapudnona, kasla ipus pay laeng ti nakitatayo iti timpuar nga isyu iti pork barrel, ta adda pay dakdakkel a bagi ti anomalia nga adda pakainaigan ti pannakaaramat ti pondo.  

Ni Janet Lim-Napoles, akinkukua iti JLN Group of Companies, ti maitudtudo nga akin-utek iti P10-bilion nga anomalia. Asino daytoy a tao? Idi laeng a simngaw ti anomalia a rimmuar ti naganna. Ta kasta ti operasionna, nalimed laeng.

Ngem kas kadagiti sindikato wenno dadakkel nga operasion iti dakes nga aramid, rummuar laeng ti dakes nga aramidda no adda agsao a kaduada. Ket dayta ti napasamak iti operasion ni Napoles. Adda nagipulong, ket ti ania man nga imbagana iti autoridad, dayta ti nangrugian ti imbestigasion nga isaysayangkat ita ti National Bureau of Investigation (NBI). 

Ditoy ngarud a naduktalan a nabayag gayamen nga adda dagiti bogus wenno peke nga NGO nga idauluan ni Napoles. Pinagparangna dagiti kosinero, hardinero ken asino ditan a kaduana iti balayda a chairman, sekretario, tesorero wenno ania ditan a posision kadagitoy nga NGO wenno korporasion.

Inlawlawag ni Benhur Luy, ti dati a kadua ni Napoles ti operasion a nagpulong iti autoridad ken nagbalin a whistleblower iti kaso, no kasano nga impakat ni Napoles ti modusna. Asitgan kano ni Napoles ti no asino ditan a senador wenno diputado ket yasidegna metten ti NGO wenno foundation a binangonna tapno ponduan dagitoy para iti isayangkatda a proyekto (bogus man wenno saan), katukad ti dakkel a kickback para iti senador wenno diputado. Ammo ni Napoles ti ar-aramidenna, ta kabaelanna a mapatung-ed dagiti maseknan nga opisial, manipud iti opisina dagiti lehislador, ti DBM ken uray pay dagiti lokal a gobierno. Agpayso nga adda dagiti maipakat a proyekto, ngem masansan met a peke ti pirma dagiti tattao wenno institusion a nairanud iti proyekto.

Iti panagpalutpot ti social news network website a Rappler, naduktalan a 49 a lehislador ti nangiruar iti pondo iti 26 nga NGO babaen ti maysa laeng a korporasion.

Ngem kuna met ni Luy, nga agduduma a korporasion wenno ahensia ti nangalaan ni Napoles iti agdagup iti P10-bilion a pondo manipud ti PDAF.

Nupay mapan laeng a pito kadagiti NGO a mapalpalutpot ti tengngel ni Napoles, nakaala dagitoy iti agdagup iti P611.03-milion a pondo, wenno arigna kagudua (45%) ti P1.35-bilion a pondo a nasirip ti COA a naggapu iti PDAF ti saan a nababba a 49 a lehislador a naiturong laeng iti awan kaes-eskanna a proyekto dagiti 26 nga NGO manipud 2007 agingga iti 2011.

Ket kadagiti 26 nga NGO, 11 laeng ti agop-operasion sakbay ti lima a tawen a panag-audit ti COA. Naduktalan ngarud ti COA a kaaduanna nga awan ti track record wenno nagapuananda a kas NGO, awan ti kabaelanda nga mangilatang met ti katukadna a pondo, adda agtaltalinaed nga interesda iti dadduma pay nga NGO a naparaburan iti pondo, naglabsingda iti regulasion ti COA, ken dida naiparang ti listaan dagiti benepisario ti proyekto a pinonduan ti PDAF.

Iti panagtultuloy ngarud ti imbestigasion, naammuan pay nga uray mismo ti chairman ti nabileg a komite ti appropriations ti Kamara, ket nangilatang met ti P5-milion a pondo kadagiti bogus nga NGO ni Napoles.

Ken kanayon ti panagpalutpot pay ti COA ti pannakaduktal ti panangilatang kano met ni Senador Lito Lapid ti bukodna a PDAF iti pannakagatang ti garbage deodorizer manipud iti kompania nga immasideg kenkuana, idinto a saan met kano a kasapulan dagitoy dagiti tallo a munisipalidad ti Rizal ken nangnangruna a saan a naglasat dagitoy iti bidding process. Kasta met ti kaso ni Senador Vicente Sotto III a nangilatang met iti P1.5 million para iti pannakagatang ti nasao a garbage deodorizer iti ili ti Teresa, Rizal a saan met pulos a naus-usar ta saan kano met a kasapulan ti lokal a gobierno.

Imbestigasion, Abolision Wenno Regulasion?

Panggep ngarud ita ni House Minority Leader Ronaldo Zamora, a mangidatag iti maysa a resolution tapno mapalutpot ti sawenna a “criminal plunder” nga insayangkat ti grupo ni Napoles ken dagiti kameng ti Kongreso no bilang ta agpayso a nagkukumplot dagitoy tapno ibolsada ti pundo.

Ngem iti biang ti Senado, awan ti panggepda a palutpoten dagiti kakaduada a nainaganan iti anomalia uray pay nangidatagen ni Senador Chiz Escudero iti maysa a resolusion iti Blue Ribbon Committe tapno agpalutpot. Segun ken ni Senate President Franklin Drilon, bay-anda kano pay nga agpalutpot ti NBI ngem iti mangirugida iti bukodda nga addang. Ngem no bilang kano ta kiddawen ti situasion a mangipakatda iti parallel inquiry, isunto laeng kano ti panaggaraw dagiti senador.

Natibtibong ketdi ita ti pannakakiddaw ti abolision wenno pannakawaswasen ti PDAF iti Kongreso gapu ta pagtataudan laeng kano met ti korupsion, saan laeng iti naudi a kaso ni Napoles no di pay dagiti napalpalabas a kaso. Kayat ngarud ti grupo dagiti militante a party-list a mawaswas ti PDAF babaen ti maysa agakat nga indatagda iti Kongreso tapno agbalinen a pormal ti pannakawaswas ti PDAF.

Ngem no ni House Speaker Feliciano Belmonte ken dadduma pay a kakaduana ti masurot, saan kano a rason ti isyu ni Napoles ti panangipaigidda lattan ti PDAF. Ta ad-adu kano kadagiti kakaduada a nangilatang kadagiti PDAF-da kadagiti lehitimo a proyekto ken ahensia; wenno pudpudno a nairanud dagiti kakailianda, kas koma dagiti hospitalization wenno scholarship program a nabayagen nga ipakpakatda kadagiti distritoda.

Saan met a kayat ti bumiang ti Malakanyang iti isyu iti abolision, ta ad-adda kano a pakaseknan daytoy ti Kongreso ta isu met laeng kano ti agaramid kadagiti linteg no kayatda a mawaswas wenno saan daytoy. Ti pudno ketdi, adda bileg ti Ehekutibo, babaen ti DBM, a mangtengngel iti pannakairuar dagiti PDAF. Mabalin ngarud a saan a pabor ti abolision ti Malakanyang ta isu pay nga aramatenna ti PDAF a pangay-ayo kadagiti kameng ti Kongreso no adda kasapulanna kadakuada.

Ngem segun kada Drilon ken Escudero, saan a praktikal ti pannakawaswas ti PDAF ta adda met kano dagiti pudpudno nga agkasapulan iti pondo. Isu nga no adda man rumbeng nga aramiden ti Kongreso, isu ti panagaramidda kadagiti naiget a pagalagadan tapno saanen a maulit ti anomalia. Maysa kadagiti makitkitada a solusion ti pananglimitarda iti pakaisangratan ti PDAF, a no mabalin, para laeng koma daytoy iti poverty alleviation program ti gobierno, iti salun-at ken edukasion. Isingsingasing met ni Villegas a patibkeren dagiti lehislador ti bilegda a mangbantay, mangmonitor ken mangadal iti pannakausar ti pondo, a no mabalin, adda met koma partisipasion ti Simbaan, dagiti negosiante ken dagiti kameng ti civil society. Silulukat latta koma ti proseso ti pannakaipakat ti proyekto iti publiko.

Iti met biang ni Budget Secretary Florencio Abad, masapul a dagiti laeng ahensia ti ehekutibo ken lokal a gobierno ti rumbeng nga agawat iti PDAF. Para kadagiti NGO nga agdawat iti pondo para kadagiti bukodda a proyekto, rumbeng ti akreditasion manipud iti gobierno.

Liklikantayon ti Agdawat

Kiniddaw ti Catholic Bishops’ Conference of the Philippines nga iwalin latta koman ti Kongreso ti PDAF ket iturong laengen dagiti lehislador ti atensionda iti akemda nga agaramid iti linteg. Iti kasta maliklikanen ti ania man nga anomalia wenno korupsion iti pondo ti gobierno.

Kiniddaw ngarud ni Villegas a no mabalin, liklikan koman dagiti kameng ti Simbaan ti agdawat iti ania man a pabor kadagiti politiko, wenno dagiti umili a bumingay iti pork barrel dagiti diputado babaen ti panagdadawatda iti pondo para iti personal a rason, parikut ti pamilia, proyekto ti barangay wenno uray pay pannakaisayangkat ti piesta. Dagdagentayo kano ketdi dagiti lehislador nga agaramid iti linteg para iti pagsayaatan ti sapasap, wenno agisayangkat kadagiti proyekto a kasapulan iti panagdur-as, a saan a mapilpili laeng dagiti mairanranud.

Gapu ngamin iti panagdawdawattayo kadagiti pondo, mapilitan dagiti opisial ti gobierno nga usaren ti ania man a makittabda kadagiti proyekto a pinonduan ti PDAF-da wenno uray pay manipud iti magangganarda iti hueteng ken dadduma pay nga illegal a sugal ken aramid.

No kasta la a kasta ti situasion, agtultuloy latta ti korupsion iti gobiernotayo.

(Basaen ti kompleto a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 12 2013.)

ANIA TI PUDNO ITI BLACK SAND MINING?

PANAGTAKAW a nakalawlawag ti inaramidda.

Dayta no pudno la unay ti ibagbaga dagiti lumugar iti isla ti Camiguin, iti ili ti Calayan, Cagayan a paset ti Babuyan Islands, a dua a barko manipud iti Taiwan ti simrek iti sakup a baybay ti Babuyan tapno agminas nga awan permiso manipud iti gobierno kadagiti nangisit a darat. Kunada a nagusarda iti dadakkel a hose a nangsusop kadagiti darat a nangbunag kadagitoy

Pinatalgedan ti punong barangay ti lugar nga operator ti black sand mining dagitoy, ken segun kadagiti report, puntiria kano dagiti ganggannaet a barko dagiti agkakapateg a magnetite sand wenno nangisit a darat a pagtaudan dagiti nakirangen iti lubong a mineral a thorium, titanium, zirconium ken tungsten. Kasapulanda ngamin dagitoy a mineral a kas ramen iti aramidenda a landok.

Ngem segun iti maysa nga opisial ti Calayan, awan kano ti operasion ti black sand mining iti baybayda. Naka-pending wenno agur-uray pay laeng ti pannakaaprobar ti aplikasion dagiti maseknan nga akinkukua kadagiti ganggannaet a barko, isu a mangal-alada kano pay laeng iti sampol. Sampol, kunana, ngem agkarasubli dagiti barko a nangikurimed kadagiti darat iti Babuyan manipud Hunio 27 agingga iti Hulio 1. Mangipakita ngarud ditoy nga ammo ti lokal nga opisial ti mapaspasamak iti lugarna.

Kastoy man ti situasion kadagiti baybay iti sumagmamano pay nga ili iti Cagayan idi 2005 wenno nasapsapa pay. No kasta idi nga adda masiputan dagiti lumugar iti igid ti baybay nga agbunag kadagiti nangisit a darat, kuna dagiti lokal nga opisial a mangal-ala laeng dagitoy iti sampol ta naka-pending pay laeng dagiti aplikasionda nga agminas. Ngem kalpasanna, agtultuloy met gayamen nga ar-aramidenda wenno nagbalinen a regular ti panangbunagda kadagiti nangisit a darat, adda man wenno awan dayta a permiso. 

“Person of Authority”

Segun pay iti report ti GMA-7 mainaig iti kaudian nga insidente iti Babuyan Islands, binaon kano ti mayor ti Calayan dagiti polis tapno aginspeksion kadagiti barko, ket nagsubli dagiti polis a nagpulong iti mayor nga adda kano met nangatngato a tao (“person of authority’) a nangibaon kadagiti nasao a barko nga agbunag kadagiti darat. Dayta manen, “person of authority” kunada lattan, ngem dida met inaganan wenno ilawlawag a nasayaat ti ibagbaga dagiti polis.

Kastoy a kastoy met ti napasamak iti napalpalabas kadagiti dadduma a lugar iti Ilocos Sur, Ilocos Norte ken kadagiti probinsia a nangtaraigid iti baybay agingga iti Bataan a pakapaspasamakan met ti operasion ti black sand mining, segun iti maysa nga opisial ti MGB. Ta no kasta a saludsoden ti media kadagiti maseknan a lokal nga opisial no adda nasiputanda nga agikurimed kadagiti nangisit a darat kadagiti sakupda, no asino latta met ditan ti itudoda a nangibaon, wenno nangipalubos kadagitoy nga illegal a panagminas iti darat.

Asino ngarud dita dagiti “person of authority”? Ti kadi MGB? Ngem kuna met ti ahensia nga iparparitna dagiti kakastoy nga operasion no awan ti permiso manipud kadakuada ken dadduma pay a maseknan nga ahensia. Saan ngata a dagiti “person of authority” ket dagiti met laeng opisial ti maseknan a lokal a gobierno?

Segun pay iti maysa nga opisial ti Calayan, nangisayangkat kano metten ti lokal a gobiernoda ken ti MGB iti konsultation kadagiti lumugar. Ngem kuna met ti maysa a lumugar a napasamak laeng ti konsultation kalpasan a nagipulong dagiti residente iti media; ken saan kano met a konsultasion ti napasamak no di ket maysa a “lecture” wenno panangallukoy laeng kadagiti residente nga ayonanda ti panagminas ta adda kano met pagalagadan nga ipakat ti lokal a gobierno para iti panagminas kadagiti darat iti sakupda a baybay. Kitaem, ammo dagiti lokal nga opisial ti black sand mining iti sakupda ngem agindidiammoda idi damona a rimmuar iti media ti nalimed a panagminas.

Tuloy ang Ligaya

Awan man dumana daytoy kadagiti dadduma a lugar a pakaipakpakatan metten ti black sand mining. Adda dita ti kasla maysa nga ima dagiti lokal nga opisial a mangipakita iti publiko nga agipakpakatda kadagiti konsultasion, wenno adda dita ti kasla panagdengngegda kadagiti adu a petision kontra iti panagminas, nangnangruna kadagiti civic group nga idauluan dagiti relihioso a grupo.

Ngem gayam nakatallikud ti maysa nga ima dagitoy nga opisial a mangibabaon kadagiti operator ti black sand mining nga ituloyda latta ti operasion. Tuloy ang ligaya, bahala silang hanapin at kasuhan ang “person of authority,” kasla kasta man ti ibagbagada.

Apay a kasta? Wen, a, ta agtultuloy ti panagminas latta kadagiti baybay, nangnangruna iti Cagayan ken Ilocos. Mismo a ti MGB ti nangkompirma iti daytoy, malaksid pay ti agtultuloy a panagipulong iti media dagiti civil group a saan a pabor iti black sand mining ta makadadael daytoy iti nakaparsuaan.

Agpayso met nga adda maysa a korporasion a pinaritan ti Korte Suprema, babaen ti bileg ti Writ of Kalikasan, nga agisayangkat iti panagminas iti baybay iti Ilocos ken Pangasinan, ken sabali pay dagiti dagiti pinaritan ti Korte a grupo nga agminas iti Cagayan. Ngem saan kano met nga ipakpakat dagiti lokal nga opisial dagitoy a pammilin ti korte. Adda dita ti cease-and-desist order ti Department of Environment and Natural Resources kadagiti ganggannaet a mining companies ngem saan met a madagdagus nga ipatungpal ti lokal nga opisina ti DENR gapu kadgiti aglalaok a rason.

Ken agpayso nga adda metten impasardeng ti MGB nga operasion dagiti kompania a kukua dagiti Tsino nga agminas iti baybay ti San Vicente, Ilocos Sur ta simiasi kano dagiti operator iti napagtutulagan a paset laeng ti baybay a mabalinda a pagminasan.

Ngem mapanunottayo man a dagus, asino ti nangipalubos kadagitoy nga agminas? Nalaka ketdi a patien nga agtiliw laeng ti gobiernotayo, wenno ipasardengna ti operasion inton naala met aminen dagiti gangngannaet nga operator ti kasapulanda iti maysa a paset ti baybay. Nabanglo latta ngarud ti nagan dagiti opisial ti gobierno.

Asino Dagiti Agganganar?

Kadakkelan ngarud a saludsod ditoy no asino ti agganganar kadagitoy nga operasion ti black sand mining, illegal man wenno adda pammalubos ti gobierno?

Umuna unay, dagiti ganggannaet a mining companies. Gapu ta ad-adda nga illegal, wenno awan ti permit ti operasionda, nababa unay ti yaw-awatda a pasuksok kadagiti rinuker nga opisial no maidilig iti dakdakkel a bayadanda koma a buis ti gobierno. Ngem ditay’ kadi agbalaw a kanayon a dagiti gangngannet, partikular dagiti Tsino, Taiwanese ken Koreano, ti mangib-ibus iti kinabaknangtayo—masansan a sililimedda a sumrek ta awan ti agbambantay iti sumrekanda, idinto nga agrigrigat ti kaaduanna a Filipino a manmano a makaramraman ti parabur ti kinabaknang ti pagiliantayo?

Ala, sumaremon ti kapauten ti black sand mining kadagiti nadakamat a lugar. Ngem napananna dagiti napaspastrek iti daytoy nga industria.

Segun iti maysa a report ti dairio, mapan a $71-bilion ti mabalin a maurnong ti gobierno iti black sand mining uray iti Ilocos pay laeng, ngem yanna dagiti nasingirda a buis, no adda, a, nasingir? Kinapudnona, awan dumana daytoy iti sibubukel nga industria ti panagminas iti pagilian (saan laeng nga iti baybay) ta idinto a nakadakdakkel ti mapaspastrekan dagiti mining coroporation, nakabasbassit kano met ti masingsingir a buis ti gobierno kadakuada. Idinto a ti gobierno ti aggastos met laeng iti dakkel gapu iti dakes nga epekto ti panagminas wenno kalpasan a panawan dagitoy a korporasion ti dinadaelda a lugar kalpasan ti panagminasda.

Bumaknang ti maysa a lokal a gobierno, kunada, ngem asino met ti pudpudno a bimmaknang gapu laeng iti black sand mining. No adda agpayso dimmur-as a lokal a gobierno a pakaipakpakatan ti black sand mining, nairanrana laeng daytoy ta adu pay ti kasapulan tapno agprogreso ti maysa nga ili, siudad wenno probinsia. Nalaka laeng ngarud a maawatan a dagiti laeng maseknan nga indibidual ti gobierno ken dagiti mining companies ti agganganar iti parabur ti nakaparsuaan.

Ngem saan laeng a maigapu ditoy no apay a di rumbeng a mapalubosan ti panagminas kadagiti nangisit a darat.

Peligro Kadagiti Lumugar

Segun iti World Wildlife Fund Philippines, makadadael ti black sand mining iti marine biodiversity iti Babuyan Islands, partikular iti panagbiag ti maysa a klase ti balyena (singing humback whale) a masarakan laeng ditoy a lugar nga agum-umok kadagiti kadaratan iti baybay ti Babuyan. Dadaelenna pay ti rekursos naturales ti taaw kas koma kadagiti korales, ken kadagiti ikan a pumanaw ti makibur a lugar ken dadduma pay a gameng ti baybay. Pagangayanna, kumirangen ti makalapan dagiti residente kadagiti igid ti baybay a makaapekto laeng ngarud iti panagbiagda.

Segun ken ni MGB director Leo Jasareno, kadadaksan nga epekto nga ipaay ti black sand mining ti pannakaperdi dagiti lugar iti igid ti baybay ta main-inut no kua a lamuten ti danum dagiti kadaratan, ken ad-adda a lumawa ti sakup ti baybay. Madegdegan ti panagdakkel dagiti dalluyon no kasta a dumteng ti dawel isu a napartak ti pannakakirkir dagiti daga iti igid ti baybay. Adu ngarud metten dagiti tattao a nagbakuit kadagiti naapektaran a komunidad gapu ta maibusen ti daga iti lugarda.

Segun iti panagadal, ti panangsusopda kadagiti darat iti lansad ti taaw (ocean floor) ti mangpartuat iti nakaro a sedimentation wenno proseso a pannakapaadu ti banag nga agarinsaed iti baybay a posible a pakatayan dagiti korales ken adu a nabiag iti baybay, saan laeng a dagiti balyena.

Mapadpadasan metten ti dadakkel a layus ken napartak a pannakateppang dagiti baybay a di nasapsaparan dagiti lumugar iti napalpalabas sakbay a simmangbay dagiti gangngannaet nga operator ti black sand mining.

Saan ngata a yaw-awis laeng ngarud ti nasaknapen a pannakaipalpalubos ti black sand mining ti pannakapasamak ti nasaknap met a panagsuek ti pagbiagan dagiti lumugar, ken ti pannakaraut ken agtultuloy metten panagpukaw dagiti nabiag kadagiti baybaytayo?

Sapay koma ta ti pudpudno a sungbat iti daytoy, ipaay dagiti opisial ti gobierno a mangipalpalubos iti black sand mining iti lugarda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 29, 2013.)

ANIA, MAYATKA? FILIPINAS, SAAN A PILIPINAS

TALLO ti nagan ti pagiliantayo: Philippines, Filipinas, Pilipinas.

Makaulaw, segun ken ni Virgilio Almario, National Artist ken Chairman ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF).

Ti kaadda kano dagiti tallo a nagan ti mangipapaay iti nailian a pannakaulawtayo iti kinaasinotayo (self-identity) a kas pagilian.

Ti Filipinas ket aggapu iti Las Islas Felipinas nga impanagan dagiti Espaniol, a nangsakup kadatayo iti nasurok a 300 tawen a nagpatingga idi maika-19 a siglo, kadagiti isla a sinakupda iti Asia Pasipiko. Naadaw daytoy iti nagan ni Felipe II, ti agturturay nga ari ti Espania idi maika-16 a siglo.

Ti Philippines (The Philippine Islands wenno The Philippines) ti inaramat dagiti Amerikano nga opisial a nagan ti pagilian idi isuda met ti nangsakup iti pagilian kalpasan dagiti Espaniol.

Ti Pilipinas ket isu ti bersion iti Tagalog ti Filipinas a naaramat a kas lokal a bersion ti opisial a nagan ti pagilian babaen ti daan nga alpabeto. Nangrugi laeng a nairaman ti letra F ken pito a dadduma pay a letra iti opisial nga alpabeto idi 1987.

Adu ketdi ti nangkantiaw, nanglibbi, ken nangapa ken ni Almario idi rimmuar iti media, nangnangruna iti Internet, ti kontrobersial a resolusion ti KWF itoy a bulan (nupay idi pay laeng Abril a napasingkedan daytoy) a mangkidkiddaw iti pannakaaramat ti Filipinas a saan ketdi a Pilipinas, iti lokal a bersion wenno Philippines iti ruar wenno internasional nga agpang, ta ad-adda kano a mayannatup ti Filipinas iti pakasaritaan ken agdama a panagprogreso ti pagilian. 

Ngem kas iti adun a panagpanggep—wen, masao a kasta, ta saan nga inkapilitan (mandatory) ti resolusion ti KWF ta awan bileg daytoy a kas linteg, maipaigidto laeng daytoy a naudi nga addang ti komision a kas paset laeng ti komentario wenno panangilawlawag (footnote) iti pakasaritaantayo.

Kangrunaan man a rason dagiti asino man a mayat a mangbaliw iti nagan ti pagilian ti nakaro kano unay a kinakolonial ti nagan a Philippines ta pinartuat laeng daytoy dagiti Amerikano (ngem uray pay met ti Filipinas ta pinartuat met dagiti Espaniol). Idi matamtaming pay laeng ti Konstitusiontayo babaen ti Consitutional Commission a nabukel idi 1986, naisingasing dagiti sumaganad a nagan a mangsukat koma iti dayta a kolonial a nagan: Rizal a naadaw iti nagan ti Nailian a Bannuar, Bayani a “bannuar” ti kayatna a sawen iti Tagalog (Filipino itan), ken Luzviminda a panangyababa iti napagtitipon a nagan dagiti tallo a dadakkel a grupo dagiti isla ti pagilian (Luzon, Visayas ken Mindanao). Ngem agpapada a naiwalin dagitoy, a segun ken ni Joaquin Bernas, kameng daydi a Komision, kasla adda pay nayonna nga angaw iti diskusionda kadagitoy a singasing a nagan.

Sakbay dayta, naisingasing met ti Maharlika idi panawen ni Presidente Ferdinand E. Marcos. Adda pay nangisingasing iti Katipunan ken Lapu-lapu. Idi 1913, innakeman met ni Hen. Artemio Ricarte ti nagaramid iti Konstitusion ti pagilian a mangsukat iti Philippines iti Rizaline Islands.

Ngem kalpasan ti nabara a debate iti tunggal singasing, a mabalin met a mangriing iti nasionalismo ken uray pay pagkakatawaan wenno pagriringgoran dagiti maseknan, maibasuranto met laeng dagitoy a kas kadagiti daan a diario.

Iti laksid ngarud ti kanaigna a patangan maipapan iti nasionalismo (narigat a mataming daytoy iti debate ti lingguistika ken kultura)  ken kolonialismo (di mabukel daytoy a salaysay no awan dagiti kolonial a balikas a maaramat ditoy), makaulaw kadi ti panangusartayo iti agdama kadagiti tallo a nagan: Philippines, Filipinas, Pilipinas?

Philippines a kas Opisial a Nagan 

Saan a makaulaw (dayta ngamin ti pakaituronganna ti “national confusion” a lawlawaten ni Almario) ta nabayagen a The Philippines (wenno Republic of the Philippines) ti opisial a nagan ti pagilian, a kas nailanad iti Konstitusiontayo. Daytoy ngarud a nagan, kas mayannatup ditoy, ti agparang kadagiti amin nga opisina ken ahensia ti gobierno, opisial a dokumento, transaksion wenno komunikasion, ken daytoy ti opisial a nagantayo iti internasional a komunidad, kas koma iti panagkamengtayo iti United Nations Organizations ken Olympics.

Nupay kasta, dina met ibaga a tungpal-biag a kasta ti nagan ti pagilian. Ta mabalin met a mabaliwan ti naganna a kas sagudayen ti Seksion 2, Artikulo 16. Ngem nailanad pay ditoy a probision a mapasamak laeng dayta (ti pannakasukat ti nagan, karamanen ti nailian a kanta ken national seal) no ipalubos ti Kongreso babaen ti maysa a linteg a ratipikaranto dagiti umili babaen ti maysa a referendum. Ngem ti ania man a baro a nagan, rumbeng nga iparangarang wenno ibagian daytoy ti ania man panggep, pakasaritaan, ken tradision dagiti umili.

Nabatad ngarud nga awan ti karbengan ti resolusion ti KWF a mangibilin iti kayatna a pannakaaramat ti Filipinas a kas opisial a nagan ti pagilian. Impingetda laeng ti saan a pannakaaramat koma ti Pilipinas; nupay kasta, naaramat ditoy dagiti balikas a “himukin” ken “hindi sapilitan” wenno guyugoyen laeng dagiti maseknan a sumurot iti panggepda ken saan nga inkapilitan ti ibilbilinda kadagiti insitutusion wenno opisina nga agar-aramaten iti Pilipinas sakbay a napasingkedan ti resolusion.

Inako pay ni Almario a kasapulan ti napaut a proseso tapno naan-anay a maipatungpal ti panggepda, malaksid pay a narigat ti pannakaipakatna, kas makita iti kaadu a dagus dagiti nangkontra iti resolusion, ken ti dakkel a magastos ti gobierno a mangbaliw kadagiti maapektaran nga institusion.

No maipapan iti ibagbagada, nangruna dagiti netizen, nga agbalin a University of Filipinas ti University of the Philippines (UP), nalawag ketdi nga angaw wenno pagkakatawaan laeng daytoy iti cyberspace. Ta malaksid a naalas a denggen (nupay posible met a mapasamak ti UF no maalada laeng ti naan-anay a panawen a masanay daytoy iti panagdengngegtayo), nalipatandan sa a karaman ti Ingles nga opisial a lengguahe ti pagilian, kas ipekpeksa pay ti Konstitusiontayo.

Filipinas Kontra Pilipinas

Mabati laeng ngarud ditoy ti isyu maipapan iti lokal a bersion ti nagan ti pagilian. Filipinas kadi wenno Pilipinas?

Adda dakkel a rason wenno karbengan ti KWF a mangipapilit a Filipinas ti rumbeng a maaramat a saan ketdi a Pilipinas. Ditoy a maipakatda ti kayatda a consistency wenno ti maymaysa laeng a nagan a maaramat a para iti amin a kapadana a rason ken okasion.

Maipalagip a naaramat ti Pilipinas gapu ta awan ti letra nga F iti daan nga alpabeto (daytoy ti abakada a nayadal kadagiti eskuela sakbay ti 1987), ken Pilipino met ti awagda kadagiti agindeg. Ngem babaen ti agdama a Konstitusion, nagbalin a Filipino ti opisial a nagan ti nailian a lengguahetayo. Ket naipasurot ngarud ditoy ti pannakarepaso ti alpabeto tapno makapudno iti baro a paglintegan. Nairamanen dagiti letra a C, F, J, V, X, Z iti napabaro nga alpabeto, a kas pangbigbig met daytoy ti Estado kadagiti dadduma a lengguahe iti pagilian nga agar-aramat iti f wenno c kadagiti us-usarenda a balikas iti inaldaw. Ken tapno mayannatup met ti pannakaaramat dagitoy a letra kadagiti partikular a nagan dagiti tao, lugar ken adu pay a bambanag.

Nalaklaka ngarud a maipakat daytoy ti KWF uray awan ti linteg nga aggapu iti Kongreso ta saan a matagamtam ti opisial a nagan ti pagilian a Philippines. Kayatna a sawen “localized” laeng ti isyu.

Kinapudnona, adda met dagiti magasin wenno publikasion a kas iti Bannawag a nabayagen a mangar-aramat iti “Filipinas” a kas nagan ti pagilian ken iti Filipino a kas nagan dagiti agindeng iti, wen, Filipinas. Napateg pay ngarud ditoy ti pannakitinnulong ti Department of Education tapno maisaknap ti pannakausar ti Filipinas kadagiti maipablaak a libro a para iti eskuela. No maipapan kadagiti atleta, saan met ngata a narigat a kapatang dagiti isponsor dagiti atleta nga ilanadda laengen ti Filipinas imbes a Pilipinas iti likudan dagiti jacket wenno jersey-da.

Ken kangrunaanna, nalaka a mabantayan ti KWF dagiti mabangon wenno mapabaro nga institusion, ahensia wenno opisina a mangaramat iti Filipinas a saan ketdi a Pilipinas kadagiti aramatenda a nagan.

Mailawlawag a Nasayaat

Saan a direkta nga ibagbaga ti resolusion ti KWF a sukatanda ti Philippines a kas opisial a nagan ti pagilian. Ta kastoy ti pannakaisuratna iti partikular a paset ti resolusion: “...ibalik ang gamit ng Filipinas habang pinipigil ang paggamit ng Pilipinas upang mapalaganap ang opisyal at modernisadong katawagan ng bansa na kumikilala sa kasaysayan at pag-unlad ng pagkabansa nito.”

Mabalin a nagannad laeng ti komision wenno ammoda ketdi nga adda paglintegan a masalaponda ditoy. Ngem kadagiti debate ken iti panagpalawag ni Almario iti media, ditoy a timpuar ti napadakkel nga isyu a panangsukat iti nagan ti pagilian manipud iti Philippines a mapan iti Filipinas.

Adda ti KWF iti tengngel ti Office of the President, isu nga amin a panaggaraw ken pangngeddeng ti komision, rumbeng nga aglasat iti Malakanyang. Ket segun ken ni presidential spokesperson Edwin Lacierda, awan pay kano ti opisial a panagpapatang dagiti opisial ti Palasio mainaig iti resolusion. Agingga a kasta, maysa laeng a kabulong ti papel ti inruar ti KWF a resolusion.

Ti kaadun ti rimmaman a nagsao maipapan iti isyu ti mabalin a nakaulawan ti kaaduanna kadatayo. Saan ket a dagiti tallo a nagan a Philippines, Pilipinas ken Filipinas ti makaigapu iti pannakatikaw ti publiko. 

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 22, 2013.)

NO APAY A SAAN A MABALIN NGA AGKASAR DA LEO KEN NARDO

ANIAN a ragsak dagiti grupo dagiti alanganin wenno LGBT (lesbians, gays, bisexuals, transgender) ditoy Filipinas idi pasingkedan ti Korte Suprema ti Estados Unidos ti legalidad ti same-sex marriage wenno ti panagassawa dagiti agpada ti kinatao wenno seksna iti pagilianda

Wen, ta imbasura ti Korte itay napan a bulan ti Defense of Marriage Act (DOMA) wenno ti kontrobersial a linteg a mangiparit iti same-sex marriage. Ket gapu ngarud ta agbalinen a legal nga agassawa dagiti alanganin, magun-odda metten dagiti benepisio a kas iti ipapaay ti gobierno kadagiti tradisional (lalaki ken babai) nga agassawa.

Ngem segun iti Progressive Organization of Gays in the Philippines (Pro-gay), saan pay a panawen nga ipingetda ti pannakaipalubos koma met ditoy ti same-sex marriage. Ad-adda a nakaturong ti atension ti grupo iti panangbanbantayda iti Kongreso tapno agbalin metten a linteg ti gakat a mangiparparit iti pannakaipapaigid dagiti LGBT iti ania man a rason wenno okasion iti gimong.

Nabayagen nga arapaapda met a maipaay koma dagiti alanganin ti karbenganda a mangikasar kadagiti partnerda. Narigat a magun-odda dayta ngem saan met kano nga imposible, segun iti pannakangiwat ti Pro-gay.

Dagitoy man ketdi dagiti bangen wenno kasla katayag ti Bantay Everest a rumbeng nga ulien dagiti LGBT tapno magun-odda ti linteg a mangipalubos met koma iti same-sex marriage iti Filipinas. Ngem agpayso a posible dayta, no la ketdi marisutda dagiti agdama a pagtaudan ti parikutda no ituloyda ti panggepda.

1.  Konstitusion ken Family Code

Segun ken ni Joaquin Bernas, kolumnista ken eksperto iti Konstitusion, ti makunkuna a pamilia a bigbigen laeng ti Estado a sagrado ken rumbeng nga igigirna ken patibkeren a kas napateg nga institusion ti gimong ket isu daytoy ti pinundar ti natibker a heterosexual a relasion, wenno tradisional a buklen dagiti agassawa a babai ken lalaki (opposite sex).

Nagsadag ngarud ditoy ni Presidente Cory Aquino idi pirmaanna ti Executive Order 209 (wenno ti Family Code). Nabatad ti panangiladawan ti linteg iti kasar (marriage) a kas maysa a naisangsangayan a kontrata ti permanente a panagdenna ti lalaki ken babai tapno mangbangon iti maysa a pamilia. Nailanad pay iti maysa a probision a napateg a kidkiddawen ti maysa a balido a kasar ti legal a kapasidad dagiti agkasar, kayatna a sawen, addaan iti umisu nga edad ken rumbeng a maysa a lalaki ken maysa a babai.

Rumbeng ngarud nga asikasuen nga umuna dagiti LGBT ti pannakaamendar ti probision iti kasar, ken no kasapulan, maamendaran met ti Konstitusion tapno mailanad iti nalawag a balikas ti panangipalubos ti Estado iti same-sex marriage.

2. Simbaan Katoliko

Agsadag dagiti papadi iti Nasantuan a Biblia iti panangkontrada iti same-sex marriage, ta nailanad kano met ditoy a pinarsua ti Dios ni Adan ken ni Eba, saan ket a ni Adan ken ni Adan, wenno ni Eba ken ni Eba. Kontra ngarud ti nadiosan a paglintegan ti panagassawa ti agpada a lalaki wenno agpada a babai. Ta no impalubos dayta ti Dios idi damona pay laeng, saan koma a nayanak da Abel ken Cain a nagtaudan ti amin a kaputotan iti lubong a kas naisurat.

Dominante pay laeng dagiti Katoliko iti pagiliantayo, saan a kas iti America, isu a kasta ti kadakkel ti impluensia ti Simbaan iti lugartayo, saan laeng iti espiritual a banag ken uray pay ket iti politika.

Ngem no kas pagarigan ta naballasiw ti LGBT ti umuna a bangen (isyu legalidad), saan a kas karina a tungpalen dagiti papadi ti linteg iti same-sex marriage ta ipatangkenda a kontra daytoy iti doktrinada, a kas met iti nakaro a panangilunlunodda iti Reproductive Health Law.

No bilang ta kasta, liklikanto laeng ngarud dagiti alanganin iti sumaklang iti Simbaan wenno relihion a di mangikasar kadakuada. Saan laeng met a ti panagkallaysa iti simbaan, wenno ti panangkasar ti padi, pastor, wenno lider ti maysa a relihion ti bigbigen ti Estado a balido a kasar, ta mabalin met uray ti hues wenno ni Apo Mayor.

3. Tradision iti Pamilia   

Uray ibagbagada a naawaten ti gimongtayo ti panagiinnayat dagiti alanganin, saan pay met a makuna a napintas ti panagkitada dagiti tattao iti ania man a relasion nga awan ti bendision ti sagrado a matrimonio, a kas iti naminsan met a panangibilangda kadagiti ag-live-in a saan a normal a relasion. Ngem nain-inut a naawat ti pamilia dagiti kakastoy a relasion ta adda dagiti linteg a mangbigbigen iti situasionda.

Ngem sabali no dagiti alanganin ti agdenna. Ibagada lattan a saan a serioso ti relasion, no di man ibagada a pisikal laeng nga atraksion wenno agen-enjoy laeng dagiti asmang, ket awanto met laeng ti nasayaat a pagturonganna.  

Ngem no kas pagarigan ta naballasiw ti LGBT ti umuna ken maikadua a bangen (legalidad ken relihion), saan a kas karina ti panagballigida a dagus no agtaltalinaed ti diskriminasion kadagiti alanganin iti bukodda a pamilia.

Uray agpayso a maawat ti adu kadatayo ti kaadda dagiti alanganin iti gimongtayo, sabali a saritaan no bukodtayo nga anak ti agbalin a bakla wenno tomboy. Kasla makan daytoy a narigat nga alimonen. Agingga ngarud a di maawat dayta ti sibubukel a rikna dagiti nagannak, narigrigat la ket ngarud a maawatda a makikasar ti anakda a bakla iti maysa lalaki, wenno ti tomboy iti maysa a babai, no agbatayda iti no ania ti ammo dagiti nagannak maipapan iti pamilia nga isursuro ti paglintegan, Simbaan ken tradision.

Makita ti kinapudno daytoy iti reaksion ni Raquel Pempengco idi ibulgar ni Charice iti publiko a maysa isuna a tomboy. Kasla napukawen ti ganasna a makipatang pay iti anakna gapu iti nalaus a sakit ti nakemna. Kunana ketdi a maysa laeng a paset ti panagdakkel ti kinatomboy ti nalatak nga anakna ket amangan no maaturna met laeng daytoy (kasla kayatna a sawen, gurigor laeng ti kinabakla wenno kinatomboy a mapukaw met laeng no kabaelan nga agasan).

Napateg ngarud ditoy ti naan-anay a panangawat ti pamilia kadagiti alanganin. Ket no pudno met laeng ti ibagbaga dagiti nagannak a kanunonganda dagiti anakda iti ania man a pagragsakanda, ipakatda koma dayta a prinsipio kadagiti alanganin uray pay agingga iti panawen a makikasar metten dagitoy kadagiti bukodda a partner. 

4. Diskriminasion

Iti surbey ti Pew Research Center iti 30 a pagilian mainaig iti homoseksualidad, nangato ti grado ti Filipinas kadagiti makuna a “gay-friendly” a pagilian. Mapan a 73 a porsiento kadagiti napagsaludsodan a Filipino ti mangibagbaga a rumbeng laeng a maawat iti gimong ti kinabakla wenno kinatomboy.

Ngem saan a napnek iti resulta ti surbey dagiti grupo dagiti LGBT ta dina met kano iparangarang ditoy ti pudpudno a ladawan iti pagilian. Ta uray pay adda dayta balikas a “panangawat” (acceptance), agsadag laeng dita iti kondision wenno iti agraraira pay laeng a kapanunotan kadagiti alanganin nangnangruna iti panangiparang kadagitoy ti media. Masansan latta a pangarkos dagiti babakla kadagiti pabuya iti telebision wenno pelikula a mangpakpakatawa wenno nayon a pangragragsak, ket no tomboy met ti agparang kadagitoy, kanayon latta a siga ti karakterna.

Aglatlatak ita ti telenobela iti GMA-7 a “My Husband’s Lover” gapu iti temana a panangilaban dagiti dua nga alanganin iti nalimed nga ayan-ayatda. Ngem isyu iti moralidad ti inkutak a dagus dagiti obispo idi maala ti media iti kapanunotanda maipapan iti kakasta a pabuya.  

Kasta met a kaduanna kadagiti pribado a pagadalan ti naiget a mangibilbilin kadagiti bakla a mangisursuro a liklikanda nga impluensiaan dagiti adalanda iti kinabaklada (kas pagarigan ti pananguyugoyda kadagiti ubbing nga iruarda ti pudno a riknada), ken kadagiti alanganin nga agad-adal nga iparangarang iti ania man a pagilasinan iti kinabakla wenno kinatomboyda.

Kasta met a pakabasolan pay laeng dagiti estudiante ti kaadda ti relasionda kadagiti kapadada iti seks. Makita daytoy iti kaso ti St Scholastica’s College (SSC) kontra ken ni Pol Medina Jr., autor ti nalatak a comic strip a Pugad Baboy. Iti maysa ngamin a comic strip ni Medina, ibagbaga ti karakterna nga adu kano ti kasta a relasion dagiti babbai iti SSC. Ti pannakasair ti rikna dagiti opisial ti pagadalan, ipakitana laeng nga immoral ti panagkitada iti kasta a relasion, a kasla imbilang metten ti eskuela, a maysa pay met kadagiti institusion a mangitatal-o iti gender equality, a dakes ti agbalin a tomboy. Adu ketdi kadagiti estudianteda ti mangibagbaga nga adda kinapudno ti insurat ni Medina. Ipakpakita laeng ni Medina ti wayawayana nga agkomento kadagiti napapateg nga isyu iti gimong babaen ti komiksna.

AGINGGA ngarud nga adda dagitoy a klase ti diskriminasion ken ti pananguy-uyawda iti relasion dagiti agpada nga alanganin, narigat pay a maipingetda ti same-sex marriage. Umisu laeng ngarud ti addang ti Pro-gay ken dadduma pay a grupo dagiti LGBT nga igigirda nga umuna ti kangrunaan a karbenganda a kas tao iti ania man nga aspekto iti biag, ken ti pannakarespeto dayta a karbenganda. Dakkel ti namnamada a magun-odda dayta babaen ti maysa a linteg, isu a kasta unay ti panagreggetda a mangallukoy kadagiti lehislador nga ileppasen ti anti-discrimination bill iti Kongreso.

Maragup laeng ngarud ti isyu iti same-sex marriage iti patangan iti ayat. Daytoy ti pannakarikna koma dagiti alanganin iti pudpudno a panagayat kadakuada dagiti kameng ti pamiliada, gagayyem ken katrabahuanda. Kangrunaanna, mapalubosanda a mangtun-oy iti bukodda a pagragsakan a mainaig iti pudpudno ken awan patinggana nga ayat.

Ta kas kuna ni Harry K. Thomas Jr, ambassador ti Estados Unidos iti Filipinas idi agsarita iti maysa a pasken ti LGBT itay napan a bulan, “Love is what matters; gender is not important.” Wenno saan a masaludsod ditoy no tomboy wenno baklaka, no maysa a pudpudno a babai wenno lalaki. Ti nasken, isu ti kaadda ti ayat.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 15, 2013.)