KAANO NGA AGBALIN A LEGAL TI MARIHUANA?

MAKAAGAS ti marihuana (Cannabis sativa wenno Indian hemp), kas napaneknekanen dagiti appotayo a lallakay ken babbaket (ta us-usarenda idi a kas agas ti sakit iti tian) ken kas napaneknekanen ti adun a panagadal iti medisina. Adda ramen daytoy a mangpalag-an iti rikna dagiti adda an-anayenna. Kas koma iti panangtengngel iti pannakaulaw ti pasiente nga adda kanserna kalpasan ti chemotherapy, wenno pangpaganas a mangan kadagiti bumabbaban iti salun-atda gapu iti nakaro a sakit a kas iti AIDS.

Segun iti naudi a panagadal ti American Journal of Medicine, naduktalan pay dagiti doktor a nakatulong kadagiti pasiente ti panagar-aramatda iti marihuana iti sakitda a daibetes ken nakaro a panaglukmeg (obesity).

Adda ngarud dagiti pagilian a kas iti Austria, Finland, Germany, Israel, Italy, Netherlands, Spain ken sumagmamano nga estado iti Estados Unidos a mangipalpalubos iti pannakaaramat ti marihuana iti laeng medikal a rason, saan ket a paglinglingayan a susopen a kas sigarilio.

Nupay matengtengel ti pannakaaramat ti marihuana iti dadduma pay a lugar, adda latta met mangipalubos iti pannakasusop daytoy no la ketdi iti bukod laeng bagi, ken saan nga iti para publiko a lugar.

Itay laeng napan a bulan, pinalubosanen ti gobierno ti Uruguay ti panagmula, panagilako ken panagsusop iti marihuana babaen ti regulasion met laeng nga ipakat ti gobierno. Ket iti panaglukat itoy a tawen, inrugin nga impakat ti Colorado iti Estados Unidos ti linteg a mangibilbilin iti pannakaipalubos iti panagusar iti marihuana a kas paglinglingayan a susopen dagiti lumugar iti estado nga addaan iti naan-anay nga edad. Manamnama a sumaruno iti kapadana a naluklukay a regulasion iti marihuana kadagiti dadduma pay nga estado a kas iti Washington; idinto a linukayan metten ti New York ken California ti regulasion iti pannakaaramat ti marihuana iti medikal a rason.

Itultuloy latta met dagiti sientista ti agsukisok para iti dadduma pay a maagasan a sakit ti marihuana ken dagiti ramen daytoy. 

Kasla dayta metten ti pagturongan ti taray ti lubong mainaig iti pannakaaramat ti ibilbilangtayo a dakes a ruot ditoy Filipinas.

Saan Laeng a Makaagas, Makatulong pay iti Ekonomia?

Ken malaksid iti parabur iti medisina, makatulong pay kano iti ekonomia dagiti pagilian ti pannakaipalubos ti pannakaaramat wenno pannakailako ti marihuana, babaen dagiti buis a parnuayen dagiti transaksion mainaig iti daytoy. Mayarig man daytoy iti buis manipud iti sigarilio ken alkohol a naiget met ti regulasion ti gobierno iti pannakailakoda iti publiko ngem pagtataudan ketdi ti dakkel a pondo ti gobierno. Daytoy ti sumar ti Uruguay malaksid iti panggep pay daytoy a yadayo kadagiti sindikato iti droga ti panangilako iti marihuana.

Iti biang ti Colorado ken Washington, dumakkel la ketdi ti malakuan ti marihuana iti 64 a porsiento kadagiti lugarda gapu iti pananangipalubosen daytoy a maaramat iti recreational, a saan laengen nga iti medikal, a rason. Tuladenda ti Netherlands a dakkel a pangaw-awisda kadagiti turista a mapan iti pagilianda gapu ta libren ti panagusar ken panagilako iti marihuana kadagiti coffee shops sipud pay idi dekada 70.

Sabali pay ti mainutan dagiti maseknan a gobierno iti magastosda a mangtiliw, mangidarum, ken mangipupok kadagiti agus-usar iti marihuana no kasta a mapalukayanen no di man maipalubosen ti panagaramat ken panagilako iti marihuana iti publiko.

Ngem iti laksid dagitoy a mabalin a parabur ti marihuana, agtaltalinaed latta met ti kinapudno nga adda dakes nga epekto daytoy a mula kadagiti agar-arat, a nakarkaro pay ngem ti parnuayen ti alkohol wenno sigarilio. Segun iti US National Institute on Drug Abuse, mabalin a pukawen ti marihuana ti memoria, makaapekto iti panagadal ken garaw ti agus-usar. Kangrunaanna, makailuod daytoy uray iti apagbiit laeng panagaramat.

Segun iti maysa a report ti United Nations, maap-apit ti marihuana iti arigna amin a suli ti lubong, isu a makuna a daytoy ti kalalakaan a maiwarwaras kadagiti kayatna iti agdroga. 

Industria a Panguartaan Dagiti Mannalon

Iti Filipinas adda metten dagiti agkikiddaw a lukayan koma metten ti gobiernotayo ti panagaramat iti marihuana, nangnangruna iti medikal a rason. Idi 2010, indaluan ti grupo a Philippine Moms for Medical Marijuana ti panangdawat iti gobierno nga adalen koma daytoy ti mabalinna nga aramiden tapno mapalubosan metten ti marihuana a maaramat iti medisina, ta makatulong kano pay daytoy kadagiti pasiente nga addaan iti autismo ken epilepsy.

Kinapudnona, pinanggep metten ti sumagmamano a lehislador a mangaramid iti gakat para iti legal a panagaramat iti marihuana. Idi 2012, impeksa ni Dip. Ronald Cosalan ti Benguet ti panggepna a pagbalinen a legal iti pannakaaramat iti marihuana ta mabalin met a panguartaan daytoy dagiti kalugaranna. Iti ngamin probinsiana ti maysa kadagiti lugar iti kabambantayan ti Amianan a Luzon pakasarsarakan kadagiti plantasion ti marihuana a sawen dagiti dadduma nga ar-aramatenda met a kas agas a mula.

Immun-una ditoy ti panggep met ni dati a Dip. Solomon Chungalao ti Ifugao a pagbalinen a legal ti marihuana, no la ketdi iti medikal a rason. Kasta met ti impeksa ni Senador JV Ejercito  idi panawen ti kampania mainaig iti legalisasion ti marihuana no makatulong daytoy iti salun-at, banag a nanguyawan idi kenkuana dagiti botante. Ngem agingga pay laeng a panggep dagitoy ta awan pay ti naidatag nga ania man a gakat maipanggep iti legalisasion ti marihuana.

Awan met ti panangipeksa ti Malakanyang no pabor wenno saan iti legalisasion ti marihuana. Segun ken ni deputy presidential spokesperson Abigail Valte, agtaltalinaed a maiparit a droga ti marihuana, kas sagudayen ti Dangerous Drugs Act of 2002 (Akta Republika 9165), malaksid no agaramid manen ti Kongreso ti linteg a mangwaswas wenno mangamendar iti daytoy.

Awan ti Panggep ti Kongreso a Mangbaliw iti Linteg

Segun iti linteg, mabalin a madusa iti agingga iti bitay ti asino man nga agikut, agmula ken agilako iti marihuana, depende iti kadagsenna. Ngem gapu iti pannakaisardeng pay laeng ti dusa a bitay, mabalud ti asino man a maduktalan a nagbasol iti tungpal biag ken agingga iti P10-milion a multa. Uray lima laeng a gramo ti bulong a matiliwan iti ikutmo, mabalinen a pakaibaludan daytoy iti agingga iti 20 a tawen ken P400,000 a multa.

Ngem no ni Speaker Feliciano Belmonte Jr. ti mapaturay, di rumbeng a kanunongan ti ania man a singasing a mangipalubos iti marihuana iti pagilian a kas legal a droga. Di kano rumbeng nga agbalin a legal ti banag a mangdadael iti salun-at, partikular iti panunot ti agus-usar.

Segun met kadagiti dadduma a lehislador, awan aniamanna ti maitulong a medikal daytoy a mula no ad-adu met ti parnuayenna a dakes nga epekto. Nangruna unay a yalikakada dagiti agtutubo iti panagusar iti ruot, ta no agbalin a nawayanton dagitoy nga agaramat, ad-addanton nga agabusoda ken mabalin a pangrugianda metten nga agaramat iti nadeldelikado pay a klase ti illegal a droga a kas iti shabu.

Maysa ti droga ti kangrunaan a parikut ti gimongtayo gapu ta kaaduanna a mapaspasamak a krimen ti gapuanan dagiti addict wenno dagiti agus-usar iti droga, ket adu dagitoy dagiti agtutubo.

Ken uray pay umad-adun ti pagilian a mangipalubos iti legal a panagusar iti marihuana, ituloy latta ti panggep ti Dangerous Drugs Board a mangkontra iti ania man a singasing a mamagbalin a legal ti marihuana. Ayonanda unay ti pagtaktakderan ni Pope Francis nga impeksana met kadagiti pagilian iti Latin America a kontra daytoy iti legalisasion iti marihuana.

“Retroactivity” ti Linteg, Pabor Kadagiti Nakabalud

Dakkel a parikut ti legalisasion ti marihuana iti pagilian iti agdama a sistema ti hustisia. No bilang ngamin ta addan maaramid a linteg a mangibagbaga a saanen a pakabasolan ti panagikut, panagilako ken panagmula iti daytoy, mabalin metten a mawaswas dagiti kaso dagiti nakabalud iti agdama gapu iti marihuana. Uray sursuroten ti paglintegantayo ti prinsipio ti “prospectivity” wenno ti panangipakat laeng ti pannusa ti baro a linteg kadagiti pagbasolan nga aramid a napasamak kalpasan ti aplikasion ti linteg, ipakat latta met ti korte ti naisangsangayan (exception) nga aplikasion ti linteg wenno ti panangisanud ti bileg daytoy (retroactivity) no mangpabor daytoy kadagiti nakabasol, no la ketdi no awan ti labsingenda a sabali pay a pagalagadan. Ken maipakat laeng ti retroaction no ti mawaswas ket ti agdama a linteg, a kas ti mabalin a mapasamak no waswasen ti Kongreso ti RA 9165.

Gapu ngarud iti retroactive effect ti lintegtayo, adunto la ketdi dagiti nakabalud a palubosan ti linteg nga agsubli iti dati a biagda iti gimong.

Iti daytoy a banag, saan a kapada ti linteg iti Filipinas iti linetg ti Estados Unidos isu a saan unay a parikut dagiti Amerikano no agbalin a legal ti dati nga iparparit ti linteg. Ti laeng ngamin Estados Unidos, segun ken ni Amanda Solter ti University of San Francisco School of Law, ti kakaisuna a pagilian a saan nga agipakpakat iti “retroactive ameliorative relief” wenno ti panangisanud ti aplikasion ti linteg a mangpalag-an iti kasasaad dagiti nasentensiaanen a nakabalud. Kayatna a sawen, uray nawaswasen ti linteg a linabsing ti maysa a tao a rason ti nakaibaludanna, agtalinaedto latta a sibabalud daytoy iti nairanta a panawen.

AGINGGA ngarud nga awan ti panggep ti gobiernotayo a tuladen dagiti pagilian a namagbalinen a legal ti marihuana iti agduduma a rason, saan pay laeng a mangnamnama dagiti agus-usar wenno adda panggepna nga agusar a maipaay kadakuada iti kasapulanda a wayawaya. Illegal latta wenno maiparit a klase ti droga ti mula a marihuana ken dagiti produktona, isu nga iti ania man a panaglabsing ti linteg, maipakat latta ti mayannatup a pannusa.

Uray ibagbagada a makaagas daytoy. Narigaten.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 20, 2013.)

DIDA PAY AGAP-APIT, ADDAN SIGSIGLOTANNA

Ti AriPinoy food processing facility iti Nanguneg, Narvacan, Ilocos sur

NAREGTA latta ti mapaspastrek dagiti agmulmula iti tabako uray pay adayo pay laeng a mangrugi nga aggatud wenno agapitda kadagiti mulada a tabako. Naipaayan ngamin dagiti agmulmula iti tabako iti gundaway nga agtaraken iti baboy tapno adda nayon a pamastrekanda malaksid iti mulada a tabako.

Paset daytoy ti programa ti National Tobacco Administration (NTA) nga Integrated Farming and Other Income Generating Activities Project (IFOIGAP) nga agpanggep a mangipaay iti programa a tumulong kadagiti manalon nga agbirok iti sabali a pagsapulan malaksid iti panagmulada iti tabako. Maysa a paset ditoy ti panagtaraken iti baboy.

Maysa kadagiti mannalon ti tabako ni Rodrigo Cabotage ti Cadacad, Narvacan, Ilocos Sur a naipaayan iti gundaway nga agtaraken met iti baboy. Ket idi Nobiembre, nailakona ti lima a napalukmegna a baboy iti P58,842.50 nga agdagsen iti 108.7 kilos ti tunggal baboy. No maikissay ditoy ti P38,430.50 a puonan nga impautang ti NTA kenkuana, mapan ngarud a P20,412, wenno P4,082.4 iti maysa, ti napastrekna iti tallo laeng a bulan a panagtarakenna.

Makapaspastrek pay ni Cabotage iti mapan a P40,000 iti kagudua ektaria a talonna iti tabako. Segun kenkuana, mangipaay ti nayon a pagganansiaanna ti kaadda ti hog fattening a proyekto ti ahensia uray pay iti labes ti panagmumula iti tabako.

Itay laeng Oktubre a naluktan ti P165-milion a food processing facility ti ahensia a masarakan iti Nanguneg, Narvacan, Ilocos Sur. Ngem nangrugi ti pannakaibunong dagiti burias idi Hunio itay napan a tawen. Manamnama a mailako inton Pebrero dagiti kaudian a naiwaras para iti umuna a batch.

Gatangen ti ahensia dagiti napalukmeg a baboy segun iti agdama a presio iti merkado. Maproseso daytoy iti pasilidad iti Nanguneg ket mailako dagiti processed meat a kas iti tocino, tapa, barbecue, bagnet, longganisa ken hamon kadagiti kangrunaan a trading outlet, food terminal, dagiti opisina ti gobierno ken dadakkel a pagtagilakuan.

Iti kadagupanna, 35 a cluster dagiti mannalon ti naparaburan iti programa, kaaduan ditoy ti aggapu iti Narvacan. Napili ti ili a kas pangrugian ti proyekto, gapu iti kaasidegna iti pasilidad ti NTA AgriPinoy. Nupay kasta, adda metten naipaayan nga agtaraken iti burias iti Siudad ti Candon, ken kadagiti ili ti Santiago, Burgos ken Sta. Maria, iti Ilocos Sur ken dagiti ili ti Pidigan ken San Quintin iti Abra.

Para iti umuna cycle dagiti umuna a grupo dagiti benepisario, nakalakon iti kaaduanna a mannalon iti agdagup iti 1,894 a baboy nga aggatad iti P17.4-milion. Ibagian pay laeng daytoy iti mapan a 43% kadagiti 4,370 a burias a naiwaras kadagiti 386 a mannalon a nagtaraken iti umuna a cycle. Katukad ti 110 nga aldaw wenno nasurok laeng a tallo a bulan ti maysa a cycle.

Impaganetget ti ahensia ti kinaestrikto ti pagalagadan ti gobierno a dagiti laeng lehitimo nga agmulmula iti tabako ken pamiliada ti pakaiwarasan dagiti mataraken a burias.

Segun ken ni Minerva Mizal, operations manager ti NTA AgriPinoy, mapan a P9,423 ti mabalin a magastos iti panagpalukmeg ti kada baboy. No agdagsen ngarud daytoy iti kalalainganna a 110 a kilo ti tunggal baboy, mapan a P1,776.51 ti mabalin a mapastrek iti maysa a baboy. Gatangen ti ahensia dagiti baboy iti agdama a presio iti merkado kadagiti live hog (sibibiag).

Para iti maikadua a cycle, agiwaras laengen ti ahensia kadagiti burias nga agdagsen iti saan a nababba ngem 20 a kilo tapno nalaklaka a mataraken ken nadardaras a mailako.

Itay nabiit, naangay ti reorientation seminar para iti maikadua a cycle kadagiti benepisario a mannalon.

Segun ken ni NTA Administrator Edgardo Zaragoza, nakapastrek iti dakkel iti dadani amin a farmer recipient iti umuna a cycle. Naamiris ngarud dagiti mannalon ti kaadda ti dakkel a benepisioda iti hog fattening component ti AgriPinoy, isu a nagreggetda met laeng ita a rumaman iti maikadua a cycle.

Manipud nadutokan nga administrador ti NTA ni Zaragoza, a dati pay a mayor ti Narvacan, ipangpangrunana ti pannakaital-o ti pagimbagan dagiti agmulmula iti tabako, ket no mabalin, kas ikarkarina, ad-adu koma ti mapastrekda tapno naregta latta ti industria.

Iti pay nasao a seminar, pinadayawan ti ahensia dagiti tallo a farmer recipient, pakairamananen ni Cabotage, a nagatendar iti reorientation gapu iti kadakkel dagiti napastrekda iti umuna a batch.  Kadua ni Cabotage a dinayaw ti ahensia ti kabarangayanna iti Cacacad a ni Jessie Cabael. Nakaganansia ni Cabael iti P43,448.50 para iti 10 a burias a tinarakenna, wenno mapan a P4,344.85 iti maysa. Dakkel met ti napastrek ni Saturnino Saldua ti Barangay Banglayan a P59,285.50, wenno P2,964.28 iti maysa kadagiti tinarakenna a 20 a burias.

Innayon pay a kinuna ni Zaragoza a napateg met ti kalidad ti mailako a baboy. Nakikadua ngarud ti NTA kadagiti mataleken iti negosio a business partner, kas iti Universal Robina Corp. a mangipapaay kadagiti mannalon kadagit napintas ti kalidadna a burias, pagpakan ken medisina, karamanen ti serbisio dagiti teknisianda.

Kalpasan ti orientation seminar, rinugian ngarud manen dagiti timmabuno a mannalon a tinaming ti aplikasionda. Adu met ti immapal iti naganansia ni Cabotage, ket no mabalin kunada, nayonanda ti maibunong kadakuada a burias.

Segun ken ni Alex Borje, project manager ti NTA AgriPinoy, manamnama a marugianen a maiwaras dagiti burias iti daytoy a bulan para iti maikadua a cycle.  

Siinanama ti ahensia a kalpasan a makailako dagiti tartaraudi a nataraken iti umuna a batch, maikalkalawanton ti masakup a lugar dagiti benepisario a mannalon. Impanamnama ti ahensia kadagiti mannalon iti kaadda latta manggatang kadagiti ilakoda a baboy iti presio a kapkapnekanda.

Ta kas kuna ni Zaragoza idi maangay ti open forum kadagiti mannalon, rumbeng a mairanud dagiti mannalon iti proyekto, ket dayta ti importante. “Ta saan met a ti agganansia ti panggep ti gobierno no di ti mangkita nga amin a mannalon ket adda mapastrekna iti panagtalonna.”

Ni NTA Administrator Edgardo Zaragoza iti pannakipatangna kadagiti agmulmula iti tabako

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 6, 2014.)

NAPANGLAWEN NI APO DIPUTADO?

KAMAUDIANANNA, kalpasan ti napaut ken nabara a diskusion mainaig iti kontrobersial a Priority Development Assistance Fund (PDAF), ti met laeng Korte Suprema ti nangikeddeng no ania ti maaramid iti PDAF.

Babaen ti botos a 14-0 (wen, awan ti kimmontra a mahistrado), inkeddeng ti Korte itay napan a bulan nga illegal ti PDAF ken ania man a klase ti pork barrel. Saan metten a mabalin nga aramaten ti Kongreso ti nabatbati pay a pondo iti PDAF ta nabilin a maisublin daytoy iti pondo ti nasional a gobierno.

Nagdir-i ti kaaduanna kadatayo a nauman kadagiti adun a damag iti iregularidad ti pannakaaramat ti PDAF. Adda laeng ngamin iti maysa a kongresman no kasano ti pannakaigastos ti P70 a milion a tinawen a PDAF-na, isu a makaawis daytoy iti korupsion wenno iti posible a panangibolsa ti kongresman iti dakkel a paset ti PDAF-na.  

Amen, kuna met lattan ti Malakanyang; ken uray ti Kongreso a mismo, ta awanen ti panggepda a mangkuestionar iti pangngeddeng ti Korte.

Nagsadag dagiti mahistrado iti pagdudumaan ken pagsisinaan ti trabaho dagiti dua a sanga ti gobierno. Ti Kongreso ti agaramid ti linteg, idinto a ti Ehekutibo ti agipakat iti daytoy. Ti Kongreso ti agimet iti bileg ti sarusar ti gobierno (wen, ta kasapulan ti linteg tapno makairuar ti pondo para iti kasapulan a mangipataray iti gobierno), idinto a ti Ehekutibo ti mangaramat kadagiti pondo.

Daytoy a pagigiddiatan ti kangrunaan met a nagsadagan dagiti adu a rally ken petision tapno mawaswasen ti PDAF. Awan ti karbengan ti Kongreso a manggamulo iti pannakaipakat dagiti proyekto, ta ti agilatang laeng ti pondo ti rumbeng a trabahuenda, ken ti mangbantay iti pannakaiwayat dagitoy a proyekto babaen ti oversight committee a sakup pay ti bilegna.

Ken saan laeng a ti PDAF ti indeklara ti Korte nga illegal, ta nairaman metten ti ania man a pannakibiang ti Kongreso kadagiti pannakaiwayat ti proyekto kalpasan a nailatanganen iti pondona. Nairaman pay ngarud ti Malampaya fund a naibilin a maibabawi iti tengngel ti Malakanyang a mangusar iti daytoy iti ania man a proyekto nga adda pannakainaiganna iti enerhia ken dadduma pay a panggep nga ibilin ti Presidente, no awan ti linteg nga aggapu iti Kongreso a mainaig iti pondo.

Agyamantayo ngarud ken ni Janet Napoles, ti maatap nga utek ti P10-bilion a pork barrel scam ken ti pannakaitawtaw ti pondo ti Malampaya, ken dagiti kakumplotna a lehislador ken implementing agencies, tapno nalawag a maipakita iti publiko ti pannakaibolbolsa lattan dagiti politiko kadagiti mailatang kadakuada a pondo babaen ti kickback. Naidarumen ni Napoles ken ti adu a dati ken agdama a lehislador a pakairamanen ti tallo a senador, a maatap a nagganar met babaen ti naalas a sistema.

Awanen ti Pagrukodan Kadagiti Gapuananda

Malaksid a mangipaay ti PDAF iti dakkel a gundaway iti korupsion iti gobierno, nabayagen a maar-aramat daytoy a kas instrumento ti panagtalinaed dagiti kaamaan dagiti politiko iti bilegda iti politika kadagiti masakupanda a lugar. Masansan nga aramatenda ti pork barrel a pangbangon kadagiti multi-purpose a pasdek, kalsada, rangtay, ken pasilidad ti edukasion. No kasano ti kadakkel ti mailatang a pondo iti proyekto, kasta met ti kadakkel ti makittabda a kickback; sadanto pay la iparang ditoy dagiti naganda kadagiti parupa ti pasdek, wenno kadagiti tarpaulin ken billboard kadagiti nabangon a proyekto a kas man naggapu a mismo iti bolsada, a saan ket a naggapu iti gobierno—wenno iti buis dagiti umili.

Ti rigatna pay, masansan a dagiti laeng baluarte, wenno lugar nga iturayan dagiti kakabagianda a politiko, ti pakaipatakderan dagitoy a proyekto tapno nasigsigurado a maawidda latta ti botos dagiti tattao iti tunggal eleksion. Ngem no ar-arigen met, ad-adu koma pay dagiti lugar nga agkasapulan kadagitoy a pasilidad.

Adda met dagiti agganganar iti dakkel a puntos iti politika babaen dagiti makunkuna a “soft project” a kas kadagiti tulong medikal ken scholarship program kadagiti masakupanda. Nabilbileg ngamin daytoy nga instrumento iti pannakailayonda ta mas personal wenno direkta ken nalaklaka a mayasidegda ti bagbagida iti tunggal botante. Kas pagarigan, dagiti maitultulong ti maysa a kongresman iti pannakayospital dagiti kakailianna wenno scholarship kadagiti ubbing, nalaklaka nga ipaawatna a naggapu dagitoy a serbisio iti mannakitulong a panagpuspusona. Agparparang ngarud a dakkel ti nakautangan iti nakem dagiti benepisario ket manamnama nga ibotosdanto met laeng ti kongresman wenno ti asino ditan a kabagianna a mangsukat kenkuana. Ket rumbeng nga aramidenda dayta gapu iti panangipagarupda a no awanen ni kongresman, awanen ti serbisio wenno tulong a maganarda pay.

Ngem agraraira latta ti “epal” uray kadagiti kakastoy a proyekto. Kadagiti cash voucher nga ar-aramaten dagiti benepisario ti medical assistance iti maysa a distrito, adda met naikabil a ladawan ken nagan ti kongresman. Kadagiti scholar, manamnama a tmulongto dagitoy iti panawen ti kampania para ti pannakailayon ti kongresman wenno ti asinoman a suportaran na. Ket ipagpannakkelda babaen dagiti aruatda a tisert nga eskolar dagitoy ti kongresman.

Ken uray pay dagiti multicab, ambulansia, kompiuter, relief goods, wenno ania man a banag wenno ramit nga ipapaay a kas tulong ti kongresman nga agtaud iti pork barrel-na, adda latta a naimarka a naganna.

Saan ngarud a pagsiddaawanen ti ibagbaga met laeng dagiti dadduma a kongresman a dakkel a pakaapektaran ti panagserbida kadagiti ditritoda ti kaawanen ti pork barrel nga aramatenda. Kasla naipakadawyan ngaminen a pagrukodan ti gapuananda ti ania man nga ipakatda a proyekto wenno direkta a sebisio kadagiti masakupanda. Kayatna a sawen, saanen a napateg no ania dagiti linteg nga inar-aramidda iti maysa a termino. Wenno saanen a napateg no adda wenno awan linteg a napandayda—nga isu ti kangrunaan a gapuna ti kaaddada iti Kongreso.

Kasla ngarud Supertyphoon Yolanda ti desision ti Korte Suprema a nangyanud ti bilegda nga agkimar iti kickbak iti nagan ti serbisio publiko, ken mangtaginayon iti bilegda iti politika.

No agtultuloyen a mawaswas ti PDAF, parikut ngarud ni kongresman no ania ti pagbanagan dagiti eskolarna wenno dagiti mangnamnama iti tulong medikal iti lugarna. Ngem adda met solusionna dayta, segun met laeng ti maysa a lehislador. Iramanda dagitoy a proyekto kadagiti mailatangan iti pondo iti sumarsaruno a tawen, ket no maaprobaran, adda met laeng mapan kadakuada a tulong a saanen nga agparparang nga aggapu iti bolsa ti kongresman.

Ket ita ta awan ngaruden ti pork barrel ni kongresman, adda pay ngata pangalaanna iti pangabrotna kadagiti nagastosna iti napalabas nga eleksion? Masaludsodtayo dayta ta ania koma ti kangrunaan a panggepna a naggastos iti nakadakdakkel iti kampania idinto a saan met a makakaanay ti sueldona koma a pangsukat kadagiti nagastosna?

Awan met ngamin ti sabali a trabaho a pakaawidan ti maysa a tao iti nagdakkel a gatad malaksid iti regular a sueldo no di laeng ti panagbalinna a kongresman. Agasem ti P70-milion a mailatang iti opisinana, sabalinto pay dagiti ekstra a gatad a mabalin nga ibunong kenkuana ti Malakanyang no kasapulan ti pannakikaduana kadagiti napapateg nga isyu a makaapekto iti agdama a liderato.

Awan la ngaruden ti pangabrotanna, awan payen aramatenna kadagiti proyektona a mabalin a mangpabanglo iti naganna, no di man pangar-artiok kadagiti tattao a tumulong kenkuana a mangpabileg iti kaaddana iti puesto.  

Mapabaro ti Rupa ti Kongreso?

Mabalin a pangrugian daytoy ti panaglumen ti bituenna iti politika, ta no awanen ti maipasawna a gapuananna (a masansan nga ipapaawatna nga aggapu iti bolsana dagitoy a proyekto) ken awan pay met ti maipakitana a napintas a gapuanan iti panagaramid iti linteg ken panangtaming kadagiti napapateg nga isyu ti pagilian, makissayan la ketdi dagiti agbilib kenkuana; banag a mabalin a gundawayan dagiti dadduma a kalabanna a mangsangdo kenkuana iti sumaruno nga eleksion.

Agbaliwto ngarud metten ti taray ti politika kadagiti maseknan a distrito. Ta no awan met ti siglaten ‘tay anak, asawa wenno asideg a kabagian ti politiko iti Kongreso, nangruna unay no awan met ti padas ken hiligna iti panagaramid iti linteg, ania koma pay ti obraenna iti Kongreso? Ania pay ti serserbina iti panagpammarangna a nasiglat daytoy ken ti laeng pagimbagan dagiti masakupanna iti ipampamaysana no awan met maganarna a dakkel a kas dagiti immun-una kenkuana?

Nasaysayaat laengen no tumaray daytoy a mayor wenno gobernador ta adda dita, kunada, ti dakkel pay a paggapuan iti kickback. Ngem saanen a kas karina a maawidna a daras ti kalkalikagumanna a puesto.

Ngem saan met amin a kastoy ti galad dagiti kongresmantayo, ta adu latta met dagiti nalimpio nga agpayso ta imbunbunongda ti pork barrel-da kadagiti umisu a proyekto. Ket gapu ta awanen ti PDAF, masapul latta nga ipakitada nga agtrabrabaho iti napasnek iti laksid ti kaawanen ti proyekto a direkta nga ipakatda.

Dakkel ngarud a karit dagitoy kadakuada. Kasapulan a magun-odda ti ekspektasion dagiti masakupanda nga agserbi kadakuada uray babaen laeng ti panagaramid iti linteg a kasapulanda ken mangibagbagi kadagiti kailianda kadagiti isyu iti pagilian a pakaseknanda.

Ti laeng met PDAF ti napukaw, saan a ti pondo ti gobierno. Mabalinda latta met a maala ti kasapulan dagiti masakupanda babaen ti panangilabanda kadagiti proyekto a kasapulan ti distritoda iti deliberasion iti tinawen a badyet.

Manamnama ngarud nga iti sumaruno a pakabuklan ti Kongreso, pangrugianton daytoy ti baro a rupana nga agpasnek nga agaramid kadagiti napapateg a linteg a kasapulan saan laeng iti masakupanda, no di pay ket iti nasional a gobierno wenno para iti sapasap.

Iti biang ti publiko, nasaysayaat  no liklikanda koma metten ti agdawat iti pondo kadagiti kongresmanda ta awanen ti P70 milion a namnamaenda dagitoy a kongresman a pangkautanda iti itedda. Ngem no mangted man ti kongresman, nalaka kadi nga ibaga a naggapu daytoyen iti bolsana?

Dayta ti ditay’ ammo, ta adda met dagiti agkuna, a malaksid iti PDAF, adu pay ti paggapgapuan ti ibumbunong ni kongresman no kasta nga iparammagna ti bagina a mannakitulong kadagiti masakupanna.

Dayta ngarud dagiti mabalin pay a siputantayo.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Disiembre 16, 2013.)

STORM SURGE, ANIA DAYTOY?

NO narungsot ti panawen, masansan a ramenna ti dakkel a didigra nangruna no kabuyogna ti kasla maibuyat a tudo, a kas iti Bagyo Ondoy iti Luzon idi 2009; wenno ibungana ti flash flood wenno panagsabet ti panagatab ti baybay ken ti danum nga aggapu kadagiti bambantay a kas iti Bagyo Uring iti Ormoc, Leyte idi 1991.

Kabuyog latta met ti dawel ti napegges nga angin. Ta marukod ti kinapigsa ti bagyo iti angin a mangbasnut iti masakupanna a lugar. No lumbes iti 241 a kilometro (wenno 150 a milia) iti kada oras makunan a supertyphoon daytoy. Ti kaudian a supertyphoon a ni Yolanda (international name: Haiyan) a nangbasnot iti dakkel a paset ti Kabisayaan, sumagmamano a paset ti Bikol, Mindanao ken Abagatan a Luzon idi Nobiembre 8, immabot iti 235 kph ti kapeggesna ken 275 kph ti pugsona. Daytoyen ti ibagbagada a karurungsotanen a supertyphoon iti pagilian, ken kapipigsaan a limmasat iti Daga iti sibubukel a pakasaritaan ti lubong.

Karaman pay ti narungsot a panawen ti panagdawel ken panagdinakkel ti baybay. Aw-awaganda pay daytoy iti “storm surge,” wenno ti panangduprak ti baybay babaen ti napigsa nga angin kadagiti lugar iti asideg ti baybay. No naatab ti baybay, dakdakkel ti isayyona a danum, isu a nadeldelikado daytoy.

Saan a tsunami ti napasamak iti Leyte a kas ti imbaga ti maysa a reporter. Nupay agpada dagitoy nga addaan iti higante a dalluyon a dumuprak kadagiti lugar iti igid ti baybay, agtaud ti tsunami iti panaggaraw ti uneg ti daga, mabalin a gapu iti bulkan (volcanic movement) wenno ginggined. Idinto a ti storm surge, agtaud iti napigsa nga angin a mangdalapus iti rabaw ti taaw wenno baybay.

Kinapudnona, saan unay a maar-aramat ti storm surge kadagiti napalpalabas a panagireport iti media kadagiti limmabas metten a narungsot a dawel iti pagilian. Masansan a pangpalagip laeng ti PAGASA ti storm surge kadagiti agpanggep nga aglayag iti baybay no umay ti bagyona. Immuna a nangngeg tayo ti makadadael nga storm surge idi binasnotan ti Bagyo Pedring ti Metro Manila idi Septiembre 2011 a nakakitaan dagiti taga-Manila iti umabot iti 20 a kadapan a dalluyon manipud iti Manila Bay a nangdadael ti sea wall iti Roxas Boulevard ken nakalayusan ti paset ti Siudad agingga iti Taft Avenue.

No ar-arigen, kapareho laeng ti kangato ti storm surge iti Manila ti napasamak iti Siudad ti Tacloban. Segun kadagiti report, umabot iti agingga iti uppat a metro ti dalluyon idi limmasat Yolanda iti lugar. Ngem gapu iti kapigsa ti angin a nangisayyo ti danum iti siudad, kayarigan daytoy ti tsunami, a kas panangiladawan dagiti reporter, a nanglapunos iti daga, ken gapu ta kaaduanna kadagiti balbalay ditoy iti naaramid iti saan met a natibker a materiales, nangipaay ngarud daytoy iti nasaknap a pannakadadael dagiti sanikua ken pannakapukaw ti adu a biag.

Segun iti Hurricane National Center a nakabase iti Florida, USA, masansan a ti storm surge ti pakaigapgapuan ti pannakapukaw ti adu a biag ken pannakadadael dagiti sanikua babaen laeng ti sumagmamano a kanito. Ngem depende met daytoy iti adu a banag a kas koma iti kapigsa ti angin, ti direksion ti bagyo, lawa ken sukog ti igid ti baybay (coastline), ken dagiti klase iti impraestrutura a kas koma kadagiti pantalan, kalsada, ken balay iti igid ti baybay.

Kasla ngarud kadawel daytoy ti maysa a tsunami a kas iti napasamak iti Tacloban. Tinuang ni Yolanda ti arigna amin a nakatakder a pasdek, kaykayo, balbalay, ken uray pay dagiti barko, bangka ken dagiti dadakkel a trak. Idinto nga awan met ti ania a tudona nga insangpet ni Yolanda no maidilig kadagiti napalpalabas a narungsot a bagyo iti pagilian.

Agpayso a naisaganaan ti kaaduanna kadagiti agindeg ti napigsa nga angin, ken ti mabalin a flash flood (ta sadiwa pay laeng iti lagipda ti Bagyo Sendong itay napan a tawen iti Mindanao)  ta nabilin dagitoy, saan laeng iti Tacloban no di pay iti dakkel a paset ti Visayas, nga agbakuit kadagiti nakired ken nangato a lugar. Ngem dida napakpakadaan, nangnangruna dagiti agindeg kadagiti igid ti baybay a kas kadagiti Siudad ti Tacloban ken Ormoc ti panagdinakkel ti baybay a nangisalpa kadagiti dalluyon kadagiti lugarda. Kasla ngamin ginggined ken panagparang dagiti sink hole ti storm surge a di mapakpakadaan ti pannakapasamakna. Isu a kasta la unay ti pannakakellaat dagiti tattao.

Daytoy ti rason no apay a kaaduanna kadagiti manamnama nga umabot iti 10,000 a biktima ti kaudian a dawel iti aggapu kadagiti lugar iti igid ti baybay. Ngem uray pay ti kaudian a listaan dagiti biktima (agingga iti Mierkules, Nobiembre 13) manipud iti National Disaster Risk Reduction and Management Council (NDRRMC), nga umabot laeng daytoy iti 2,275, kadakkelan a bilang ditoy, umabot iti 2,000, iti aggapu laeng iti Tacloban ken dagiti ili ken siudad iti Eastern Visayas.

Gapu iti napasamak iti Tacloban ken dadduma pay nga ili a nadidigra, ibilangtayo ngarud metten kadagiti listaan iti kalamidad ti storm surge.

Kinapudnona, segun kadagiti eksperto, saan laeng met a ti napigsa nga angin nga insangpet ni Hurricane Katrina iti New Orleans, USA idi 2005 no di ket ti nangato met nga storm surge (umabot iti 8 a metro ti danum) a nangduprak iti nalawa a paset ti estado a nakatayan iti 1,500 nga agindeg. Ngem no maidilig iti Bagyo Yolanda, napigpigsa kano nga amang iti tallo a daras wenno nasursurok pay ti nasaparan dagiti taga-Leyte.

Napintas ngarud a pagadalan met ti gobiernotayo no ania met dagiti inar-aramid ti Estados Unidos tapno saanen a maulit ti pannakaipatli ti adu a biag gapu iti storm surge, kas koma ti pannakapatibker dagiti sea wall, nabilbileg a flood control system, ken no mabalin a mayadayo dagiti balbalay iti delikado a paset ti igid ti baybay.

Rumbeng nga agpasnek ti gobiernotayo nga agsagana iti idadateng ti kalamidad ta kadagiti napalpalabas a tawen, masansanen ti ilalasat dagiti supertyphoon iti pagilian ken ad-adu a gundaway a mapasamak ti mapagbutbutngan itan nga storm surge. Sapay koma ta saanen a maulit ti pannakapukawtayo ti adu a biag ken pannakadadael dagiti siudad.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 25, 2013.)

KASANO MET TI PANNAKAARAMAT TI PONDO TI BARANGAY?

NAPASAMAK ti eleksion ti barangay itoy a panawen a mapagpapatangan ti nabara nga isyu iti korupsion a pinarnuay ti kontrobersia iti pannakaaramat ti Priority Development Assistance Fund (PDAF wenno pork barrel) ti Kongreso, ken ti Malampaya Fund ken Development Acceleration Program (DAP) iti biang met ti ehekutibo.

Nangipaay ngarud ti eleksion iti gundaway kadagiti umili a maum-uma unayen iti isyu ti korupsion a mangtaming met iti pakaseknanda iti politika ti barangay. Ta no kayatda met la ti panagbalbaliw iti panangituray iti gobierno, nasayaat no irubuatda daytoy iti kababassitan a yunit ti lokal a gobierno.

Nalpasen ti eleksion, ket mabatitayo a mangnamnama a sapay koma ta adu kadagiti nabotosan ita ti mangakem a nasayaat kadagiti pagrebbenganda. Ket no bilang ta dagiti met laeng dati a barangay chairman nga awan ti maar-aramidanda ti nailayon manen, wenno dagiti nangabak ket dagiti kagaawad a ti laeng agpirma iti resolusion ti barangay nga awan ti panangbiangda wenno ammoda, wenno agpirma iti payroll ti ar-aramidenda, wenno dagiti opisial nga awan ti ammoda iti panagiggem iti pondo wenno ti laeng bagbagida ti pampanunotenda, wenno dagiti opisial nga agparparang a proxy laeng gayam dagitoy ti nabilbileg nga opisial para iti eleksion inton 2016, ay, ket ti bagbagitayo, a, ti pabasolentayo ta apay nga isuda ti impuestotayo.

Ngem, ala, nalpasen ti amin ket ti ti maaramidantayo ita, isu ti panangsiputtayo no kasano nga aramaten dagiti opisial ti barangay dagiti pondo ti barangay, partikular ditoy ti internal revenue allotment (IRA), wenno ti pondo nga agtaud iti masingir ti nasional a gobierno nga internal revenue taxes iti makatawen. Daytoy ngamin ti makunkuna a pork barrel dagiti barangay ta nayawat ngamin kadagiti opisial ti barangay ti diskresion no kasano a maigastos dagitoy.

Malaksid iti bingay iti IRA, aggapu pay ti pondo ti barangay iti real property tax (RPT) wenno dagiti masingir kadagiti sanikua a sakupen ti barangay, a karaman metten ditoy dagiti masingir a buis a kas sagudayen ti linteg (kas koma iti tobacco excise tax, buis manipud iti pannakaaramat kadagiti natural a rekursos, ken value-added taxes) ken iti bukodna a panangbirok iti mapastrekan a pondo (kas koma iti barangay clearance, bayadan a business permit kadagiti aglaklako, upa kadagiti ramit a kukua ti barangay, ken masingir a bingay iti admission fee kadagiti pagpasiaran iti sakup a lugar).

Iti kadagupan dagitoy a pondo ti barangay, 55% ti mapan iti personal services wenno ti sueldo ken honorarium dagiti nabotosan nga opisial ken dagiti madutokan a sekretario, tesorero ken dadduma pay nga opisial. Kayatna a sawen a no nabaknang ti maysa a barangay, met ti sueldo nga awaten dagiti opisialna.

Mapan laeng ngarud met a 45% ti mapan iti operasion ken proyekto ti barangay, a mabingay-bingay met a kas iti sumaganad: 20% para iti barangay development fund, 10% para iti pondo ti Sanggunian Kabataan, ken 5% para iti calamity fund.

Malaksid iti regular a sueldo, maipaayan pay dagiti opisial kadagiti benepisio a kas koma iti Christmas bonus, insurance coverage, libre a medikal kadagiti para publiko nga ospital, libre a matrikula kadagiti annak dagiti opisial, civil service eligibility, ken prayoridad a madutokan iti ania man a posision ti gobierno no malpas ti terminoda.

Ti sigurado a sueldo ken benepisio, pakairamananen ti bileg nga agiggem iti pondo, ti maibagbaga a rason no apay kasta man la unay ti regget ti adu nga agbalin nga opisial ti barangay. Saanen a nakakaskasdaaw no adda dagiti maibuis latta a biag, ken mariribuk a pamilia ken komunidad, iti laksid a nonpartisan laeng koma ti eleksion ti barangay, wenno awan ti masasao a partido a mangbingaybingay kadagiti grupo dagiti agngayangay iti eleksion.

Iti kaudian a datos ti Philippine National Police (PNP), mapan a 22 a kandidato, 11 kadagitoy ti nakatugaw, ti napapatay gapu iti eleksion, karamanen ditoy ti tallo a napapatay iti mismo a kaaldawan ti eleksion.

Duapulo laeng a porsiento iti pondo ti nairanta a para kadagiti proyekto, ngem no nabaknang ti barangay (kas koma no dakkel ti maawidna nga IRA), dakkel la ketdi a gatad dayta. Ngem masansan nga awan met ti makitatayo a kongkreto wenno nabatad a proyekto kadagiti barangay iti kada tawen. No adda man, masansan a substandard wenno saan a nayimplementar ti proyekto. Ket no bilang ta awan ti implementasion ti maysa a proyekto, agbalin a savings ti pondo a saan a maaramat. Ngem adda dagiti opisial a mangaramid iti supplemental budget para iti sinsinan a proyekto ket babaen ti kakumpotda iti munisipio, ditoyto metten a maibolsada ti pondo.

Sabali pay dagiti isyu iti bidding ti proyekto a pakaawidanda iti dadakkel a kickback, panangpekeda kadagiti resibo, dagiti bogus a proyekto, wenno dagiti proyekto nga isuda met laeng ti mairanud.

Idi 2012, segun iti maysa a report iti diario, nasurok a 14,000 a reklamo iti korupsion dagiti opisial ti barangay ti naidatag iti Ombudsman. Sabali pay ti kaso dagiti dua a nababaknang a barangay iti pagilian. Iti Bel Air iti Makati, nakasuan ti maysa nga opisial gapu iti panangitedna ti kontrata para iti maysa a catering service ti barangay iti kabagianna. Iti San Lorenzo, iti Makati met laeng, nakasuan dagiti opisial ti barangay gapu iti pananggatangda kadagiti 1,200 a poste ti silaw nga aggatad iti P43-milion, idinto nga arigna kagudua laeng ti pudpudno a kasapulan ti barangay.

Makiddaw met ketdi kadagiti barangay a mangidatag iti monthly report iti panangramatada iti pondo, malaksid pay iti panangsurotda iti Full Disclosure Policy ti Department of Interior and Local Government (DILG). Ken saan met nga isu ti nalukay ti pagalagadan ti sistema ti panag-audit ti Commission on Audit (COA) para kadagiti barangay. Ngem gapu iti kaadu ti bilangda, mapan a 42,000 a barangay iti agdama, saan a magebgeban ti ahensia a saggaysaen a siripen a nalaing ti audit report, aglalo ta dakkel ita a pakaib-ibusan ti orasda ti agpalutpot mainaig iti pork barrel ken ti Malampaya fund scam.

Nupay kasta, mabalin met a mangipakat ti COA iti random lifestyle check kadagiti opisial a mapagduaduaan iti kinabaknangda wenno siripen man laeng ti Bureau of Internal Revenue ti indatag a dokumento iti binayadan a buis dagitoy a maseknan nga opisial.

Ti isyu ti pork barrel scam ti mangigapu met kadagiti panagkidkiddawda a repasuen met koma ti Kongreso ti Local Government Code tapno mangiselselda iti nabilbileg a probision a mangbantay wenno mangmonitor iti pannakaigastos ti pondo, ken mangiruar koma met ti Malakanyang iti maysa a nabileg a pammilin a mamagbalin nga inkapilitan ti pannakaipakat ti transparency ken accountability iti panaggastos kadagiti opisial ti barangay.

Daytoy ti situasion a pakasapulantayo unay ti Freedom of Information nga agingga ita, matamtaming pay laeng ti gakat para iti daytoy iti Kongreso. Ngem kabayatanna, kasapulan latta met ti tulong ditoy dagiti managsiput nga umili. A no bilang ta adda ammoda nga anomalia iti barangayda, dida koma bumdeng a mangireport daytoy kadagiti maseknan nga ahensia.

Kas iti naibaga itayen, irugitayo ti panagbalbaliw uray pay iti agpang ti barangay. Ditoy koma ti pangrugian ti “daang matuwid” nga ikamkampania ti agdama a liderato.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Nobiembre 11, 2013.)