Sin Tax Law: ANIA TI MAITEDNA KADAGITI AGMULMULA ITI TABAKO?

URAY ibagbagada a ti Republic Act (RA) 10351 wenno ti napabaro a Sin Tax Law ti in-inut a mangikulbo iti industria ti tabako gapu iti kinadakkel iti buis a naipataw kadagiti lako a sigarilio, patien dagiti adda iti sektor ti tabako a sumanikar latta ti industria ken kangrunaanna, dumur-as latta dagiti lugar a pakaimulmulaan ti tabako.

Immun-unan nga imbaga ti gobierno a ti RA 10351 ti mangpasayaat iti salun-at dagiti umili (gapu iti pammati a maksayanb ti bilang dagiti agsigsigarilio) idinto nga ikadakkelna met ti maur-or a pondo babaen dagiti masingir a buis.

Kastoy man ti sumarda: no maipangina ti buis ti tunggal pakete ti sigarilio, ngumina met ti produkto, ket inton nangina ti produkto, manmanonto metten ti makabael a gumatang. Ngarud, makissayanto metten dagiti agsakit wenno matay gapu iti sigarilio.

Iti daytoy a banag, adda nagudilan ti linteg ta iti umuna a tawen a pannakaipakat ti linteg idi 2013, mapan a 15.5 a porsiento ti cigarette removal wenno pannakabunag dagiti sigarilio kadagiti paktoria, wenno nagbalinen a 4.9-bilion a pakete ti nairuar no maidilig iti 5.8-bilion idi 2012. Kayatna a sawen, bimmaba ti konsumo iti sigarilio kadagiti Filipino, segun ken ni Finance Undersecretary Jeremias Paul iti naangay a congressional oversight committee hearing a mainaig iti sin tax law itay nabiit.

Kas sagudayen ti linteg, agtultuloy ti panagpangato ti buis ti sigarilio, nangina man wenno nalaka ti klasena, iti bukodda a presio agingga iti 2017. Itoy a tawen, P17 ti buis ti tunggal pakete ti sigarilio nga agbalor iti P11.50 nga agpababa, idinto a P27 ti buis ti tunggal pakete ti sigarilio nga agbalor iti nangatngato ngem P11.50. Ngem into madanon ti 2017, agparehonton a P30 ti buis ti tunggal pakete dagiti amin a klase ti sigarilio, nangina man wenno nalaka ti presiona. Ket agtultuloy nga agpangato iti 4 a porsiento iti tunggal tawen kalpasan ti 2017.

Gapu ta dimmakkel ti buis, dakkel met ngarud ti mapastrek a pondo ti gobierno. Iti kadagupan ti nakolekta nga excise tax dagiti sin products (sigarilio ken alkohol) itoy a tawen, arigna nagdoble ketdi ti ngimmatuanna wenno immaboten iti P100.9-bilion itoy a tawen, no maidilig iti P56.84-bilion idi 2012 wenno sakbay a naipakat ti RA 10351. Iti daytoy  a gatad, P70.4-bilion ti aggapu iti excise tax kadagiti produkto ti tabako.

Ibilbilin ti linteg nga amin a mabingay a gatad manipud iti makolekta nga excise tax, agpaay daytoy iti sapasap a pannakasaluad ti salun-at (universal health care), health program ti gobierno, ken mangital-o ti alternatibo a pamastrekan dagiti agmulmula iti tabako ken dadduma pay nga agtrabtrabaho para iti industria.

Dimmakel met ngarud ti badyet ti Department of Health; nagbalinen daytoy a P83.7-bilion iti daytoy a tawen no maidilig iti P53-bilion idi 2013, segun iti datos ti Department of Finance.

P42.1-Bilion 

Ket manipud iti incremental revenue iti nakolekta nga excise tax, mapan a P42.1-bilion iti napastrek manipud iti produkto iti tabako. Ket dagitoy ngarud ti maiwaras kadagiti lokal a gobierno (probinsia ken munisipalidad), kas nailanad iti RA 7171 (para iti Birhinia) ken ti RA 8240 (para iti Burley ken native a tabako) a mangrugi inton 2015, babaen ti bingay a 30% ti mapan iti probinsia, 30% ti district share, ken 40% ti mapan iti ili wenno siudad.

Segun ken ni Edgardo Zaragoza, hepe ti National Tobacco Administration (NTA), amin a bingay ti industria ti tabako manipud iti koleksion iti excise tax ti sigarilio, kas ibagbaga ti RA 7171 ken RA 8240, ket maiturong laeng kadagiti nakaisangratanna a benepisario.

“Dayta ti kayat nga ipanamnama unay ti gobierno kadagiti aminen a maseknan iti industria ti tabako, nangnangruna dagiti mannalon  ken aminen a lokal a gobierno,” kinunana iti pannakitaripnongna kadagiti lokal a lider ken dadduma pay nga opisial iti Provincial Capitol iti Laoag City idi Marso 14.

Ngem linawlawagan ni Zaragoza a dagiti latta met lokal a gobierno, babaen dagiti mayor wenno gobernador ti agpili kadagiti kayatda a proyekto wenno programa nga isayangkat kadagiti lugarda. Adda ngamin dagiti lokal a lider iti Ilocos Sur nga agkuna nga innaknakemanen ti NTA ti pannakausar ti excise tax manipud iti RA 7171 ken 8240. Segun iti liderato ti NTA, saan nga inagaw ti Sin Tax law ken ti implementing rules and regulations daytoy iti dayta a bileg kadagiti lokal nga ehekutibo.

Awan ti nagbaliwan ti pannakaipakat dagiti proyekto, malaksid iti kaadda dagiti mekanismo a maaramid tapno mapasigurado met laeng a mairanud kadagitoy a proyekto dagiti mannalon ken ti sibubukel nga ilina.

Kas sagudayen ti Seksion 3, Rule VIII, iti implementing rules ti RA 10351, mabilin ti Department of Agriculture ken ti NTA a mangaramid kadagiti annuroten a mekanismo tapno mabantayan a nasayaat ti pannakausar dagiti pundo; iti kasta, masurot ti ipekpeksa ti RA 7171 ken RA 8240 a benepisio a rumbeng a maipaay kadagiti agmulmula iti tabako.

Mabalin a daytoy ti pakarikutan dagiti lokal a lider. Ngem saan kadi nga amin a pannakaigasto ti pondo ket adda latta met dagiti mekanismo tapno mabantayan ti pannakaigasto dagitoy; iti kasta, maliklikan ti pannakaibolsa dagiti pondo wenno maaramat iti sabali?

Ket iti daytoy a banag, uray dagiti umili mabalindan a bumiang, babaen ti panangsiputda kadagiti liderda no umisu met laeng ti pangar-aramatanda kadagiti pondo.

Naisayangkat Dagiti Saritaan

Gapu ngarud iti baro a pagalagadan, nangisayangkat ti NTA iti agsisina a consultative meeting idi Pebrero para kadagiti lokal a lider, dagiti pribado a sektor, ken dagiti lider dagiti mannalon. Nailawlawag ngarud kadagitoy a taripnong no kasano a maipakat ti RA 10351, ken no ania ti obligasion wenno responsibilidad iti kada maseknan a sektor.

Naiparikna ngarud kadagiti nagatendar kadagitoy a taripnong nga adda metten gundaway dagiti nadumaduma nga stakeholder iti industria a mangkita wenno mangbantay no ti implementasion kadagiti proyekto ken programa ti lokal a gobierno ket agserbi met laeng kadagiti nakaisangratanna, a kas mayannautp iti linteg.

Daytoy ti rason a kasapulan unay dagiti mannalon ken dadduma pay nga stakeholder ket makiramanda kadagiti lokal a lider iti pannakabalabala dagiti master plan para iti panagdur-as ti industria iti tabako.

Linawlawagan pay ni Zaragoza a sabali ti IRR ti RA 10351 a rimmuar idi Pebrero ken ti baro a pagalagadan a pagtitinnulongan ita a sursuraten ti Department of Budget and Management, ti DA ken ti NTA a para iti RA 7171 ken RA 8240.  Manamnama a mairuar daytoy kadagiti sumarsaruno a lawasna.

Impanamnama pay ni Zaragoza nga ania man a rummuar a pagalagadan para iti RA 7171, addanto pammatalged a probision ditoy a dagiti pondo nga agtaud kadagiti koleksion iti excise tax ket mapan laeng kadagiti iti pagimbagan ken pagdur-asan dagiti mannalon, iti sibubukel nga industria ti tabako, ken kadagiti amin nga ili.

Nailanad iti implementing rules and regulations ti RA 10351 dagiti nadumaduma a proyekto wenno programa a mabalin nga isayangkat ti maysa nga LGU.

Ibagbaga ti Sin Tax Law a ti bingay ti koleksion iti buis kas sagudayen ti  RA 7171 ken RA 8240 ket maaramat a mangpalag-an iti kasasaad dagiti agmulmula iti tabako a mabalin a maapektaran gapu iti bimmassit a malako a sigarilio iti merkado gapu met laeng iti kadakkel ti buis ti sigarilio. Manamnama ngamin a bumaba iti lokal a produksion ti tabako gapu iti daytoy a rason.

Addanto la ketdi agmula iti tabako tapno maganar met laeng dagiti kakastoy a dakkel a pagtaudan iti pondo.

Saan ngarud a nakakaskasdaaw no apay nga iti laksid ti pannakaipakat ti Sin Tax Law, dimmakkel ketdi ti produksion ti tabako. Iti naudi a panagmumula, mapan a 4 a porsiento ti dimmakkelan ti produksion no maidilig iti napalabas a tawen, segun iti rekord ti NTA. 

Immun-unan nga imbaga ni Zaragoza, wenno sakbay a naipakat ti RA 10351, nga uray bumaba ti panagkasapulan iti tabako, saanto a maapektaran ti produksion ti lokal a tabako ta masususpusopan daytoy iti dakkel a mapaspastrek babaen ti export ken import subsitution.

Instrumento ti Panagdur-as

Segun met ken ni James Lafferty, general manager ti British American Tobacco ti pagilian, agtultuloy latta ti yaadu dagiti agsigsigarilio iti laksid ti kangato ti buis dagiti sin products. Kunana nga adayo la ketdi ti posibilidadna a mapukaw ti industria ti tabako.

Kabayatanna, pakakumikoman dagiti agmulmula iti tabako iti Amianan a Luzon, ti pannakailako dagiti maap-apitda a tabako. Agsadsadag dagiti mannalon iti naipangato a presio ti tabako a napagnunumuan iti tripartite consultative conference idi napan a tawen ken iti immun-una a kari dagiti kompania ti tabako a gatangenda amin a maapit a bulong ti tabako, isu a nareggetda ita a mangidanon kadagiti produktoda kadagiti trading center.

Ket ania ngarud, ti industria a kayat ti sumagmamano a sektor a keltayen gapu iti isyu iti salun-at, agbalbalin met gayam a pangnamnamaan dagiti adu a lugar iti Amianan a Luzon tapno ad-adda pay a dumur-asda.

Iti biang ti industria ti tabako, makuna ngarud a ti napukaw dagiti aglaklako iti sigarilio, nagbalin met a parabur kadagiti agmulmula iti tabako ken lokal a gobierno babaen ti bingay dagiti lokal a gobierno iti koleksion ti excise tax iti produkto ti tabako.

Sapay ngarud koma ta maaramat a nasayaat dagitoy pondo, ken masaluadan a nasayaat ti kasasaad dagiti agmulmula iti tabako ken dadduma pay a mangnamnama iti daytoy nga industria para iti pagsapulanda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 7, 2014.)

KAYKAYAT TI BABAI TI LALAKI NGA AMMONA TI AGPAKATAWA?

AWAN pilpilien ni ayat, kunada man, ngem sigurado la ketdi nga ad-adda ti pangitartarayan dagiti nalaing nga agpakatawa ngem dagiti naguguapo ngem isuda.

Daytoy ngamin ti ibagbaga ti kaudian a surbey ti Social Weather Stations (SWS) a rimmuar sakbay iti Aldaw Dagiti Puso. Iti kano panagpili iti kapareha iti biag, 9 iti 10 kano a nataengan a Filipino ti mangpili iti daytay nalaing a mangrayray-aw uray pay saan met a makaay-ayo ti langana. Ad-adda kano a pilienda a karelasion ti asino man a mangpakatawa kadakuada.

Iti surbey, 94 a porsiento kadagiti babbai a napagsaludsodan ti nagkuna a kaykayatda dagiti ammona ti mangray-aw wenno ammona ti agpakatawa ngem dagiti naguapo a saan a nayanak iti panawen ti ang-angaw. Idinto a 86 a porsiento met kadagiti lallaki ti nagkuna a pilienda dagiti naragsak a kapareha, wenno ammoda ti agkatawa kadagiti angawda, saan ket a dagiti napimpintas nga amang ngem dida met ammo ti umisem.

Nagpintas man a damag daytoy kadagiti saan met a naparaburan iti makaay-ayo a langa. Ken saan a kasapulan ti agpabaneg a kasla a body-builder wenno agporma a kasla artista, wenno agbalin a natayag a kas kadagiti basketball player. Kasapulan laeng gayam ti napintas nga angaw, wenno punchline, kunada dayta iti comedy, a mangipasigurado nga umisem, agkatawa no di man agpurngingi ni ading a balasang a makangngeg.

Maamirismo met itan, nga awan ti pilpilien ti Namarsua iti agpang ti ayat, ta ipaayna latta met ti gundaway nga atiwen ti nalaad uray dagiti aglanglanga a Piolo Pascual, Coco Martin wenno asino ditan nga id-idoluenda iti kinaguapona nga artista.

Kasta met dagiti babbai no kayatda a di panawan dagiti magustuanda a lalaki, sursuruenda ti agkatawa, aglalo no ‘tay kaparehada ti agangaw wenno mangray-aw. No nasarsarangsang, nasaysayaat pay ta lumsot a dagus agingga iti puso dagiti babbaro.

Segun ken ni Josefina Natividad, director ti Population Institute iti Unibersidad ti Filipinas, nakaaay-ayat ti makikadua iti tao a naragsak ti panagkitana iti biag, ta saan a mapukaw dayta a paset ti personalidadna, saan a kas iti langa nga agbaliw iti panaglabas dagiti panawen.

Kapareho laeng ti resulta ti surbey iti rimmuar met iti Estados Unidos itay napan a tawen. Iti surbey nga insayangkat ti Match.com, maysa nga online a dating service, 70 a porsiento kadagiti balasang ti nangibaga a matinnag la ketdi ti pusoda iti asino man a mangpakatawa kadakuada agingga iti didan makaanges. Nakaskasdaaw daytoy ta ninamnamada a ti kinabaknang wenno kinaporma ti umuna koma a pilien dagiti Amerikana a pagibasaran iti ayatenda. Ta romantiko met gayam iti kaaduanna kadakuada, ket ammoda ti kasapulanda.

Saan la ketdi a mayadayo ditoy iti ibagbaga ni Marilyn Monroe idi sibibiag pay: a no mapakatawa kano ti lalaki ti maysa a babai, mabalinna kano a maipaaramid ti kayatna kenkuana.

Iti maysa pay a panagadal iti isu met laeng a pagilian, naduktalanda a kasla paset ti natural a kababalin ti maysa a babai ti mabatombalani iti tao nga ammona ti agpakatawa. Kasta met a kasla naka-program met i lalaki ti panagpakatawa no kayatna a maala ti nasami-it a “wen” ti babai.

Iti met bukod a panagsukisok ti British Psychological Society Annual Conference iti Brighton, England, naduktalanda a kaaduanna a babbai ti mamati a nasirsirib nga amang dagiti lallaki nga ammona ti agpakatawa ngem dagiti saan. Ken saan laeng a kinasirib ti makitkita dagiti babbai ditoy, segun ken ni Geoffrey Miller, sikolohista iti University of New Mexico, Albuquerque, ta makitada pay ti kinaalerto ken kinasalun-at ti panagpampanunot ken kinapudno iti maysa a lalaki nga ammona ti agpakatawa.

Ket no surokantayo ti agsao, kasla ar-aramaten laeng dagiti babbai ti kinalaing dagiti lallaki nga agpakatawa a kas pagibasaranda iti panagpilida iti pudpudno a kaparehada iti tungpal-biag ken agbalin nga ama dagiti annakda.

Ken sabali pay ti maitulong ti katawa a mabalin nga ammo metten dagiti babbai. No agkatawada kano, bumaba ti presion ti darada, sumayaat ti sirkulasion ti darada ken lumukay ti aangsanda. Inawaganda ngarud ti katawa a kas kasamayan nga agas. Isu a ti babai a makideyt iti naragsak a lalaki, nalag-an ti riknana nga agawid iti balayda.

Ngem depende met no kasano nga agpakatawa ti maysa a lalaki. Kas pagarigan, no agintitim-og wenno aginkakaglis daytoy tapno madlaw ken mapagkatawana ti babai, ngem no saan a napintas ti pannakaipakatna, agparang a corny laeng ti inaramidna. Ngem ti lalaki a mangaramat iti wagas ti komediante nga agpakatawa, dayta ti magusgustuan dagiti babbai kenpatienda a naragsak a makadua wenno makapareha.

Ta kunada met, saan a kasta ti kadarasna ti agpakatawa ta kasapulan met ti tayming, wenno husto ti tiempona, napintas a delivery wenno pannakaipakatna ken consistency, wenno agtultuloy ti pannakaiparang ti personalidad a naragsak. Agpayso ngarud nga adda utekna, ken naragsak a makadkadua ti tao nga ammona iti agangaw iti umisu a wagas ken oras.

Isu nga awan duaduana a manipud ken ni Dolphy agingga ken ni Vic Sotto ken uray pay da Joey Marquez, Vhong Navarro ken Ogie Alcasid, makita a nalaka a maawisda ti atension dagiti babbai, ken uray pay dagiti pusoda, ta kabaelanda a paksiaten ania man a panagduadua, panagbuteng, ken ania man a pakarikutan dagitoy a babbai no kasta nga ipalapaldan ti makapakatawa nga istoria wenno aramid.

Isu a no maminsan, dagiti komediante a kas ken ni Ogie Alcasid, saan a kas kada Richard Gomez wenno Aga Mulach ti dakdakkel ti gundawayna a makasukdal iti puso ti maysa a napintas ken napusaksak a Miss Australia. Adda met ketdi dagiti dadduma pay a rason tapno maatrakar ti maysa a babai, a kas koma no nalaing a kumanta wenno dadduma pay a talent nga ikut ti lalaki, nadayaw ken nasingpet, ngem no armas koma, ti panagpakatawa ti kasasamayan a pangtinnag iti rikna ni Ading Balasang.

Asino kadi met ti dina kayat ti agkatawa ken agragsak?

Ken saan laeng met a maipapan iti relasion, napateg met ti kinalaing nga agpakatawa iti panaggagayyem ken ania man a rason tapno makipulapol kadagiti tattao. Ket no ad-adu ti gagayyem, saan kadi a dakdakkel met ngarud ti gundaway ti lalaki a makaam-ammo iti babai a makarelasionna iti napaut a panawen.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Marso 3, 2014.)

KET INAYWANAK MET NI TATANGKO

Ni tatangko, ni Rogelio Valdez Sr., dua a lawas sakbay a pimmusay. Kaduana ni manongko a Rogelio Jr. iti ladawan. 

ITI tradision ken kulturatayo a Filipino, ti anak ti manamnama unay a mangaywan iti lumakay wenno bumaketen a nagannak kenkuana. Iti biangko, ammok a dumteng iti asidegen a panawen, ta saan metten a naubing datao, nga aywanakto met da tatang ken nanangko inton kumapsutdan gapu iti edad wenno sakitda.

Ngem diak a namnamaen a kastoy ti kadarasna a mapadasak met ti agaywan iti masakit a lakay. Uray iti apagbiit laeng.

Na-stroke wenno naatake iti puso ni tatangko iti maysa a malem iti umuna a lawas ti Marso, ket uray naitaray a dagus daytoy iti ospital, dina metten nagaraw ti kanigid a paset ti bagina, sa agbeddal payen. Nakaawid daytoy iti balaymi ngem kanayonen a nakaidda; no saan, naka-wheelchair. Masubuan ken mapadigos a kasla maysa nga ubing.

Iti ibibisitak kenkuana iti balaymi iti Narvacan (Ilocos Sur), inaywanak met daytoy iti apagbiit. Apagbiit, kunak, ta kalpasan ti 22 nga aldaw manipud pannakaatakena, pimmusay met laeng daytoy iti edadna a 73. 

Ngem uray pay nalasatan ngata ni tatangko ti sakitna, dumtengto latta met ti panawen, nga isunto met laeng ti taripatuenmi nga agkakabsat; wenno dumtengto met ti panawen a ni nanangmi ti taripatuenmi, agingga iti dinan kabaelan. Adunto nga oras ken bannogmi a mangasikaso kadakuada, ken nangnangruna a dakkel ti magastos para iti agas ken dadduma pay a kasapulanda.  

Pudnon sa la ketdi unay ti ibagbagada a dagiti annak a kas kaniak a sumagpaten iti middle age wenno edad 40 agingga iti 50, ad-adu pay ti busbosenda nga oras a mangaywan kadagiti nagannakda ngem ti orasda a nangaywan kadagiti annakda.

Ad-adda pay ti rigat dagiti annak no awan man laeng ti pension dagiti dadakkelda nga aywananda wenno ekstra a pagsapulan dagitoy. Ti kinakurapay ti pamilia ti mangpadagsen pay iti obligasion dagiti annak nga agaywan.

Dakkel ngarud ti akem ti gobierno tapno masupusopan man laeng ti rigat dagiti pamilia iti daytoy a banag.

Pagsayaatanna ta addan linteg, ti Akta Republika Blg. 9257 (wenno ti Expanded Senior Citizens Act of 2003) a nangikalawa ti sakupen ti benepisio ken prebilihio nga aw-awaten dagiti senior citizen, kangrunaan ditoy ti tulong medikal a kasapulanda. Makatulong iti dakkel dagiti diskuento iti agas ken pannakayospital, no di man libre dagitoy, a pakalag-anan ti pamilia nga agaywan kadagiti masaksakit a lumakayen wenno bumaketen a kameng ti pamilia.

Ket no matuloy met nga agbalin a linteg ti Senate Bill No. 257 (The Family Care Act of 2013) a gakat ni Senador Ralph Recto, ad-addan ti pakalag-anan ti pamilia nga agaywan kadagiti nataengan. Segun iti gakat, mabalin a makaala iti nayon a tax deduction dagiti agbaybayad iti buis wenno empleado a mangsupsuporta kadagiti nataengan wenno saanen a makatrabaho a dadakkelda.

Iti agdama, mapanen a 7 milion ti bilang dagiti senior citizen, wenno 6.9% iti populasiontayo, ket 1.3 a milion kadagitoy iti aggapu iti marigrigat a pamilia. Ket gapu ta umad-aduda, dakdakkel met ngarud ti panagkasapulan iti serbisio ti salun-at para kadakuada. Daytoy ngarud ita ti rumbeng a supusopan ti gobierno.

Ngem no maminsan, iti biang dagiti nagannak, saanda a pampanunoten ti magastos wenno rigat no kasta a dumtengen ti panawen a yawatdan kadagiti annakda ti pannakaaywanda. Awan ti maaramidanda no di ti ipilit dayta nga obligasion kadagiti annakda. Iti biang met dagiti annak, masansan a maapektaran ti panagtrabaho ken panagbiagda gapu iti panagay-aywanda kadagiti nagannak kadakuada; ta asino met ti anak a di mangakem iti obligasionna no dumtengen dayta a situasion iti pamiliada?

Ken adu met dagiti annak a saan a napateg ti magastos ken rigat, ta no ar-arigen, nasaysayaat laengen a makadenna dagiti dadakkelda uray iti agingga a kabaelanda nga edad, ngem ti nasapa nga ipupusay dagitoy. Kas kuna ti kabsatko a maestra, nasaysayaat laengen daytoy a nasaparanmi a rigat a nagaywan ken ni tatangmi, ngem ti nasapa a pinanawannakami idi ubbingkami pay.

Ken adu pay ti naadal ken naamirisko malaksid iti dayta nga imbagana.

Sakbay ngarud a panawandatayo dagiti nalakay wenno nabaket unayen, wenno agsaksakit, a nagannak kadatayo, nasaysayaat no maaramidtayo pay dagitoy a banag.

1. Panangipeksa iti panagayattayo kadakuada. No dimo pay naipeksa, wenno saan a nairuruam ti bagim nga agipeksa iti panagayatmo ken ni tatang wenno nanangmo, rumbeng metten nga aramidem daytoy kadagitoy a panawen ti panaglakay wenno panagbaketda.

No adda man panagbabawik iti kellaat nga ipupusay ni tatangko, isu ti diak man la naabrasa daytoy iti nairut wenno naibaga iti kinapategna iti biagko wenno iti pamiliami idi naudi a bakasionko. Saan met ketdi a managipeksa ni tatangko iti adda a riknana, ta naipaugali kenkuana ti mangliklik kadagiti kakastoy a patangan (rason no apay a saan met a nalailo kadakami nga annakna), isu nga ammok a kasta met ti namnamaenna kadakami. Ngem patiek a kastoytayo ngamin nga Ilokano, wenno ti kaaduanna kadatayo nga Ilokano—saantahyo nga ipeksa babaen ti balikas ti panagayattayo; iti aramid nga ipeksatayo dayta.

Sakbay a maitabon ni tatangko, adu dagiti naipeksami para kenkuana, kasta met ti naipeksa a panagayat dagiti gagayyem, kakarruba, dagiti dati nga estudiantena ken asino man a mangipatpateg kenkuana, a nupay makatulong dagitoy, nasaysayaat koma no nangngeg ni tatang idi sibibiag pay. Ket malagipko ita ti sinurat ni Claire Sumahit iti Bannawag, sumagmamanon a tawen ti napalabas. Kunana, “dagiti sabong, para kadagiti sibibiag.”

Pinanggepko met ketdi nga isayangkat ti “living funeral” a kas iti inaramid ni Morrie Schwartz, iti libro ni Mitch Albom a Tuesdays with Morrie. Daytoy ti panagparang ni Schwartz a kasla pumponna ti panangawisna kadagiti kakabagian ken gagayyemna nga agsao iti sanguananna sakbay a dumteng ti naituding nga ipapatayna gapu iti nakaro a sakit.

Aramidek koma daytoy apaman a makasubli ni tatangko iti balay manipud iti pannakayospitalna iti San Fernando, La Union. Ta nagmayat koma met a mangngegna no ania ti imbagbagami kenkuana iti insayangkatmi a necrological service para kenkuana. Ngem daksanggasat ta saanen a nakaawid daytoy a sibibiag manipud iti ospital.

2.  Panangiparikna kadakuada a maipagpampannakkeltayo met laeng a kas annakda. Rumbeng a maipariknatayo kadakuada a maipagpampannakeltayo met laeng a kas anak, saan a gapu iti nagun-odtayo nga adal, estado iti biag, wenno kinalatak iti gimong, no di ti kaadda ti maysa a kababalin a nasingpet, nadayaw ken natulnog nga anak; wenno ania man a nasayaat a kababalin a kasungani ti nasukir wenno maysa a nangisit a karnero iti pamilia.

Ket no bilang ta awananka iti nasayaat a kababalin a kas iti makita dagiti nagannak kenka, awanen ti kasayaatan nga aramiden no di ti umasideg ken agpakawanka itan kadakuada, ket irugimon iti agbabawi. Rumbeng a makitada ti panagbabalbaliwmo agingga a sibibiagda pay.

Ken nagsayaat unay a makita dagiti nagannak nga agtutunos dagiti annakda iti sanguanda.

Iti biangmi nga agkakabsat, uray adda latta met dagiti dimi panagkikinnaawatan, nadekketkami latta iti tunggal maysa. Kadagiti naudi a tawen ni tatangko, nakita met ni tatangko no kasano ti biagmi nga annakna, dagiti manugang ken appona, no ania ti nagun-odmi iti biag ken no kasano ti panagtutunosmi kadagiti naririkut a situasion iti pamiliami.  

3. Panangtungpaltayo kadagiti maudi a kiddaw wenno bilinda. Agpayso a nagpateg kadagiti nagannak a matungpal dagiti pagayatanda. Ammo met ngamin dagiti nagannak no ania ti nasayaat para kadagiti annakda, ngem no matubngar daytoy, masapul nga adda dakkel a rason ken maipaawat a nasayaat dayta kadagiti nagannak.

Ngem napatpateg a matungpal dagiti pagayatanda iti panawen nga isudan ti agsaksakit wenno asidegen ti ipupusayda. Dumngegtayo ngarud a sipapasnek kadakuada, saan laeng dagiti kiddawenda kadatayo, no di ket pay dagiti ibilinda. Masansan man a lapdan dagitoy nga agsao no mangrugin a mangbilin sakbay ti ipupusayda, ta kasla tagimalesentayo iti kastoy. Ngem nasaysayaat ketdi a dumngegtayo no ania ti ibagada ta ditay’ ammo a pumudno gayam a pumanawdan iti ania man nga oras.

Sakbay a ma-stroke ni tatang, adun dagiti naibilbilinna kadakami, nangruna idi mariknana a kumarkaron ti sakitna iti puso apaman a sumagpat iti maikapito a dekada iti biagna. No mabalin, kayatmi nga ungtan daytoy gapu iti kasla panagpakpakadana metten ta amangan ketdi no matuloyan, kunkunami, ngem nakatulong gayam ti panagdengngegmi idi kadagiti imbilbilinna kadakami. 

4. Panagpapatang maipapan dagiti sensitibo a banag a kas iti tawid. Nasaysayaat no mapagpapatangan wenno mapagtutunosan metten ti pamilia ti maipapan iti tawid, uray saan pay nga agsaksakit dagiti nagannak. Makatulong iti dakkel no adda nakasaganan a testamento nga ibati ti ama wenno ina sakbay a pumusay. Nem masansan met nga awan ti testamento dagiti lalallakay wenno babbaket nangaruna kadagiti adda iti away. Isu a no mairuangan a mapagpapatangan ti mabati a sanikua wenno ania man a kasilpo a banag, nasayaat no mataming a dagus daytoy ti pamilia. Rumbeng a mapagpapatangan a kompleto ti amin a kameng ti pamilia. No kasapulan, agpatulong kadagiti tattao nga adda ammona iti linteg.

Idi matay daydi apongko a lakay, nasayaat ti tunos da nanang ken dagiti kakabsatna gapu ta naurnosen daydi apongko ti panagbibingayda iti sanikua uray pay sakbay a nagsakit daytoy. Iti biangmi met nga agkakabsat, saan unay a parikut daytoy kadakami, ta awan met ti ania a sanikua nga ibati ni tatangko, ta kas kuna ni nanang, naaramat amin a naurnongda iti panangpaadalda kadakami a pito nga agkakabsat agingga a makaturposkami amin iti kolehio.

Ken saan laeng a tawid ti mabalin a mapagpapatangan, uray pay ti preparasion iti pumpon, ken uray ti palimed ti pamilia, no adda ken kasapulan a maibutaktak para iti itatalinaay ti panunot ken panagkaykaysa ti pamilia. Ken tapno, nasaysayud ti panagtutunos ti pamilia ken maipakat dagiti addang a mapagtutulagan, rumbeng met nga adda madutokan a lider ti pamilia a masansan a ti mabati nga asawa wenno ti inaunaan nga anak.

KABAYATAN ti panagay-aywantayo kadagiti nataenganen wenno managsaksakiten a nagannak, rumbeng met nga aywanantayo met ti bukodtayo a bagi. Ta narigaten no gumiddantayo met a pagparikutan ti pamilia.

Isu a napateg met a nalag-an ti riknatayo a mangawat ti kasasaad dagiti nagannak kadatayo no isudan ti lumakay ken bumaket wenno agsakit. Liklikantayo ti agpanunot iti negatibo, iti agdarasudos a mangngeddeng ken mangunget kadakuada gapu iti masapsaparantayo a rigat nga agaywan. Nariknak la unay met ti kinadekket ti panagtutunosmi nga agkakabsat iti naudi a tallo a lawas iti biag ni tatangmi.

Kamaudiananna, di rumbeng nga agreklamo dagiti annak nga agay-aywan ta manmano laeng ti tao a makaabot iti 70 wenno agpangato nga edad. Dumtengto met ti panawen, dagitoyto met laeng nga annak ti aywanan dagiti bukodda met nga annak. Ket no ania ti ar-aramiden dagitoy nga annak kadagiti dadakkelda, isunto met ti aramiden dagiti annakda inton awan metten ti mababaelanda.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Abril 14, 2014.)

ANIAT’ DAKESNA NO 100-MILION TI POPULASIONTAYO?

RIMMUAR ti damag nga iti katengngaan daytoy a tawen, sumagpatton iti 100 a milion ti populasion ti Filipinas.

Mapan a 98.73 milion ti populasion ti Filipinas iti agdama. Ket no agtultuloy ti kaadu ti mayanak (1.89%) iti tinawen, mapanto met a 112.63 a milion dagiti Filipino iti uneg laeng ti lima a tawen.

Pangiselselam pay iti dayta kaaduna a kakailiantayo iti di met lumawlawa ken ad-adda ketdi a makurkuranganen iti natural a rekursosna a pagiliantayo?

Nasayaat kadi wenno dakes ti epekto ti dakkel a populasion?

Adu dagiti ekonomista nga agkuna a no umad-adu dagiti tattao, ngumatngato met ti tukad wenno porsiento ti kinakurapay iti pagilian. Maysa ngarud kano a narikut a situasion para iti gobierno no sumagpaten iti sangagasut ken nasursurok pay ti populasiontayo.

Kitaem laengen no kasano ti karikut ti agbiag iti Metro Manila. Nagdudupudop ditoy ti adu a tattao, inaldaw ti trapik, makita iti arigna amin a paset dagiti saan a makolkolekta a basura, dagiti nadungrit nga ubbing nga agwarawara iti kalsada, dagiti karayan ken estero a nabangenan iti aglaoken a barongbarong ken basura.

Segun met ken ni Director General Alan Purisima ti Philippine National Police (PNP), dakkel a pakaseknanda no bumlad ti populasion. Abusta nakarigrigat la ngaruden a magun-od ti PNP ti kasapulan a maysa a polis iti kada 500 a tao, anianto laengen no umadu pay ti bilang dagiti tattao a  bantayanda?

Daytoy ngarud ti ibagbagada a maysa pay a rason a nasaknap latta ti kriminalidad kadagiti kalsadatayo.

Ibalbalakad ngarud dagiti agpalpaliiw ken ganggannaet nga ekonomista a kasapulan a tenglen ti Filipinas ti panagdakkel ti populasionna, dayta no kayat met laeng daytoy nga iparaman kadagiti agindegna ti parabur ti ekonomia, ken kangrunaanna, ti natalinaay a panagbiag. Kunada pay a no saan a baliwan ti gobiernotayo ti kadaananen a prinsipiona maipapan iti populasion, adayo la ketdi nga agprogreso ti pagilian. Adayotayo la unay kadagiti kaarrubatayo iti Asia a nagbalinen a natibker ti ekonomiada gapu iti kinasayaat ti programada iti population control ken family planning.

Ngem adda met dagiti eksperto nga agkuna nga ad-adda ketdi nga agprogreso ti pagilian a dakkel ti populasionna, ta adu latta ti matagamtamna para iti progreso. Yar-arigda man ti China, Japan ken India a padapada a dadakkel met dagiti populasionda ngem napalalo ti kinadur-as ti pagilianda, nangruna la unay ti China nga ibagbagada a ti kinadakkel ti populasionna ti kasla nagbalin a nasiken a makinaria ti gobiernoda tapno napartak ti panagandar ti panagprogresoda.

Naiget met idi a napagdinniskutiran ti panagdakkel ti populasiontayo idi panawen ti administrasion ni Gloria Macapagal-Arroyo. Saan a kayat ni GMA a di mapagustuan dagiti taga-Simbaan a kontra iti ania man a wagas ti population control (ta patienna a kasapulanna ti suporta dagiti papadi para iti seguridad ti panagtakemna), isu nga intal-ona ti kapanunotan a nasaysayaat ti pagilian no dumakkel latta ti populasiontayo. Dakkel ngamin kano a tulong dagiti adu a Filipino nga ibabaontayo a mangged iti sabali a pagilian. Agasem ti mapan a P165.1-bilion a katukad dagiti tinawen nga ipatpatulod a doliar ditoy dagiti 10 a milion nga OFW a naiwaras iti nadumaduma a lubong. Ti dakkel a dollar remittance ti ibagbagada a rason no apay a tumtumpaw latta ti Filipinas iti laksid ti panagsuek ti ekonomia iti Asia idi dekada 90 ken iti katengngaan ti simmaruno a dekada.

Ibagbagada a “bannuar iti moderno a panawen” dagiti OFW ngem masansan met nga awan ti maitultulong ti gobiernotayo kadagiti nadumaduma a pakarikutan dagiti OFW.

Ken ti rigatna pay, saan metten a tinaming ti gobierona dagiti dadduma pay a pundasion iti panagdur-as ti ekonomia, kas koma iti agrikultura, manufacturing ken uray pay peace and order. Agsamsammakedtayo laengen ti dollar remittances.

Segun ken ni Presidential Communications Operations Office Secretary Sonny Coloma, ibilang ti agdama nga administrasion ti 100 a milion a populasion a kas karit ken oportunidad. Karit, kunana, ta kasapulan nga ipapatida ti agipakat kadagiti programa a para ekonomia, kas koma iti ad-adu a pagpuonan a maipaay iti salun-at, edukasion, impraestruktura ken dadduma pay a serbisio iti gimong. Ad-adda no kuan a maisaknapda ti parabur ti nadur-as a gobierno, wenno maikabkabassit man laeng ti porsiento dagiti marigrigat. Ken oportunidad, kunana, ta maysa a napateg a rekursos dagiti adu nga umili ti Filipinas, kas koma iti agpang ti empleo ditoy pagilian (local employment) a saan laeng nga iti ruar.

Ngem no mabalin, kayat ti gobierno a maipakaten a dagus ti Reproductive Health (RH) Law nga agpangpanggep a mangpasiken ti programa ti gobierno para iti salun-at dagiti babbai babaen ti panagaramat kadagiti kontraseptibo. Ibilbilin pay ti linteg kadagiti lokal a gobierno a mangilatang iti pondo para iti bukodda a reproductive health programs, karamanen ti pananggatangda kadagiti kasapulan a konstraseptibo.

Impaisardeng pay laeng ngamin ti Korte Suprema ti implementasion ti linteg idi Marso idi napan a tawen babaen ti termporary restraining order (TRO) nga inyalnagda kalpasan a naidatag ti sumagmamano a petision kontra iti linteg. Aggapu dagiti petision kadagiti grupo a mangkankanunong iti pagtaktakderan ti Simbaan Katoliko iti birth control.

Ngem sabali met ti ibagbaga da Rep. Lito Atienza ti Buhay Party ken Bishop Gilbert Garcera ti Diocese of Daet, Camarines Norte. Maysa ketdi kano a parabur kadatayo no sumagpaten iti 100 a milion ti populasiontayo, a mabalin a ti kaadu ti bilangtayo ti ad-adda a mangiturong kadatayo iti progreso. Agpada dagitoy a kontra la unay ti pannakaipakat ti RH law iti pagilian.

Ngem saan met a kas karina, a no bilang ta ikkatenen Korte Suprema ti TRO iti ania man nga aldaw manipud ita, marisuten ti parikut iti dumakdakkel a populasiontayo. Segun ken ni PopCom executive director Juan Antonio Perez III, no mapagtalinaed ti pagilian ti 2 a porsiento a growth rate ti populasiontayo, masapul latta ngarud a mamantiner ti 4 a porsiento ti gross domestic product tapno adda latta naan-anay a trabaho kadagiti umili. Dayta ti maysa pay a dakkel a karit para iti Malakanyang.

Ngem no maibabatayo pay ti fertility rate manipud iti 3.1 a mapan iti 2.1, nasayaat unay, segun pay ken ni Perez. Ngem mapasamak laeng dayta no maipangato met ti porsiento dagiti agus-usar iti moderno a konstraseptibo. Dakkel ngarud ti pangnamnamaan ti gobierno a makatulong iti dakkel ti RH law para iti nabayagen a ar-arapaapentayo a progreso.

Ngem uray pay koma awan ti RH Law, ituloy latta koma ti gobierno nga iturong amin a pigsana tapno masupusopan ti panagkasapulan ti umad-adu a populasiontayo.

Saan ngarud a ti bilang dagiti Filipino ti kasla pakapulingantayo a mangsirpat iti masakbayantayo, no di ket ti klase ti liderato ti gobierno. Ken saan a ti populasion ken ti kinakurapay ti kadadakkelan a parikuttayo, no di ket ti nakaro a korupsion iti gobierno, ken saan a nasayaat a pannakaiwaras ti kinabaknang ti pagilian.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Pebrero 3, 2014.)

FILIPINO TIME: AWAN ITAN TI LINNADAWAN

NARIGAT a mapagpapadapada ti oras iti relo dagiti tattao ta agsabasabali met ti kayatda a suroten nga oras. Kinnayat, kunada man.

Kasla awan ngarud aniamanna iti dadduma no naladawda a sumangpet kadagiti papananda, wenno dumanon kadagiti mapagtutulagan a lugar, pagsisinnarakan, taripnong wenno pasken. No kasta a minuto laeng ti diperensia, masansan nga awan man laeng ti marikna a panagbain ti tao a naladaw, uray agpadispensar laeng koma.

Iti sabali a pannao, kasla awan ngarud ti pudpudno a maladaw ta kabaelan ti tunggal maysa nga ipasurot ti orasna iti kayatna nga aramiden.

Ngem ti dakesna, gapu ta ad-adu dagiti maladaw ngem saan, kasla ‘tay kaykayatdan ti nagbalin a pagalagadan. Ken ti nadakdakes pay, inawaganda daytoy iti Filipino Time.

Ngem ania kadi ti pudno a Filipino Time?

Isu man daytoy ti ibagbagada nga oras a naladladaw ngem iti naituding nga oras. Mabalin nga agingga iti 30 a minuto kalpasan nga agpaso ti oras, wenno 30 a segundo sakbay a pumanaw ti nautoyanen a kasinnarak a tao.

Daytoy a panagawat iti kaipapanan ti Filipino Time ti pagtaudan ti makapasuron a rason dagiti naladaw a sumangpet kadagiti appointment-da. Ta ibagbagada ketdin a naud-udida gapu ta Filipino Time ti sursurotenda. Nagalas man.

Ta asino met kadatayo ti saan a nakapadas iti nagur-uray iti maysa nga oras kadagiti parke wenno mall sakbay a dumteng ti tao a kasinnaraktayo (uray pay adda games kadagiti selpontayo, wenno pocketbook a naitugottayo, marikna latta met ti pannakautoy)? Wenno ti simmangpet a nasapa iti maysa a pasken ngem kasapulan pay nga aguray iti maysa wenno dua nga oras ta awan pay met ni manedier, ti naisangsangayan a bisita, wenno ni Apo Mayor (dagiti ketdi agpapaimportante a tattao ti mangisungsongsong iti kastoy nga aramid)?

Ngem dayta met kano ngamin ti naipaugali nga aramid dagiti Filipino, ti agpaladaw iti papananna. Nangrugi daytoy idi panawen dagiti Kastila. Tunggal ngamin adda dadakkel a pasken, mabilin idi dagiti Indio nga agpaladaw tapno mapalubosan a makatugaw wenno makakaan nga umuna amin a senior ken seniora nga Espanyol, sakbay a sumrekda. Ken gapu ta naladawda a dimteng, isuda met laeng ti mabati tapno tumulong a mangidalimanek iti lugar.

Di met rumbeng a maipada ti Filipinas kadagiti nababaknang a pagilian a saan nga uso ti linnadawan. Ta awan ti dadakkel a trapik sadiay; awan ti nabuntog ken kadaanan a lugan; awan dagiti kakaarruba wenno gagayyem a mangbangen kadakuada iti dalanda a mabalin a makatuttotda iti apagbiit; ken awan dagiti boss a mangpanuynoy kadagiti empleadoda ta agpapadada met laeng ngamin ti aramid.

Ngem adu met ti mangibagbaga a saan a kultura wenno pakasaritaan ti pagilian ti makaigapu iti kinamanagladladaw ni Angkuan. Ken saan a maipapan iti konsepto ti panagaramat iti oras ti pakataktaktakanna. Maipapan ketdi daytoy iti kaawan ti disiplina ti tao a maladladaw. Agpayso met, uray ania ti nagtaudan a kultura wenno kaamaan ti maysa a tao, no ammona a pilien ti umisu nga oras nga isasangpetna, dinto pulos a maladaw daytoy iti papananna.

Saan makabangen ti trapik ta mabalin met nga isapsapana iti rummuar. Ket gapu ta dina kayat ti aguray iti nabayag, dina met kayat a kasta ti masaparan ti sabali a tao.  

Nalaka laeng met ti sumangpet a nasapa no adda sursuroten a nasiken a “time management” wenno ti umisu a panagaramat iti oras kadagiti kasapulan nga aramiden. 

Maibilang a balitok ti oras. Ket gapu iti kaadun a saysayangen nga oras dagiti kakailiantayo a mamati ken mangsursurot iti negatibo a kaipapanan ti Filipino Time, agasem dayta a mapukawda a gameng.

Pagsayaatanna, ta ammo unay ti gobiernotayo daytoy a konsepto ti oras a kas napateg nga elemento ti panagdur-as. Adu metten dagiti addang dagiti lidertayo tapno mapukaw koma metten ti negatibo a konotasion ti Filipino Time.  Ket tapno ad-adda a maisuro ti umisu a pannakaaramat ti oras, kinasapulanda ti maysa laeng ti masurot nga oras tapno awanen ti pambar.

Ket idi laeng ngarud Mayo itay napan a tawen, pinirmaan ni Presidente Benigno S. Aquino III ti Republic Act 10535 (wenno ti Philippine Standard Time Act of 2013) a mangibilbilin kadagiti amin nga opisina ken ahensia ti gobierno a mangyeksakto amin a pagorasanda tapno sumurotda iti Philippine Standard Time (PST) wenno ti agbalinen a pagibasaran ti oras iti pagilian.

Ti PAGASA (Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration) ti napusgan a mangibaga no ania ti oras a masurot. Adda ngamin iti ikut ti ahensia ti maysa kadagiti kabaruan a ramit ken teknolohia a kas ti rubidium atomic clock, a makuna a mangibaga iti pudpudno a pagalagadan ken andar ti oras a kas maibatay iti sursuroten met laeng ti arigna amin a pagilian.

Kasaruno ditoy ti panangirusuat ti Department of Science and Technology (DOST) iti “Juan Time” wenno ti naisangsangayan a kampania daytoy a mangital-o ti panangipateg iti oras dagiti Filipino. Segun ken ni DOST Secretary Mario Montejo, panggep ti Juan Time campaign a balinsueken ti kaipapanan ti Filipino Time a kinamanagladladaw dagiti Filipino, ket pagbalinendan daytoy a kas oras ti kinamanagsapsapa, disiplina ken panangrespeto iti oras iti sabali a tao.

No managsapsapa ti maysa a tao, wenno dina kayat ti maladaw iti appointment-na no mabalin, dagitoy ti ipasimudaag iti kababalinna:  (1) disiplinado wenno ammona nga isuro iti bagina; ipamuspusanna no mabalin iti dina pannakaladaw; (2) mapagtalkan iti ania man nga oras, ta no adda agpatulong, manamnama iti kaaddana ken mangaramid iti banag iti husto wenno kasapulan nga oras; ken (3) ammmona ti makikadua, ta ammona a respetaren ti oras ti sabali a tao. Daytoy ngarud ti klase ti tao nga ammona nga usaren ti baro a Filipino Time.

Ken tapno ad-adda pay a maisaknap ti pannakaaramat ti PST, nabilin met amin a media network, partikular dagiti estasion ti telebision ken radio, a sumurot iti baro a pagalagadan iti oras. Adda mayannatup a multa wenno nadagdagsen pay a pannusa kadagiti saan a sumurot iti daytoy, segun iti baro a linteg.

Sakbay ngamin ti implementasion ti PST, agsasabali ti oras nga ibagbaga dagiti estastion ti radio ken telebision, a no maminsan sumurok wenno kumurang iti agingga iti 10 a minuto kadagiti relotayo. Dakkel la ketdi dayta a 10 a minuto a pangalaan iti rason tapno maladaw ti maysa a tao.

Napateg pay a paset ti kampania ti DOST ti panangaramatda iti PST a kas nagibasaranda iti countdown iti iseserrek ti Baro a Tawen, nga isu met ti sinurot dagiti dadakkel nga estasion ti telebision ken telecommunication. Ket iti panaglukat dagiti opisina iti baro a tawen, naangay iti aggiddan wenno eksakto iti oras a pannakaipangato ti bandera dagiti amin nga opisina ken ahensia ti gobierno. Paset daytoy ti panangrambak metten ti National Time Consciousness Week (Enero 1 agingga iti 7) kas sagudayen ti RA 10535.

No saan pay ngarud na nayeksakto ti oras dita relo wenno selponmo iti agparang iti telebision wenno maibrodkas kadagiti radio, wenno iti bundy clock iti opisinayo, no sumsumrekka iti maysa nga ahensia ti gobierno, sigurado la ketdi a dimo sursuroten ti Philippine Standard Time.

Wenno napanawankan ti agdama a panawen wenno modernisasion ti Filipinas. Saanen a mabalin ti kinnayatan.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Enero 27, 2014.)