HAY, BASKETBOL!

SAANEN a mapagduduaan ti kinaayat dagiti Filipino iti basketball. Uray sadino a disso iti pagilian arigna adda latta makita a naipatakder a basketball court; adda latta maysa wenno dua a kameng ti pamilia wenno gagayyemtayo a panatico iti daytoy nga ay-ayam.

Isu a saanen a nakakaskasdaaw no adda latta iti parupa kadagiti diario ken sentro ti patangan ti ania man a mainaig iti ay-ayam a parnuay dagiti Amerikano. Agrikus dagiti patangan manipud iti collegiate league a kas iti NCAA ken UAAP,  ti mapanen iti 39-ti-tawenna a propesional a liga a Philippine Basketball Association (PBA) ken ti kalalatakan iti lubong a National Basketball Association (NBA).

Maysa ngarud a dakkel a damag itay nabiit ti di pannakatuloy ti exhibition games nga inesponsoran ti PLDT Home iti nagbaetan koma dagiti player ti Gilas Pilipinas ken dagiti dimmayo nga NBA player. Agasem ti pannakadismaya dagiti adu fans, a nagbayad iti agingga iti P23,000, a napan iti Smart Araneta iti Quezon City tapno makitada laeng dagiti paboritoda nga umaayam. Kellaat latta met ngamin nga imbaga dagiti organizer a di matuloy ti exhibition match, ket ti impabuyada, maysa laengen a practice drill.

Nagbalin pay ramen iti parupa dagiti diario, a pudno a makapikapik kadagiti agbasbasa iti panagbalin a head coach ni Manny Pacquiao iti KIA Motors, a baro a team iti PBA. Ken kayatna pay a papili a player para iti PBA draft itoy a tawen, wenno agbalin a rookie, malaksid pay nga isu ti mangtimon iti team-na. Ania ti ammona ti basketball? kunkunada man. Ngem kasta met ti ibagbagada idi agirekord kadagiti kantana wenno agbalin nga action star. Ania ti ammona iti panagkanta ken ti panagarte iti pelikula? salsaludsodenda. Agsabalin sa ti kinaayat ken ti kinasiglat.

Dakkel met a damag ti panagbalin a grand slam champion ti San Mig Coffee iti naudi a championship iti PBA. Maysa ti Coffee Mixers kadagiti uppat pay laeng a team a naka-grand slam iti liga. Ket ad-adda manen a naglatak ni James Yap a nagbalin a Finals MVP; a malaksid iti kinasiglatna, ta namindua pay a nagbalin nga MVP iti liga, nalatak pay daytoy a kas dati nga asawa ni Kris Aquino.

Ket sakbayna dayta, palalo ti ay-ayat ti panagpipinnusta ken panagpipinnikar dagiti Filipino iti kaudian a kampeonato iti NBA a nangabakan ti San Antonio Spurs, wenno nakaabakan ni LeBron James ken ti sibubukel a Miami Heat. Nadekket ti rikna dagiti Filipino iti naabak a Miami Heat gapu ta adda darana a Filipino ni Erik Spoelstra a coach-da.

Ngem sakbay pay dayta, wenno idi Agosto itay napan a tawen, inluges ti Smart Gilas Pilipinas ti nadekket a karibalda a South Korea iti torneo a napasamak iti Manila tapno magun-odda ti puesto lumaban para iti FIBA Basketball World Cup iti Espania.

Ket tapno maisigurado ti napintas a puestotayo iti torneo, inawis ti Gilas Pilipinas ni Andray Blatche, ti agtayag iti 6’10” a sentro ti Brooklyn Nets iti NBA, tapno agay-ayam para iti pagilian. Nangaramid a dagus ti Kongreso iti linteg para iti naturalization daytoy nga agbalin a Filipino.

Wen, kasta ti kalatak ti basketball, a kas kalatak ti pinakbet kadatayo nga Ilokano, dagiti teledrama iti telebisyon kadagiti agtagibalay, ti in-inumentayo a San Miguel Beer a pagsasangwan no adda pasken, wenno ni Paquiao. Ta iti kaaduanna kadatayo, kasla pammigat a paseten iti inaldaw a panagbiag ti panagbuyatayo iti basketball, wenno ti agtutongtong mainaig iti daytoy nga isports. Paborito dagiti agtutubo nga ay-ayamen daytoy; nasapa pay laeng addadan a mangibalbaltog iti bola iti kalsada wenno pagaayaman, uray dida pay namigat ken uray awan ti sapatos ken tsinelasda. Semento man wenno saan, nasedsed a taltalon ti pagaayamanda, ken nasiken a landok wenno lunggilonggi a puon ti ipil-ipil wenno kawayan ti naipatakder nga adigi a ‘yan ti pagipisokanda a ring.

Ket no iwarastayo pay ti panagkitayo iti aglawlaw, kaaduanna a marka iti bado, kipis, jacket ken uray kadagiti bag ken sapatos ket nagan wenno logo dagiti nalatak a team iti NBA ti makita. Sabali pay dagiti adda iti dyip ken dadduma pay a pagluganan.

Ken tunggal eleksion, paborito met dagiti politiko ti agipatakder iti basketball court a pakaisuratan kadagiti naganda a nagidonar. Wenno agesponsorda iti liga nga isuda ti mangited iti kadadakkelan a tropeo wenno cash a premio, wenno ipanaganda ti liga iti nalatak nga apeliedoda.   

Nalaka ngamin nga ay-ayamen ti basketball. No adda la ketdi bola ken maipatakder nga adigi, mabalinen ti agay-ayam. Adda la ketdi dua nga aginnagaw nga agsiut iti ring, mayaten. Napaneknekan daytoy idi nadidigra ti Siudad ti Tacloban ken sumagmamano a paset ti Visayas gapu ken ni Yolanda. Kinasapulan dagiti agtutubo ti paglinglingayan ket immuna a napanunotda ti nangbangon iti pagbabasketbolanda. Naala la ket ngarud ti ladawanda nga agiinnagaw nga agsiut iti ring idinto nga iti aglikmutda, naiburandis pay laeng dagiti pagilasinan iti delubyo. Naiwaras ti ladawan agingga iti ruar ti pagilian. Ket nasao dagiti agpalpaliiw a makatulong ti ay-ayam tapno mailiwliwag man laeng dagiti residente uray ti apagbiit ti napasamak iti lugarda.

Ngem saan laeng a daytoy ti immuna, ta uray kadagiti sinaruno ni Yolanda a dawel, paborito dagiti netizen ti agiposte kadagiti meme a mangipakita dagiti agaayam ti basketball uray pagatsiket ti kangato ti danum wenno agtudtudo iti napigsa.

Mabasa amin dagitoy a pammaliiw mainaig iti ay-ayam iti libro ni Rafe Bartholomew a “Pacific Rim.” Maysa nga eskolar iti Fulbright ni Bartholomew ket pinilina ti basketball a suraten ta kenkuana, naisangsangayan ti panagayat dagiti Filipino iti daytoy nga ay-ayam. Isu a nagtalinaed ditoy pagilian iti tallo a tawen tapno paliiwenna no kasano nga inabrasa dagiti Filipino ti basketball nga immuna nga inyam-ammo dagiti Amerikano kadatayo iti panangrugi ti 1900.

Napan kadagiti nasulinek a lugar tapno buyaenna dagiti ubbing a sakasaka nga agaayam wenno dagiti “alanganin” nga agaayam iti basketball, ken ti kinalatak dagiti liga iti barangay uray iti ordinario a pumurok ken agingga iti collegiate league nga ar-arapaapen dagiti lallaki a pakisalipan tapno mangiruangan man laeng ti ambisionda nga aglatak ken bumaknang a kas kadaJames Yap ken Danny Ildefonso nga agpada a probinsiano ngem simmayaat ti panagbiagda iti uray la gapu laeng iti basketball. Amin dagitoy nangrugi iti panagay-ayamda kadagiti eskuela ken barangay.

Segun ken ni Bartholomew, nangrugi nga agbalin a panatico dagiti Filipino idi makastrek ti team-tayo iti Olympics idi 1950s babaen ti grupo da Caloy Loyzaga. Ken manipud idin, saanen nga inibbatan ti adu kadatayo a suportaran daytoy nga ay-ayam. Ammo la unay ni dati a commissioner iti NBA a ni David Stern ti kinaayat dagiti Filipino iti basketball ta napaneknekan ti NBA a kaaduanna dagiti Filipino ti agus-usar iti website-da nga nba.com ken ti agaramat kadagiti social media, kas iti Facebook wenno Twitter nga agpapatang mainaig iti NBA, wenno agi-like ken agi-tweet kadagitoy.

Maysa ngarud ti Filipinas a pinili ti NBA a pakaangayan ti preseason game iti ruar ti Estados Unidos. Isu nga idi Oktubre itay napan a tawen, immay ditoy ti Indiana Pacers ken Houston Rockets para iti maysa a preseason game. Nabuya dagiti adu a Filipino iti umuna a gundaway nga agay-ayam iti dagatayo dagiti nalatak nga umaayam iti NBA.

Gapu ti balligi daydi a laban, dakkel ti pangnamnamaan dagiti fans ti NBA a kasta met laeng ti ganasda a mangbuya iti panagay-ayam dagiti NBA player a kas kada James Harden, Tyson Chandler, Brandon Jennings, ken Kawhi Leonard kontra iti pambato ti pagilian a Gilas Pilipinas idi Hulio 22. Ngem sayang ta kinansela ti organizer ti inyanunsioda a panaglaban koma dagiti dua a team iti court.

Agpayso nga ay-ayam dagiti dadakkel a tattao ti basketball nga adayo koma a pagsiglatan dagiti Filipino nga agtayag laeng iti 5’4” ti kaaduanna kadatayo. Ngem segun ken ni Bartholomew, ti kinapartak dagiti Filipino nga aggaraw ken agpanunot tapno makalusot iti narikut a situasion, ken ti mamagbaliw no ania ti adda tapno sumayaat ken marisut ti parikut, dayta ti maibagay la unay nga inayonna iti panagay-ayamna.

Ken gapu pay ti kinaayattayo nga agarapaap ken agkuti tapno magun-od dagita nga arapaap, saan a sumardeng ni Filipino a serken uray dagiti imposible, ken masansan met nga agballigi wenno tumpuar ni Filipino a kas kalalaingan wenno naisangsangayan.

No aglatak ti maysa a Filipino iti entablado ti lubong iti agpang ti basketball, apay ketdin a saan. Dayta ti kayat a paneknekan ti Gilas Pilipinas iti daytoy a pannakilabanda iti Fiba World Cup. Ammoda nga adda iti likudda dagiti adu a kakailianda a pagay-ayatda la unay ti ay-ayam a basketball.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Agosto 4, 2014.) 

ANIA, DINTON MAYADAL TI “FILIPINO” ITI KOLEHIO?

DAKKEL la ketdi a parikut ni Virgilio Almario, chairman ti Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) no ikkatendan nga agpayso ti “Filipino” a kas asignatura iti kolehio. Isu a no kasapulan, kunana, dumanon daytoy agingga iti Korte Suprema nga agreklamo.

Makapaisem man ta kadagiti napalpalabas laeng a lawas, ni Almario ti pangpanggepen nga ireklamo met dagiti mannurat nga Ilokano gapu iti pammatida—idi damo—a panangipappapilitna a ti Ortograpiyang Pambansa (para iti Filipino) ti rumbeng a pagibasaran iti panangbukel ti ortograpia iti pagsasaotayo nga Ilokano. A no mangiruar ni Almario iti pammilin a mangipinget iti kayatna, mapasabtan la ketdi iti kaso iti korte. Wen, uray agingga iti Korte Suprema. 

Mangrugi ngamin iti tawen ti panageskuela 2016-2017, saanton a maisuro ti Filipino a kas paset ti general education curriculum (GEC) iti kolehio, kas sagudayen ti Memorandum No. 20 s. 2013 ( “The General Education Curriculum: Holistic Understandings, Intellectual and Civic Competencies” ) nga impaulog ti Commission on Higher Education (CHED) idi napan a tawen.

Ti masasao a GEC ket paset ti kurikulum nga adda iti amin a kurso iti kolehio uray ania pay ti major dagitoy. Babaen ngarud ti napabaro a kurikulum, dagiti laengen political science major ti mangala iti Politcs and Governance; wenno dagiti laengen psychology major ti mangala iti General Psychology.

Ngem segun ken ni Almario, panaglabsing daytoy iti Konstitusion, ta malaksid a naideklara ti Filipino a kas nailian a pagsasao, naibilin pay ti pannakaisaknap ti pannakaaramat daytoy, saan laeng a kas paset ti inaldaw a pagsasao, no di pay iti panagsukisok ken naisiriban a diskusion tapno ad-adda a maparegta daytoy.

Papananna dagiti 9 a Yunit ti Filipino?

Segun met ken ni Aurora Batnag, presidente ti Pambansang Samahan sa Linggwistika at Literaturang Filipino, kasapulan a maisuro latta ti Filipino iti kolehio ta iti daytoy kano a tukad ti edukasion a mapasamak ti intelektualisasion ti pagsasao a kasapulan tapno naan-anay ti pannakaaramatna iti ania man nga agpang ken disiplina ti panagadal.

Kunana pay a no mapaturay ti kayat ti CHED, kasla napukaw metten ti inrupir idi dekada 70 dagiti mangisaksakit iti pagsasao a nagtungpal iti pannakaisuro ti Filipino iti agingga iti siam a yunit iti GEC ti kolehio.

Ngem saan a kasta ti panagkita ti Malakanyang. Segun ken ni Communications Secretary Sonny Coloma, ti panangikkat ti CHED ti Filipino nga asignatura a maisuro iti kolehio ket maipasurot laeng iti implementasion ti K+12 program ti gobierno, wenno ti pannakainayon ti dua a tawen iti basic education (elementaria agingga iti sekundaria), kas sagudayen ti Enhanced Basic Education Act of 2013.

Kayatna a sawen, ti dati a GEC iti kolehio a pakairamanan ti Filpino ket mayakaren iti Grado 11 ken 12, wenno ti maawagan itan a senior high school (SHS) iti K + 12 curruculum.

Gapu ta nakissayan ti maisuro a GEC (maysa laeng ti Filipino kadagiti maikkat), nagbalin ngaruden a 36 a yunit iti dati a 51 wenno 63 a yunit a maisuro iti kolehio. Ngem segun ken ni Isagani Cruz, maysa a mannurat ken edukador, saan a kayatna a sawen a nakissayan iti makatawen ti panagbasa iti kolehio (no 36 a yunit ti makatawen wenno 18 a yunit iti kada semestre), no di ket katukad laeng daytoy ti makatawen a pannakaisuro ti maysa a general education subject.

Ngem saan a mapnek dagiti mangisaksakit iti Filipino. Idi Mayo 23, nangidatag ti National Commission for Culture and the Arts (NCCA), babaen ti National Committee on Language and Translation (NCLT) iti resolusion a mangkidkiddaw iti pannakarepaso manen ti GEC, ket no mabalin iramanda latta ti siam a yunit iti Filipino iti amin a kurso iti kolehio. Maysa met nga online petision ti nairubuat iti change.org, nga umaboten iti 1,444 bayat ti pannakasurat daytoy, tapno manayonan ti timekda iti panangkontrada iti addang ti CHED.

Ket idi Hunio, nagkaykaysa dagiti mangisursuro iti Filipino iti kolehio manipud iti 40 a kolehio ken unibersidad iti Filipinas, tapno maipeksada ti panangkontrada iti memorandum ti CHED a mangikkat iti Filipino iti GEC ti kolehio. Inawaganda ti grupoda iti Alyansa ng mga Tagapagtanggol ng Wikang Filipino (wenno Tanggol Wika).

Nabukel iti Konteksto ti K + 12

Kas iti NCLT, kiddawen met ti Tanggol Wika ti pannakarepaso ti GEC tapno maisubli dagiti naikkat a yunit iti Filipino, ken karamanen ti panangipingetda a maaramat ti Filipino a kas medium of instruction iti nadumaduma nga asignatura iti GEC, ken ti pannakaital-o ti nasionalistiko nga edukasion. 

Segun ken ni David Michael San Juan, pannakangiwat ti Tanggol Wika ken nangirugi iti petision iti change.org, imposible kano a maisuro amin nga asignatura ti Filipino no iselselda amin dagitoy iti SHS.

Ngem insungbat met ti CHED a kabaelan kano nga akomodaren ti SHS dagiti mayakar a general subject a kas iti Filipino; ket no mapasamak a kasta, naan-annayasto metten ti panangiturong dagiti kolehio iti imatangda kadagiti makunkuna nga interdisciplinary courses. No mabalin, segun ken ni CHED Executive Director Julito Vitriolo, apaman a bumaddek dagiti ubbing iti kolehio, dagitinto laengen major subject ti adalenda.

Ken segun pay iti CHED, saan met a mapukaw ti Filipino a kas asignatura ta maisuro latta met daytoy iti kolehio ngem dagiti laengen major iti Filipino a kurso wenno dagiti kurso iti Edukasion a ti panagisuro iti Filipino ti major-da.

Kuna pay ni Cruz a nabatad a nailanad iti memo ti CHED a mabalin nga aramaten ti English wenno Filipino a kas medium of instruction iti panagisuro kadagiti GEC, segun iti kayat dagiti higher education institutions (HEIs). Nangiliklik ngarud daytoy iti mabalin a mapartuat a debate a mainaig iti probision ti Konstitusion ken mangipatalged iti academic freedom a garantisaran ti paglintegantayo.

Kas ‘tay nasaon, saan a napukaw ti asignatura a Filipino iti kolehio. Ngem gapu ta daytoy ti kangrunaan nga ibagbaga dagiti kontra iti memo ti CHED, kasla agparparangen nga agngangabiten ti biag Filipino a kas nailian a pagsasaotayo.

No kitaentayo a nasayaat ti isyu, nabukel ti memo ti CHED babaen met laeng ti konteksto ti K + 12.  Segun ken ni Lisandro Claudio, propesor ti Ateneo de Manila University, nakissayan ti panagisuro iti Filipino iti kolehio gapu ta kayat ti gobierno a pabilegen ti panagisuro daytoy iti basic education. Ta imbes kano nga adalen daytoy ti adda iti umuna a tukad ti kolehio, adalen laengen daytoy ti adda iti SHS iti dua a tawen. Kayatna ngarud a sawen, ad-adda a napabileg ti panagisuro iti pagsasao, kasta metten a sumayaat ti gundaway dagiti adda iti kolehio nga adalen dagiti asignatura a kasapulan iti kursoda.

Ken saan laeng met a ti Filipino ti apektado ditoy, ta uray dagiti panagadal iti dadduma pay a pagsasao iti pagilian, ken uray pay iti English, naipan amin iti basic education.

Ngem gapu kadagitoy a pakaseknan ti KWF ken dadduma pay a grupo a mangkonkontra iti memo ti CHED, inrekomendar met laeng ti General Education Technical Panel ti CHED a maisubli ti 9 a yunit ti Filipino iti GEC. Mangisayangkat ngarud ti CHED inton Agosto iti serye ti konsultation iti publiko mainaig iti rekomendasion ti Technical Panel.

Adu ti Maikkat a Mangisursuro ti Kolehio

Maysa pay a parikut ti Tanggol Wika ken dadduma pay a grupo a kontra iti memorandum ti CHED ti posible a pannakikkat iti trabaho ti umabot iti 10,000 a mangisursuro iti Filipino kadagiti unibersidad ken kolehio, malaksid pay iti 20,000 a part-time nga agisursuro iti kapareho nga asignatura. A no di met maikkat nga agisuro, makissayan ti isuroda. Sabali pay ti ibagbagada a nalawag a demosion iti trabahoda no gapu iti memo, mapilitanda nga agsubli iti sekundaria (SHS) tapno makaisuroda laeng.

Ngem impanamnama met ti Malakanyang a makaisuro latta dagiti mangisursuro iti sekundaria a saan a makissayan ti sueldo ken benepisioda wenno bumaba iti ranggoda iti pagisursuruanda, kas sagudayen ti probision ti Labor Code.

Ken maysa, saan met kano nga isyu ti ibagbagada a pannakaikkat dagiti mangisursuro ta kas kadagiti addang ti gobierno a mangikkat iti maysa a serbisio wenno institusion ta saanen a kasapulan ti publiko, gagangay laeng a pasurot daytoy ti pannakapukaw iti puesto dagiti empleado wenno trabahador. Ngem sisasagana latta met ti gobierno a mangipaay iti solusion wenno mangpalag-an ti situasion dagiti apektado a maseknan. 

Iti biang ti CHED, addan kiddawda iti Kongreso a mangilatang iti P10-bilion nga stabilization fund a maipaay kadagiti mangisursuro a maapektaran iti pannakabukelen ti implementasion ti K + 12 inton 2016. Ket saan laeng a dagiti mangisursuro iti Filipino ti matulongan ditoy, uray pay dagiti mangisursuro iti nadumaduma nga asignatura.

No ar-arigen, di met maikkat nga agisuro amin a mangisursuro iti Filipino ta kadagiti dadduma, ti laeng asignatura nga isuroda ti mapukaw. Ta adda met dagiti kabaelanda nga agisuro iti sabali nga asignatura, ken no kasapulan, a kas iti nasaon, mapanda agisuro iti SHS a di makissayan ti sueldo ken ranggoda.

Gapu pay iti isyu, nariing man ngaruden ti nabayagen ken narikut nga isyu iti kinamayannatup ti Filipino, a naggapu iti pagsasao dagiti Tagalog, a kas nailian a pagsasao. Mabasa kadagiti artikulo ken opinion iti Internet ken aglalo iti social media, ti panagdidinniskutirda manen maipapan iti Filipino a kas nailian a pagsasao.

Ket iti patangan iti nasionalismo, maibagbaga a di unay a narikna daytoy iti agpang iti pagsasao gapu iti kabassit pay laeng ti impluensia ti Filipino kadagiti rehion a saan a Tagalog ti nakayanakanda a pagsasao, a kas kadatayo nga Ilokano.

Kaawan ti Nasionalismo?

Ta kadagitoy a rehion, adda latta dagiti sektor a saan a mangibilbilang iti “Filipino” a kas pudpudno a nailian a pagsasao. Ibagbagada a maysa a simbolo ti imperialismo dagiti Tagalista ti panangipapilitda nga usaren daytoy dagiti saan a Tagalog, banag a pakadadaelan met dagiti rehional a lengguahe no masurot ti kayatda.

Kas iti kasotayo nga Ilokano, saan a maawat ti uray asino man nga eksperto iti pagsasaotayo a rumbeng nga ipapilit ti KWF a sumurot ti Ilokano iti Ortograpiyang Pambansa ta adda naisabsabali a kababalin wenno eksentridad ti Ilokano a kas met laeng kadagiti dadduma a rehional a lengguahe. 

Daanen nga isyu ti Filipino a kas nailian a pagsasao, ngem iti laksid dagiti adu a debate mainaig iti daytoy, adu metten dagiti kakailiantayo a mangus-usar iti daytoy. Mabalin a nagun-oden daytoy ti panggep dagiti mangisaksakit iti pagsasao nga agbalin a lingua franca ti pagilian, ta dayta laeng ngarud met ti nagbalin a medium of instruction (karamanen ti English) agingga ita, ken isu laeng ti kanayon a mabasbasa iti print ken mabuya iti broadcast media.

Ngem iti laksid daytoy, nabara latta no usarenda ti isyu ti nasionalismo a kas kangrunaan nga argumento a pangkontrada iti memo ti CHED.

Nupay kasta, adda dagiti kakailiantayo a saan a Filipino/Tagalog ti nakayanakanda a pagsasao a kaykayatda a lumaingda pay nga agsao iti Ingles. Dayta ngamin ti kasapulan iti kayatda a serkan a trabaho. Ngem dina kayat a sawen a lipatenda metten ti agsao iti Filipino, ta dayta ngarud ti lingua franca ti pagilian.

Ngem masaludsod man: Kaawan kadi ti nasionalismo kadatayo nga Ilokano ti saan a sumurot iti kayat ti KWF gapu ta pakadadaelan met ti pagsasaotayo ti kayatda? Kaawan kadi ti nasionalismo iti biang ti CHED a nangyakar iti siyam a yunit ti Filipino iti SHS tapno mapabileg dagiti kurso nga adalen iti kolehio? Ken kaawan kadi ti nasionalismo ti pannakaipakat ti K + 12 tapno mapadur-as ti edukasiontayo; iti kasta, mayannatup iti agraraira a prinsipio ti globalisasion?

Mabalin a ti sungbat ni Almario kadagita a saludsod ti pagtaudan met laeng dagiti parikutna.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hulio 7, 2014.) 

NAPNAPANANEN DAGITI BAWANG?

KADAGITI naayat iti adobo, madismayada la ketdi iti kinakirang ti paggatangan iti bawang ken ti itatayok iti uray la ti presio ti paboritoda a rekado iti daytoy a luto.

No idi napan a tawen, magatang iti sangapulo a pisos ti uppat a bukel a bawang a kalalainganna iti kadakkel; ita maysa laengen a bukel iti isu met laeng a gatad. Ket no idi, agaabay iti tiendaan ken kadagiti bangketa dagiti aglaklako kadagiti nakalabba wenno nakakariton a bawang, ita, kasapulan payen a biroken ti puesto nga adda lakona a bawang.

Ta kasano met, ta iti kinakirang ti magatang a bawang, umaboten agingga iti P300 ti tunggal kilo, manipud iti dati a P180 nga average a presiona itay napan a tawen.

Apay a napasamak iti kasta? Segun iti Department of Agriculture (DA), dimmakkel kano met ti naapit a bawang itay napan a tawen, wenno mapan a 8,650 tonelada metrika ti naapit iti pagilian, a 1.88% a dakdakkel ngem iti naapit met idi 2012.

Kabaelan ti agdama a suplay ti bawang agingga iti Hulio, kunkuna pay dagiti opisial ti ahensia. Ngem apay ta kellaat metten nga awan ti magatang iti iseserrek iti Hunio? Adda met agkuna a napakaro laeng ti situasion gapu iti makunkuna nga “artificial shortage” a nairanta a mangpartuat iti panagamak dagiti aggatgatang ken mangiduron la ket ketdi iti dakdakkel nga importasion iti produkto.

Segun iti datos ti DA, dakdakkel nga amang ti imported a bawangtayo, mapan a 70% idinto a 30% laeng ti aggapu iti apit kadagiti mannalontayo. Ket no agangkattayo pay iti ad-adu a bawang, papananna pay ngarud dagiti tinontonelada nga apit dagiti mannalontayo?

Ken saan laeng a bawang ti ngimmina, uray ti bagas ken ti laya. Nanayonan iti agingga iti sangapulo a pisos ti dati a presio ti bagas iti iseserrek ti Hunio; idinto a ti laya, umaboten iti P400 ti tunggal kilo manipud iti dati a P180.

“Hoarding” ken Manipulasion iti Presio

Maysa a makitkita a rason ti gobierno ti hoarding wenno ti panangilemmeng dagiti aglaklako wenno komersiante iti suplay ti bawang. Ta ammo dagitoy, babaen ti panangipakatda iti simple nga annuroten ti “supply and demand,” a no awanen ti magatang iti merkado, ad-addan ti panagkasapulan (demand) dagiti aggatgatang a mangiduron iti ingingina ti produkto.

No agpaut pay ti situasion, ad-addan a tumayok ti presio. Ket inton maala dagiti komersiante ti presio nga ammoda a pakagansiaanda iti dakkel, isunto metten ti panangiruarda kadagiti bawang nga inlemmengda.

Maysa pay ngarud a pagtaudan ti artificial shortage ti manipulasion dagiti aglaklako iti bawang, segun dayta ken ni Senador Cynthia Villar, mangidadaulo iti Senate Commission on Trade. Kas pagarigan, kunana, nagdakkel kano ti importasion ti bawang dagiti agang-angkat iti panawen nga agilako dagiti agmulmula kadagiti naapitda a bawang. Pagangayanna, nalaka ti presio ti apit dagiti mannalon, mabalin a mapan a P70 ti tunggal kilo laeng.

Ket gapu ta adu ti mailako a bawang, ipaigid pay laeng dagiti komersiante dagiti bawang a ginatangda manipud kadagiti mannalon. Ket inton panawen ti panagmumula wenno awanen ti mailako dagiti mannalon nga apitda, a rason ti panagbaba iti suplay, iruarto metten dagiti aglaklako dagiti immun-una a ginatangda. Ti adatna pay, irantada nga isardeng wenno ikabkabbassit ti importasion tapno kumaro pay ti panagkasapulan dagiti agus-usar iti bawang. Pagangayanna, ti P70 kada kilo a bawang a nagatangda kadagiti agmulmula, agbalinto met ngaruden a P280 agingga iti P300 tunggal kilo daytoy. Nga isu ngarud ita ti mapaspasamak. Agasem dayta a ganansiada iti apagbiit laenga  panawen?

Naawagan nga artificial shortage (wenno scarcity) ti rason ti ingingina ti presio, ta sinsinan wenno panagpammarang laeng nga adda panagkirang iti suplay. Masansan a mabibiit ti panagtalinaed ti situasion ngem ti pudpudno a kaawan ti suplay gapu iti kinabassit ti naapit; ta iti ania man nga oras, babaen ti panagikeddeng wenno panangiranta dagiti grupo a mangmanmanipular iti suplay, mapukawto met laeng ti pagkurangan iti magatang a bawang. No kasano ti kapartak a nagpukaw dagiti suplay, kasta met laeng ti kapartakna nga agparang dagitoy iti merkado, ta artificial wenno sinsinan laeng ngarud ti situasion. Ngem sakbay dayta, addan dagiti nakaibolsa iti dakkel a ganansia.

Saan laeng ngarud a ti kinakirang ti maapit ti rason wenno teknolohia (ta kas nakunadan, adu met ti naapit, ken adda metten ti kabaruan a ramit dagiti mannalon para iti panagtalonda), no di ket simple laeng nga economics.

Segun kadagiti eksperto iti ekonomia, no maysa a produkto ket napalalo ti kabuslonna wenno aglaplapusan ti produksion para iti publiko, saanen a kasapulan a biangan pay ti gobierno ti pannakapresio dagitoy ta mabalin pay ketdi a libre dagitoy. Ngem no adda pagkiranganna ti maysa a basic commodity a kas iti bagas ken dadduma pay a taraon, ditoy a sumrek ti sistema ti panagpresio ken ti resulta daytoy a pannakamanipular ti presio, depende iti kayat dagiti adda kabaelanna a mangkontrol iti daytoy.

Monopolio ken Cartel

Ken malaksid iti hoarding ken manipulasion iti suplay, dakkel pay a mangpartuat iti artificial shortage ti kaadda ti monopolio dagiti produkto wenno serbisio. Makuna nga adda monopolio no adda maysa a komersiante wenno korporasion a mangilako iti produkto iti presio a kayatna gapu iti kaawan ti kompetision. Ket saan metten a pakibiangan pay ti sabali wenno ti gobierno babaen ti regulasion.

Ket gapu ta awan met kalaban ti maysa nga agbibiag babaen ti monopolio, awan met ngarud ti bumiang kenkuana, yad-addana nga ipangato ti presio tapno dakdakkel latta met ti maganansiana. Kabaelanna ngarud a pagparangen a nakurang ti suplay; iti kasta, nalawag nga adda rasonna nga agsingir iti dakkel.

Sakbay a naaddan ti kaaduan kadatayo iti bukodtayo a selpon iti agduduma a telcom, napaut a nagturay ti monopolio ti  Philippine Long Distance Telephone Company  (PLDT) iti agpang ti telekomunikasion; nakadakdakkel idi ti mapaspastrek ti kompania idinto a nakaasi ti dadduma nga agbayad iti nangina a serbisio ken dagiti napaut nga agur-uray iti pannakapaadda ti teleponoda. Ngem babaen ti maysa a linteg a nangipalubos iti kompetision iti negosio, saan met a kas karina a naibaba ti bayad ti serbisio. Ngem nupay addan dagiti nawaswas a monopolio a kas iti PLDT, napartuat met ti makunkuna a panagtitipon ti dua a kompania (duopoly) wenno ad-adu pay (oligopoly) tapno matengngel dagitoy ti eksklusibo a pannakailako iti produkto wenno panangipaay iti serbisio, ken kasta metten a mangpaksiat iti ania man a kompetision.

Agingga ngarud ita, mairasrason ti nangato a presio ti telekomunikasion, lana, koriente, ken uray danum gapu iti monopolio ti maysa agingga iti tallo a korporasion.

Maysa pay a pagtaudan ti artificial shortage ti makunkuna a cartel. Daytoy ti panagkukumplot dagiti aglaklako iti produkto tapno makagansiada iti dakkel babaen ti panagkaykaysada a mangituding iti presio ken iti kantidad a mailako babaen ti panangtengngelda iti pannakairuar dagiti produkto iti merkado.

Masansan a mapaspasamak ti cartel iti produkto a bagas. Ket iti daytoy naudi a pannakaipangina ti bagas gapu met laeng ti ibagbagada a kinakurang ti suplay iti merkado, mapabasol dagiti cartel iti bagas nga ibagbaga dagiti dadduma a kankanunongan dagiti sumagmamano nga opisial iti gobierno. Nupay kasta, ibagbagada met a normal a ngumina ti bagas no panawen ti panagtalon.

Pangpullat nga Addang

Ti rigatna, nabayagen dagiti kakastoy a parikut a pagtataudan ti artificial shortage kadagiti kangrunaan a produkto a kas iti bagas, bawang ken laya, ngem agtultuloy latta met ti kaawan gaway ti gobierno a mangtaming iti ramut ti parikut.

Ket no kasta a kellaat ti itatayok ti presio ti bawang ken laya, napartak met ketdi ti gobierno nga agkuti, kas koma iti panangiwayatda iti imbestigasion, ti panangbilinda kadagiti publiko a saan nga agdandanag, ken iti panangipatulodda iti rolling store (‘tay truck a mapan agilako kadagiti kangrunaan a tiendaan iti siudad) nga agibunong iti produkto tapno masupusopan ti pagkurangan daytoy iti merkado.

Segun iti DA, mailaklako ti bawang kadagitoy a rolling store iti P100 agingga iti P200 kada kilo, a nababbaba ngem iti P300 nga agdama a presio iti merkado. Pagsayaatanna, kunada, produkto dagitoy dagiti agmulmula iti bawang kadagiti probinsia ti Ilocos Norte, Ilocos Sur, Occidental Mindoro, Batanes, ken Nueva Vizcaya. Ken rumbeng kano a daytoy ti gatangen dagiti kailiantayo, ta naramraman, nalaklaka, uray babbabassit ngem dagiti imported.

Ket ar-aramiden dayta ti DA tapno ipariknada a tultulonganda dagiti mannalon, Ngem no maminsan, ditay maaluadan ti agpanunot a no pudpudno a paborda a kanayon kadagiti mannalon, apay a dida kabaelan a tenglen ti importasion ti bawang, wenno waswasen man laeng ti ibagbagada a monopolio ti importasion nga isaysayangkat ti sumagmamano a komersiante iti bawang.   

Ken ti pudno ketdi, stop-gap measure wenno pangpullat, pangpalag-an ken apagbiit laeng dagitoy nga addang, ta agingga a di marisut ti pagtaudan ti artificial shortage, kas koma ti kaadda ti hoarding, manipulasion ti presio, cartel, nalimed a monopolio iti importasion ti produkto, ken saan a madusa dagiti maduktalan nga agipakat kadagitoy a dakes nga aramid, rumsua a rumsuanto latta dagiti kakastoy a parikut.

Bayat ti pannakaisurat daytoy, ibagbaga ti DA a limmag-anen ti panagam-amak dagiti aggatgatang ta mangrugin nga agsubli ti dati a suplay ti bawang ken ti presio daytoy iti merkado babaen ti rolling store wenno bawang caravan a kunkunada.

Inkari met ni Presidential Communications Operations Office (PCOO) Secretary Herminio Coloma nga aramiden ti gobierno ti amin a kabaelanna a mamagtalinaed ti kasapulan a suplay ti bawang. Kunana a nabileg a panglaban iti artificial shortage ti kaadda ti nawadwad a suplay. Impaganetgetna pay a madusa kas sagudayen ti linteg dagiti mangirugrugi iti artificial shortage kadagiti basic commodity

Ala man, kitaen koma a nasayaat dagiti lidertayo no ania ti maaramidanda. Saan koman a maulit ti kaudian a padas dagiti dadduma a nakissayan ti raman ti adoboda wenno dagiti ginisar a nateng gapu iti kaawan wenno kabassit ti bawang a ramen dagitoy a masida.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hunio 30, 2014.)

KOMUSTA MET TI SINGLE FATHER?

KUNKUNADA a manmano laeng, wenno nakirang a breed no ayup koma, dagiti makunkuna a single father. Kasla limited edition no kopia koma ti libro wenno gadget.

Single father, kayatko a sawen ditoy ’tay lalaki a single parent. Daytoy ‘tay nabalo, nakisina iti asawa, baro ngem adda anakna, wenno baro a nagadaptar iti ubing, nga adda iti sidongna ti anak a tataripatuenna a bukbukodna. Wenno ‘tay ama nga agbibiag a padre de pamilia, a saan ket nga agbibiag a kasla baro (kas pagarigan, imbatina dagiti annakna iti nagannak kenkuana, ket adda laeng iti langlangalang wenno iti adayo a pagsapulan).

Nagrigat ngarud makaala dagiti single father kadagiti kapkapnekanda nga impormasion iti kasasaadda a kas lalaki. Ta no single parent, kunada, ad-adda a ti babai a single mother ti pangituronganda. Padasem nga i-Google ti topiko a “single father,” ket makitam nga ad-adda nga agparang ti “single parent” saan ket a “single father” a no tuntonem pay a nasayaat ti pagtaudan dagiti datos, ti met single mother laeng gayam ti ibagbagana.

Panagrikna ngarud ti maysa a single father, kasla naisabsabali ti panagkita ti gimong kenkuana a kas agmaymaysa a nagannak a mangpadpadakkel iti anakna, isu nga awan ti masinunuo a tulong a maidiaya a para kenkuana. A kasla maibagbaga a no mabalin a para ken ni single mother, mabalin metten ken ni single father. Idinto nga agsabali ti kasapulan ti lalaki ken ti babai a kas nagannak.

Umad-adu ketdi ti bilang ti single father iti agdama. Iti Estados Unidos, kas pagarigan, mapan a 14-milion dagiti single parents, segun iti datos ti populasionda idi 2003 ket 16% (mapan laeng a 9% idi 1970) kadagitoy dagiti single father. Iti Britania, mapan kano met a 2-milion dagiti single father wenno agarup 8% iti populasionda.

Iti Filipinas, maibatay iti datos ti Department of Health idi napan a tawen, 15% iti sibubukel a populasion ti pagilian; wenno mapan a 13.9 milion ti bilang dagiti solo parent iti agdama. Saan la ketdi a mayadayo ti kasasaad ti pagilian iti datos iti America wenno Britania, a basbassit ti bilang dagiti single father no maidilig kadagiti single mother.

Ala man, bilangem no mano ti am-ammom wenno kabagiam a single father. Pagdasigem iti bilang dagiti am-ammom met a single mother. Dakkel la ketdi ti diperensiana, wenno ad-adu nga amang dagiti ina a single parent.

Karkarna ngamin ti kulturatayo a Filipino a ti lalaki, wenno ti barako ti pagtaengan, ti mabati nga aganus ken aguper a mangpadakkel kadagiti annakna, aglalo kadagiti babassit pay nga ubbing. Masansan a ti asawa a babai ti mapatudon iti daytoy nga obligasion, ket no awan ti asawa, dagiti appongda.

Iti panagkita ngarud ti gimong, kasla saan a kabaelan ti maysa nga ama a biagen dagiti annakna nga is-isuna. Isu a no adda mabalo, wenno mapanawan ti asawana, nagdaras nga ibagada kenkuana a mangala laengen iti sabali tapno adda agaywan kadagiti ubbing. Ngem no babai ti pangibagaanda iti dayta, adda bassit panagaripapada ta no iduronda ti balo wenno ti nakisina a babai a mangasawa manen, kayatna a sawen, kasla iduronda metten ti babai a baybay-anna dagiti annakna.

No iduronda ti balo a lalaki a mangasawa, mangala iti katakunaynayna a mangaywan kadagiti ubbing ti kayatna a sawen. Ngem no babai, kasla iparipiripna a nakapsut daytoy a mapanawan isu a kasapulanna ti pagsanggiranna. Ngem maawatantayo met daytoy nangruna dagiti ordinario laeng nga agtagibalay.

Ngem ti pagdumaan ti balo (wenno nakisina) a lalaki ken babai, ket isu ti adjustment a kunkunada. Segun iti maysa a panagadal, nalaklaka a maisurot ti babai ti bagbagina iti kellaat a panagbaliw ti panagbiagna. Ta gapu iti nasursurona a panagtagibalay ken panangasikaso iti lakayna a saan ketdi nga isu ti paasikaso, saan unay a maikawa iti nagbaliw a kasasaadna, a saan a kas iti lalaki.

Maysa pay, dakdakkel ti adjustment kadagiti annak, ta masansan a dida maisagana ti bagbagida a kellaat lattan a ni tatangda ti mangaywan kadakuada. Isu a nagdakkel a karit para iti maysa a nabati nga ama nga iparikna kadagiti ubbing a rumbeng a baliwandan ti napuotanda a kasasaad ti biag, babaen ti panangipakatna met iti bukodna a wagas a mangtaripato iti panagbiagda.

Pagsayaatanna met ketdi, mabalbaliwan bassiten ti panagkita ti gimong wenno stereotype kadagiti single father. Gapu ngarud iti napartak a panaglupos ti panawen ken ti kabuyogna a panagbaliw ti kultura (kas iti panaglukay ti pagalagadan iti moralidad) gapu iti globalisasion, umad-adun ti agbalin wenno agtalinaed a single father.

Maysa a rason ditoy ti panagadu dagiti inna a mapan mangged iti sabali a pagilian, ket kapilitan a ti ama ti mabati nga agaywan. Malaksid pay nga umad-adu metten ti insidente ti panagsisina dagiti agassawa, ta maibilangen ditoy dagiti babbai nga idi un-unana kabutengda a panawan dagiti lallakayda ngem gapu kadagiti linteg a nangipaay kadakuada iti bileg ken karbengan a kas asawa, kaykayatdan ti makisina iti asawada ngem ti agsagaba iti sidong ti asawada.

Irugrugi metten ngarud dagiti asawa a lalaki a napanawan, nga ipakita a kas kapateg met ti kontribusionda iti pagtaengan ti ipapaay met dagiti pimmanaw nga asawada. Adu metten dagiti celebrity a mangipaspasindayag iti kasasaadda a kas single father, a kas koma ken ni dati a basketball player ken komediante Benjie Paras wenno ni Dwayne Wade iti Miami Heat. Adu metten kadagitoy ti agak-akem a kas modelo no kasano ti agbalin a single father iti agdama a panawen.

Saan ngarud a makuna a kasla nakakaasi ti ama a mabatbati iti pagtaengan, no la ketdi ammona ken napasnek ti aramidna a mangipaay iti kasapulan dagiti annakna. Ket no ‘tay nabalo, wenno pinanawan ti asawana, saanen a kasla nakas-ang wenno karkarna a situasion.  

Pagsayaatanna pay, karaman met ti single father a paraburan ti Akta Republika (RA) Blg. 8972 (wenno ti Solo Parents' Welfare Act of 2000). Babaen ti linteg, maipapaayen ita ti pito nga aldaw a parental leave (bakasion nga adda bayadna) iti tunggal tawen kadagiti solo parent nga empleado, malaksid pay iti agdama a maaw-awatda a regular a vacation/sick leave iti trabaho. Mabilin pay dagiti employer nga ipaayanda iti flexible wenno nawaywaya bassit nga oras iti panagtrabaho dagiti solo parent, ken dadduma pay a pabor. 

Maysaak metten a single parent sipud pay idi pimmusay iti sakit a kanser ti asawak idi 2011. Ket agpayso a narigat dagiti damona a tawen ti kasasaadko gapu iti adjustment. Ad-adu ti naliday ngem ti naragsak, ngem in-inut a maitapliakko ti saem no panunotek laeng ti masakbayan dagiti annakko. Nadekdekketak ita kadakuada ngem idi adda pay laeng ti asawak iti sidongmi.

Pagsayaatanna, napadasakon ti nagbibiag nga agmaymaysa uray idi baroak pay laeng gapu iti panagtrabahok iti Manila ken agsolsolo nga agnanaed iti inupaak a kuarto. Malaksid a nasapa a nayadal kadakami iti pamiliami ti umisu a panagtagibalay. Ta no awan daytoy a padasko, diak koman nabaelan ti kinarigat ti agtagibalay a tallo ti ubingna, ket amangan no impatarakenko la koman dagiti ubbingko kadagiti lolo ken lolada, wenno dinardaraskon ti nangasawa manen.

Okey met uray agmaymaysaak ita a mangisakad iti pamiliak, agingga a kabaelan ti mategteggedak a suportaran ti biagmi nga inaldaw. Kasla baro, kunak man laengen ti kasasaadko. Nawaya iti kayatko a papanan (maaramidko met ketdi daytoy idi sibibiag pay ti naanus nga asawak), ngem maaramidko ita nga awan ti panagamak nga agdandanag ni baket ti kaaddak iti ania la ditan a lugar. Pagsayaatanna, diak nasursuro ti agbisio iti nakaro. Ken pagsayaatanna pay, saan metten a paaywanan a kasla bassit nga ubingko dagiti annakko.

Kas kadagiti dadduma a single father, siakon ti agdesision para kadagiti ubbing ken awanen ti adu pay a sao no isu ti kayatko. Ngem ti rigat ti kastoy, masapul a nasiken ti pangngeddengko ta awanen ni baket a mangadal wenno mangkontra la koma iti kayatko nga aramiden.

Tapno ipamaysak ti panagaywanko kadakuada, nagikkatak iti regular a trabahok ket nag-freelance-ak laengen tapno addaak laeng iti balay. Nakatulong met daydi a panag-homebased-ko, ngem gapu ta agkolehion ti inaunaak, inawatko ti regular a trabaho iti maysa nga ahensia ti gobierno.

Nupay adda panangay-ayda iti kasasaadko a kas maysa nga ubing nga ama, nga umuli iti entablado tunggal panagseserra ti eskuela, wenno ti agatendar kadagiti pasken dagiti ubbing, diak met ketdi maapektaran. Ta alaek dayta a gundaway nga itandudo wenno ital-o ti kabaelak a mangisakad iti pamiliak, saan a kas iti panagipagarupda a diak kabaelan no awan ti asawak. Agingga iti kabaelak, kayatko ngarud nga aggaraw a kas pudpudno a lalaki ket aramidek ti pagrebbengak a kas ama. 

Ket nasamay a pangsubad ti sakripisiok uray ti mensahe a pangkablaawna kaniak iti Father’s Day manipud iti buridekko a babai babaen dagiti babassit a kard wenno nadekorasionan a papel nga inaramidna.

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Hunio 16, 2014.)

KAANO PAY TI NAUDI A PANAGIBUSONMO ITI SURAT?

KADAGITOY a panawen, nga awanen ti pakabuongan ti ulo dagiti agtutubo (ken uray payen dagiti nataengan), no di ti panangpigitpigitda kadagiti selpon, tablet, laptop ken uray ania ditan a kabaruan a ramit iti komunikasion, adda pay ngata makapanunot a mangikur-it kadagiti mensaheda iti papel para iti asino man?

Wenno adda pay ngata agikur-it iti surat ni ayat (love letter) kadagiti nabanglo nga stationery para kadagiti ar-armen, kaayan-ayat wenno asawa? Adda pay ngata ama wenno ina a mangipatulod iti surat iti anakna nga adda iti adayo tapno komustaenna daytoy wenno mabalakadanna man laeng; wenno ti anak a mangipatulod met iti surat no kayatna ti agpakawan wenno agkiddaw iti alawansnakadagiti dadakkelna? Adda pay ngata makipagpagayam babaen ti surat wenno maki-penpal (ala, no ammo pay dagiti agtutubo ti kaipapan dayta a balikas)? Adda pay ngata pila kadagiti pagibusonan?

No adda man dagitoy, kas karasayen ti maarab a ruot iti natikagan a talon, no di man mayarigen nga endangered species dagiti agsursurat a para iti koreo. Ngamin, mapukpukawen nga arte ti panangaramid iti surat babaen ti ima ken ti kasilpona nga aramid a panangibuson iti daytoy. Ken no adda man maipatulod a personal a surat, dagiti laeng kard wenno ababa a mensahe a pangkablaaw wenno panagyaman iti pasken wenno panangliwliwa kadagiti nagminatay.

Kampania ti PHLPost

Naiget ngarud ita ti kampania ti gobierno, babaen ti Philippine Postal Corp (PHLPost) a biagen manen iti publiko ti panagsurat (letter writing) iti bukod a panagikur-it (handwriting) iti papel ken panangipatulod iti daytoy babaen ti snail mail wenno koreo.

Kayat ita ti PHLPost a pagbalinen ti letter writing a paset dagiti maadal dagiti ubbing iti amin nga elementaria ken sekundaria ti pagilian, no mabalin. Katulongan ti ahensia iti daytoy a panggep ti Department of Education (DepEd) ken ti Komisyon sa Wikang Filipino. Maisagsagana ngarud ita ti modiul a “Letter Writing and Stamp Collecting” a manamnama a mairaman iti kurikulum iti programa ti DepEd a K-12 basic education.

Tumulong pay ti DepEd a mangipakatka kadagiti proyekto ti PHLPost, a kas iti tinawen a Universal Postal Union (UPU) Letter Writing Competition, ti Nationwide Letter Writing Project ken ti pannakbuangay dagiti student stamp clubs kadagiti pagadalan.

Idi laeng Oktubre itay napan a tawen a naisayangkat ti umuna a National Letter Writing Day. Napasmak daytoy iti Quezon City a nakipartisiparan ti agarup a 1,800 nga estudiante iti sekundaria. Ditoy a nayadal kadagiti estudiante no kasano ti agsurat ken agibuson, ken no apay a napateg daytoy nga aramid. Napadayawan pay iti pasken dagiti nakaaramid kadagiti kapipintasan a surat.

Parparegtaen met latta ti ahensia ti panagkolekta kadagiti selio wenno stamps. Impaayanda a dagus iti commemorative stamp ni 2013 Miss World Megan Young apaman a makoronaan daytoy itay napan a tawen. Naglatak daytoy kadagiti kolektor ken uray kadagiti saan, ayatda laeng nga adda pakalaglagipanda iti napintas a balasang.

Ket idi Marso, inrusat ti ahensia ti personalized stamps wenno “selfie” a selio iti Boracay. Adda impatakderda ditoy a booth a pagpaalaan dagiti turista iti selfie a retrato sa mai-print a kas selio, a mabalin nga aramatenda a pangibuson kadagiti surat wenno kard kadagiti gagayyem wenno kakabagianda iti naggapuanda a lugar.

Kinapateg ti Surat

Uray nai-text, wenno nai-type iti kompiuter ti mensahe, makuna met ketdi a napateg metten daytoy a mamagtalinaed iti ania man a relasion ti nagbabaetan dagiti tattao. Malaksid a nain-inut ket naparpartak nga agandar ti komunikasion babaen dagiti agdama a wagas, a kas iti text wenno e-mail, makainuttayo pay iti papel.

Ngem sabali laeng ti tradisional a wagas, wenno ti agaramid iti surat babaen ti lapis wenno bolpen ken panangikoreo kadagitoy. Segun kadagiti eskolar, historiador ken dadduma pay a mangipatpateg iti naisurat a literatura, saan a kabaelan ti text messaging, e-mail wenno chat iti Facebook ken dadduma pay a social media nga akmen ti naisangsangayan a bileg ti naikur-it a surat a mangidanon ti naun-uneg a karirikna.

No maaaramid ti surat babaen ti ima, ad-adda a maiparangarang ti personalidad ti nagsurat (adda siensa iti panangadal iti personalidad ti maysa a tao babaen laeng ti surat wenno “handwriting”) a saan a makita kadagiti letra ken balikas kadagiti naikompiuter a mensahe.

Segun ken ni Nina Sankovitch, autor ti “Signed, Sealed, Delivered: Celebrating the Joys of Letter Writing,” saan laeng a ti panagusar kadagiti balikas nga agtaud iti kaunggan ken bukod a kapanunotan ti parabur ti panagsurat, adda pay dakdakkel a maawidtayo iti daytoy. Maysa ditoy ti privacy wenno panagtalinaed a pribado ti sinurat, maysa a karbengan a salsalakniban ti paglintegantayo. Awan ti karbengan ti maysa a tao a mangbasa iti surat ti sabali nga awan ti pammalubos ti akinkukua, ken adda sungsungbatanna iti linteg no adda aglabsing. Ken maysa, nalaklaka a maiwaras wenno mairuar ti publiko no naipatulod babaen ti e-mail wenno chat room kadagiti social media, wenno uray ti selpon, babaen laeng ti uray bassit a panagkibaltang wenno babaen ti kinaalikuteg dagiti hacker.     

Ken napateg pay a paset ti panagsurat ken panagibuson ti panaguray iti subalit, segun pay ken ni Sankovitch. Apaman a maipatulod ti surat, agtuloy ti inaldaw a panagbiag ti nagsurat. Ta no maminsan, dina ammo no anianto nga aldaw a makaawat iti subalit wenno mabalin pay nga awan ti namnamaenna. Isu a nagpateg nga ammo ti nagsurat nga aglaon ti inkur-itna iti papel kadagiti kapkapnekanna a mensahe, isu a mabalin a nagpanunot nga umuna iti nasayaat sakbay a nagikur-it.

Karkardayo ditoy dagiti sabali a wagas ti panagipatulod iti mensahe, a kas iti text ken e-mail. Nadaras ti agipatulod iti mensahe ken makaawat iti sungbat, ken no adda kamali iti mensahe, nakalaklaka pay nga aturen daytoy. Ngem masansan a narabaw wenno awanan ti ania nga emosion ken nayababa dagiti balikas wenno kapanunotan, ken awanen no maminsan ti panangaturda iti ispeling wenno grammar-da. Isu a saan a kas kauneg ti agikur-it iti surat iti panangpanunotda kadagiti ipatulodna a mensahe. Saanen a nakakaskasdaaw no nagadu man ita ti dakes a sao, dagiti awan kaes-eskanna, dagiti dida ammo ngem makapadangran a balikas iti online a panagsisinnukat iti mensahe. Ket gapu ta kasta metten ti mabasbasa iti arigna inaldaw, kasla isu metten ti uso a pagtutuladanda iti estilo nga agsurat.  

Ti agikur-it iti papel, ad-adu ti maaramat nga oras nga agpanunot, saan laeng a maipapan iti teknikal nga aspeto iti panagsurat no di pay ket iti panangtengngel iti emosion. Kas pagarigan, no makaunget ti agipatulod iti mensahe, agpanunot nga umuna iti napaut no ania ti ipeksana, tapno iti kasta saan nga agkibaltang wenno mangperdi iti sabali a tao; ngamin dinanton maibabawi pay dayta.  

Napaut ti panagtalinaed, mabalin a rinibu a tawen kas kadagiti napasamaken, dagiti naisurat iti papel ken naikoreo, saan a kas iti text, tweet wenno e-mail. Mabalin a maidulin dagiti surat iti baul, maitugot ti sadinoman a papanan, ken masublisublian a basaen, nanamen ti mensahena, ket agsubli dagiti dati nga emosion, wenno mabalin a mangbaliw pay iti panangawatmo ti linaonna iti panaglabas ti panawen. Ti maysa a nagsurat mabati ti gapuananna iti papel, maukag pay dagiti lagiptayo kenkuana. Amin dagitoy saan a maala kadagiti screen dagiti kompiuter wenno selpontayo.

Nasaysayaat a Serbisio

Nagpateg ngarud no rugiantayo manen ti panangbiagtayo iti arte ti letter writing. Makatulong dayta saan laeng iti panagisuro kadagiti ubbing ti wagas ti umisu a panagsurat no di pay ket iti panangpasantak iti komunikasion ken relasion dagiti aggagayyem ken agkakabagian. Ken masansan nga adda gameng dagitoy a sinurat a maaramat a mangpasantak iti literaturatayo no maipubliko.

Ngem kadakkelan ketdi a panggep ti PHLPost a mangbiag iti arte ti letter writing ti mangpaadu met iti bilang dagiti agibuson. Gapu ngamin ti kabaruanan a teknolohia iti panagipatulod iti mensahe, awanen ti agipatulod iti koreo a mababbabalaw iti nakaro a kinabuntogna a mangidanon daytoy iti pakaisangratanna. Nagangayanna, awanen ti ania a mapastrek ti ahensia. Segun iti PHLPost, bumabbaba iti 7% ti bilang dagiti maibuson a surat iti Filipinas iti tinawen idinto a 10% iti sangalubongan.

Dakkel met ketdi ti pangnamnamaan ti PHLPost kadagiti business letters, ta makiddaw dagitoy a maibuson, a kas koma kadagiti statement of accounts dagiti banko, bill dagiti service provider, registered mail a kas kadagiti notice dagiti pension, sueldo, ken summons dagiti panagdengngeg iti korte. Agingga nga adda dagitoy, agtultuloy a silulukat ti post office a para iti publiko.

Ngem iti baet panangparegta ti ahensia iti kampania a mangikadakkel iti mapastrekda, kitaen koma dagiti opisial no kasano a mapasayaat met ti serbisio ti ahensia. Dakkel a pakadaddadaelanda agingga ita ti kinaginadda unay a mangitulod kadagiti surat kadagiti pakaitulodanda (kas pagarigan, adda pay surat nga immabot iti 15 nga aldaw idinto a maymaysa laeng a siudad ti nagibusonan ken ti pagtaengan ti napatulodan). Sabali pay dagiti report a panagtakaw kadagiti napapateg a linaon ti surat, kas koma no adda kuarta, ken dagiti pakete.

No saan a mataming dagitoy a parikut, dinto la ketdi agballigi ti panggep ti ahensia a mangisubli iti aramid ti publiko nga agikur-it iti bukodda a mensahe iti papel—ken ti agibuson.  

(Basaen ti orihinal a bersion daytoy iti Bannawag, Mayo 5, 2014.)